൨. അപ്പായുകസുത്തവണ്ണനാ

൪൨. ദുതിയേ അച്ഛരിയം, ഭന്തേതി ഇദമ്പി മേഘിയസുത്തേ വിയ ഗരഹണച്ഛരിയവസേന വേദിതബ്ബം. യാവ അപ്പായുകാതി യത്തകം പരിത്തായുകാ, അതിഇത്തരജീവിതാതി അത്ഥോ. സത്താഹജാതേതി സത്താഹേന ജാതോ സത്താഹജാതോ. തസ്മിം സത്താഹജാതേ, ജാതസ്സ സത്തമേ അഹനീതി അത്ഥോ. തുസിതം കായം ഉപപജ്ജീതി തുസിതം ദേവനികായം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന ഉപപജ്ജി.

ഏകദിവസം കിര ഥേരോ പച്ഛാഭത്തം ദിവാട്ഠാനേ നിസിന്നോ ലക്ഖണാനുബ്യഞ്ജനപ്പടിമണ്ഡിതം സോഭഗ്ഗപ്പത്തം ദസ്സനാനുത്തരിയഭൂതം ഭഗവതോ രൂപകായസിരിം മനസി കരിത്വാ, ‘‘അഹോ ബുദ്ധാനം രൂപകായസമ്പത്തി ദസ്സനീയാ സമന്തപാസാദികാ മനോഹരാ’’തി ഉളാരം പീതിസോമനസ്സം പടിസംവേദേന്തോ ഏവം ചിന്തേസി – ‘‘വിജാതമാതുയാ നാമ വിരൂപോപി പുത്തോ സുരൂപോ വിയ മനാപോ ഹോതി, സചേ പന ബുദ്ധാനം മാതാ മഹാമായാ ദേവീ ധരേയ്യ, കീദിസം നു ഖോ തസ്സാ ഭഗവതോ രൂപദസ്സനേ പീതിസോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജേയ്യ, മഹാജാനി ഖോ മയ്ഹം മഹാമാതു ദേവിയാ, യാ സത്താഹജാതേ ഭഗവതി കാലകതാ’’തി. ഏവം പന ചിന്തേത്വാ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ അത്തനോ പരിവിതക്കിതം ആരോചേന്തോ തസ്സാ കാലകിരിയം ഗരഹന്തോ ‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ’’തിആദിമാഹ.

കേചി പനാഹു – ‘‘മഹാപജാപതി ഗോതമീ ഭഗവന്തം മഹതാ ആയാസേന പബ്ബജ്ജം യാചിത്വാപി പടിക്ഖിത്താ, മയാ പന ഉപായേന യാചിതോ ഭഗവാ അട്ഠഗരുധമ്മപ്പടിഗ്ഗഹണവസേന തസ്സാ പബ്ബജ്ജം ഉപസമ്പദഞ്ച അനുജാനി, സാ തേ ധമ്മേ പടിഗ്ഗഹേത്വാ ലദ്ധപബ്ബജ്ജൂപസമ്പദാ ഭഗവതോ ദുതിയം പരിസം ഉപ്പാദേത്വാ ചതുത്ഥായ പരിസായ പച്ചയോ അഹോസി. സചേ പന ഭഗവതോ ജനേത്തി മഹാമായാ ദേവീ ധരേയ്യ, ഏവമേതാ ചുഭോപി ഖത്തിയഭഗിനിയോ ഏകതോ ഹുത്വാ ഇമം സാസനം സോഭേയ്യും, ഭഗവാ ച മാതരി ബഹുമാനേന മാതുഗാമസ്സ സാസനേ പബ്ബജ്ജം ഉപസമ്പദഞ്ച സുഖേനേവ അനുജാനേയ്യ, അപ്പായുകതായ പനസ്സാ കസിരേന നിപ്ഫന്നമിദന്തി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ഥേരോ ഭഗവതോ സന്തികേ ‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ’തിആദിമാഹാ’’തി. തം അകാരണം. ഭഗവാ ഹി മാതുയാ വാ അഞ്ഞസ്സ വാ മാതുഗാമസ്സ അത്തനോ സാസനേ പബ്ബജ്ജം അനുജാനന്തോ ഗരുകംയേവ കത്വാ അനുജാനാതി, ന ലഹുകം ചിരട്ഠിതികാമതായാതി.

അപരേ പനാഹു – ‘‘ദസബലചതുവേസാരജ്ജാദികേ അനഞ്ഞസാധാരണേ അനന്താപരിമാണേ ബുദ്ധഗുണേ ഥേരോ മനസി കരിത്വാ യാ ഏവം മഹാനുഭാവം നാമ ലോകേ അഗ്ഗപുഗ്ഗലം സത്ഥാരം കുച്ഛിനാ ദസ മാസേ പരിഹരി, സാ ബുദ്ധമാതാ കസ്സചി പരിചാരികാ ഭവിസ്സതീതി അയുത്തമിദം. കസ്മാ? സത്ഥു ഗുണാനുച്ഛവികമേവേതം, യദിദം സത്താഹജാതേ ഭഗവതി ജനേത്തി കാലം കരോതി, കാലകതാ ച തുസിതേസു ഉപ്പജ്ജതീതി അച്ഛരിയബ്ഭുതചിത്തജാതോ ഹുത്വാ തം അത്തനോ വിതക്കുപ്പാദനം ഭഗവതോ ആരോചേന്തോ ‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ’തിആദിവചനം അവോചാ’’തി.

സത്ഥാ പന യസ്മാ സത്താഹജാതേസു ബോധിസത്തേസു ബോധിസത്തമാതു കാലകിരിയാ ധമ്മതാ സിദ്ധാ, തസ്മാ തം ധമ്മതം പരിദീപേന്തോ ‘‘ഏവമേതം, ആനന്ദാ’’തിആദിമാഹ. സാ പനായം ധമ്മതാ യസ്മാ യഥാ സബ്ബേ ബോധിസത്താ പാരമിയോ പൂരേത്വാ തുസിതപുരേ നിബ്ബത്തിത്വാ തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ ആയുപരിയോസാനേ ദസസഹസ്സചക്കവാളദേവതാഹി സന്നിപതിത്വാ അഭിസമ്ബോധിം പത്തും മനുസ്സലോകേ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണായ അജ്ഝേസിതാ കാലദീപദേസകുലാനി വിയ ജനേത്തിയാ ആയുപരിമാണമ്പി ഓലോകേത്വാ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹന്തി, അയമ്പി ഭഗവാ ബോധിസത്തഭൂതോ തഥേവ തുസിതപുരേ ഠിതോ പഞ്ച മഹാവിലോകനാനി വിലോകേന്തോ സത്തദിവസാധികദസമാസപരിമാണം മാതുയാ ആയുപരിമാണം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ‘‘അയം മമ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണസ്സ കാലോ, ഇദാനി ഉപ്പജ്ജിതും വട്ടതീ’’തി ഞത്വാവ പടിസന്ധിം അഗ്ഗഹേസി, തസ്മാ സബ്ബബോധിസത്താനം ആചിണ്ണസമാചിണ്ണവസേനേവ വേദിതബ്ബം. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘അപ്പായുകാ ഹി, ആനന്ദ, ബോധിസത്തമാതരോ ഹോന്തീ’’തിആദി.

തത്ഥ കാലം കരോന്തീതി യഥാവുത്തആയുപരിക്ഖയേനേവ കാലം കരോന്തി, ന വിജാതപച്ചയാ. ചരിമത്തഭാവേഹി ബോധിസത്തേഹി വസിതട്ഠാനം ചേതിയഘരസദിസം ഹോതി, ന അഞ്ഞേസം പരിഭോഗാരഹം, ന ച സക്കാ ബോധിസത്തമാതരം അപനേത്വാ അഞ്ഞം അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനേ ഠപേതുന്തി തത്തകം ഏവ ബോധിസത്തമാതു ആയുപ്പമാണം ഹോതി, തസ്മാ തദാ കാലം കരോന്തി. ഇമമേവ ഹി അത്ഥം സന്ധായ മഹാബോധിസത്താ പഞ്ചമം മഹാവിലോകനം കരോന്തി.

കതരസ്മിം പന വയേ കാലം കരോന്തീതി? മജ്ഝിമവയേ. പഠമവയസ്മിഞ്ഹി സത്താനം അത്തഭാവേ ഛന്ദരാഗോ ബലവാ ഹോതി, തേന തദാ സഞ്ജാതഗബ്ഭാ ഇത്ഥിയോ യേഭുയ്യേന ഗബ്ഭം അനുരക്ഖിതും ന സക്കോന്തി. ഗണ്ഹേയ്യും ചേ, ഗബ്ഭോ ബഹ്വാബാധോ ഹോതി. മജ്ഝിമവയസ്സ പന ദ്വേ കോട്ഠാസേ അതിക്കമിത്വാ തതിയകോട്ഠാസേ വത്ഥു വിസദം ഹോതി, വിസദേ വത്ഥുമ്ഹി നിബ്ബത്തദാരകാ അരോഗാ ഹോന്തി, തസ്മാ ബോധിസത്തമാതരോ പഠമവയേ സമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ മജ്ഝിമവയസ്സ തതിയകോട്ഠാസേ വിജായിത്വാ കാലം കരോന്തീതി.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏതം ബോധിസത്തമാതു അഞ്ഞേസഞ്ച സബ്ബസത്താനം അത്തഭാവേ ആയുസ്സ മരണപരിയോസാനതം വിദിത്വാ തദത്ഥവിഭാവനമുഖേന അനവജ്ജപ്പടിപത്തിയം ഉസ്സാഹദീപകം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ യേ കേചീതി അനിയമനിദ്ദേസോ. ഭൂതാതി നിബ്ബത്താ. ഭവിസ്സന്തീതി അനാഗതേ നിബ്ബത്തിസ്സന്തി. വാസദ്ദോ വികപ്പത്ഥോ, അപിസദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ. തേന നിബ്ബത്തമാനേപി സങ്ഗണ്ഹാതി. ഏത്താവതാ അതീതാദിവസേന തിയദ്ധപരിയാപന്നേ സത്തേ അനവസേസതോ പരിയാദിയതി. അപിച ഗബ്ഭസേയ്യകസത്താ ഗബ്ഭതോ നിക്ഖന്തകാലതോ പട്ഠായ ഭൂതാ നാമ, തതോ പുബ്ബേ ഭവിസ്സന്തി നാമ. സംസേദജൂപപാതികാ പടിസന്ധിചിത്തതോ പരതോ ഭൂതാ നാമ, തതോ പുബ്ബേ ഉപ്പജ്ജിതബ്ബഭവവസേന ഭവിസ്സന്തി നാമ. സബ്ബേപി വാ പച്ചുപ്പന്നഭവവസേന ഭൂതാ നാമ, ആയതിം പുനബ്ഭവവസേന ഭവിസ്സന്തി നാമ. ഖീണാസവാ ഭൂതാ നാമ. തേ ഹി ഭൂതാ ഏവ, ന പുന ഭവിസ്സന്തീതി, തദഞ്ഞേ ഭവിസ്സന്തി നാമ.

സബ്ബേ ഗമിസ്സന്തി പഹായ ദേഹന്തി സബ്ബേ യഥാവുത്തഭേദാ സബ്ബഭവയോനിഗതിവിഞ്ഞാണട്ഠിതിസത്താവാസാദിവസേന അനേകഭേദഭിന്നാ സത്താ ദേഹം അത്തനോ സരീരം പഹായ നിക്ഖിപിത്വാ പരലോകം ഗമിസ്സന്തി, അസേക്ഖാ പന നിബ്ബാനം. ഏത്ഥ കോചി അചവനധമ്മോ നാമ നത്ഥീതി ദസ്സേതി. തം സബ്ബജാനിം കുസലോ വിദിത്വാതി തദേതം സബ്ബസ്സ സത്തസ്സ ജാനിം ഹാനിം മരണം, സബ്ബസ്സ വാ സത്തസ്സ ജാനിം വിനാസം പഭങ്ഗുതം കുസലോ പണ്ഡിതജാതികോ മരണാനുസ്സതിവസേന അനിച്ചതാമനസികാരവസേന വാ ജാനിത്വാ. ആതാപിയോ ബ്രഹ്മചരിയം ചരേയ്യാതി വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തോ ആതാപിയസങ്ഖാതേന വീരിയേന സമന്നാഗതത്താ ആതാപിയോ ചതുബ്ബിധസമ്മപ്പധാനവസേന ആരദ്ധവീരിയോ അനവസേസമരണസമതിക്കമനൂപായം മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം ചരേയ്യ, പടിപജ്ജേയ്യാതി അത്ഥോ.

ദുതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.