൧. പിയതരസുത്തവണ്ണനാ

൪൧. മഹാവഗ്ഗസ്സ പഠമേ മല്ലികായ ദേവിയാ സദ്ധിന്തി മല്ലികായ നാമ അത്തനോ മഹേസിയാ സഹ. ഉപരിപാസാദവരഗതോതി പാസാദവരസ്സ ഉപരി ഗതോ. കോചഞ്ഞോ അത്തനാ പിയതരോതി കോചി അഞ്ഞോ അത്തനാ പിയായിതബ്ബതരോ. അത്ഥി നു ഖോ തേതി ‘‘കിം തേ അത്ഥീ’’തി ദേവിം പുച്ഛതി.

കസ്മാ പുച്ഛതി? അയഞ്ഹി സാവത്ഥിയം ദുഗ്ഗതമാലാകാരസ്സ ധീതാ. ഏകദിവസം ആപണതോ പൂവം ഗഹേത്വാ മാലാരാമം ഗന്ത്വാ ‘‘ഖാദിസ്സാമീ’’തി ഗച്ഛന്തീ പടിപഥേ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതം ഭഗവന്തം ഭിക്ഖാചാരം പവിസന്തം ദിസ്വാ പസന്നചിത്താ തം ഭഗവതോ അദാസി. സത്ഥാ തഥാരൂപേ ഠാനേ നിസീദനാകാരം ദസ്സേസി. ആനന്ദത്ഥേരോ ചീവരം പഞ്ഞാപേത്വാ അദാസി. ഭഗവാ തത്ഥ നിസീദിത്വാ തം പൂവം പരിഭുഞ്ജിത്വാ മുഖം വിക്ഖാലേത്വാ സിതം പാത്വാകാസി. ഥേരോ ‘‘കോ ഇമിസ്സാ, ഭന്തേ, ദാനസ്സ വിപാകോ ഭവിസ്സതീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അജ്ജേസാ, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ പഠമം ഭോജനം അദാസി, അജ്ജേവ കോസലരഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസീ ഭവിസ്സതി പിയാ മനാപാ’’തി. തം ദിവസമേവ ച രാജാ കാസിഗാമേ ഭാഗിനേയ്യേന സദ്ധിം യുജ്ഝിത്വാ പരാജിതോ പലായിത്വാ ആഗതോ നഗരം പവിസന്തോ ‘‘ബലകായസ്സ ആഗമനം ആഗമേസ്സാമീ’’തി തം മാലാരാമം പാവിസി. സാ രാജാനം ആഗതം പസ്സിത്വാ തസ്സ വത്തമകാസി. രാജാ തസ്സാ വത്തേ പസീദിത്വാ പിതരം പക്കോസാപേത്വാ മഹന്തം ഇസ്സരിയം ദത്വാ തം അന്തേപുരം പടിഹരാപേത്വാ അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനേ ഠപേസി. അഥേകദിവസം രാജാ ചിന്തേസി – ‘‘മയാ ഇമിസ്സാ മഹന്തം ഇസ്സരിയം ദിന്നം, യംനൂനാഹം ഇമം പുച്ഛേയ്യം ‘കോ തേ പിയോ’തി? സാ ‘ത്വം മേ, മഹാരാജ, പിയോ’തി വത്വാ, പുന മം പുച്ഛിസ്സതി, അഥസ്സാഹം ‘മയ്ഹമ്പി ത്വംയേവ പിയാ’തി വക്ഖാമീ’’തി. ഇതി സോ അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസ്സാസജനനത്ഥം സമ്മോദനീയം കരോന്തോ പുച്ഛി.

ദേവീ പന പണ്ഡിതാ ബുദ്ധുപട്ഠായികാ സങ്ഘുപട്ഠായികാ ‘‘നായം പഞ്ഹോ രഞ്ഞോ മുഖം ഉല്ലോകേത്വാ കഥേതബ്ബോ’’തി ചിന്തേത്വാ യഥാഭൂതമേവ വദന്തീ ‘‘നത്ഥി ഖോ മേ, മഹാരാജ, കോചഞ്ഞോ അത്തനാ പിയതരോ’’തി ആഹ. വത്വാപി അത്തനാ ബ്യാകതമത്ഥം ഉപായേന രഞ്ഞോ പച്ചക്ഖം കാതുകാമാ ‘‘തുയ്ഹം പന, മഹാരാജ, അത്ഥഞ്ഞോ കോചി അത്തനാ പിയതരോ’’തി തഥേവ രാജാനം പുച്ഛി യഥാ രഞ്ഞാ സയം പുട്ഠാ. രാജാപി തായ സരസലക്ഖണേന കഥിതത്താ നിവത്തിതും അസക്കോന്തോ സയമ്പി സരസലക്ഖണേനേവ കഥേന്തോ തഥേവ ബ്യാകാസി യഥാ ദേവിയാ ബ്യാകതം.

ബ്യാകരിത്വാ ച മന്ദധാതുകതായ ഏവം ചിന്തേസി – ‘‘അഹം രാജാ പഥവിസ്സരോ മഹന്തം പഥവിമണ്ഡലം അഭിവിജിയ അജ്ഝാവസാമി, മയ്ഹം താവ യുത്തം ‘അത്തനാ പിയതരം അഞ്ഞം ന പസ്സാമീ’തി, അയം പന വസലീ ഹീനജച്ചാ സമാനാ മയാ ഉച്ചേ ഠാനേ ഠപിതാ സാമിഭൂതം മം ന തഥാ പിയായതി, ‘അത്താവ പിയതരോ’തി മമ സമ്മുഖാ വദതി, യാവ കക്ഖളാ വതായ’’ന്തി അനത്തമനോ ഹുത്വാ ‘‘നനു തേ തീണി രതനാനി പിയതരാനീ’’തി ചോദേസി. ദേവീ ‘രതനത്തയംപാഹം ദേവ അത്തനോ സഗ്ഗസുഖം മോക്ഖസുഖഞ്ച പത്ഥയന്തീ സമ്പിയായാമി, തസ്മാ അത്താവ മേ പിയതരോ’’തി ആഹ. സബ്ബോ ചായം ലോകോ അത്തദത്ഥമേവ പരം പിയായതി, പുത്തം പത്ഥേന്തോപി ‘‘അയം മം ജിണ്ണകാലേ പോസേസ്സതീ’’തി പത്ഥേതി, ധീതരം ‘‘മമ കുലം വഡ്ഢിസ്സതീ’’തി, ഭരിയം ‘‘മയ്ഹം പാദേ പരിചരിസ്സതീ’’തി, അഞ്ഞേപി ഞാതിമിത്തബന്ധവേ തംതംകിച്ചവസേന, ഇതി അത്തദത്ഥമേവ സമ്പസ്സന്തോ ലോകോ പരം പിയായതീതി. അയഞ്ഹി ദേവിയാ അധിപ്പായോ.

അഥ രാജാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം മല്ലികാ കുസലാ പണ്ഡിതാ നിപുണാ ‘അത്താവ മേ പിയതരോ’തി വദതി, മയ്ഹമ്പി അത്താവ പിയതരോ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി, ഹന്ദാഹം ഇമമത്ഥം സത്ഥു ആരോചേസ്സാമി, യഥാ ച മേ സത്ഥാ ബ്യാകരിസ്സതി, തഥാ നം ധാരേസ്സാമീ’’തി. ഏവം പന ചിന്തേത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഉപസങ്കമിത്വാ തമത്ഥം ആരോചേസി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ…പേ… പിയതരോ’’തി.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏതം ‘‘ലോകേ സബ്ബസത്താനം അത്താവ അത്തനോ പിയതരോ’’തി രഞ്ഞാ വുത്തമത്ഥം സബ്ബസോ ജാനിത്വാ തദത്ഥപരിദീപനം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ സബ്ബാ ദിസാ അനുപരിഗമ്മ ചേതസാതി സബ്ബാ അനവസേസാ ദസപി ദിസാ പരിയേസനവസേന ചിത്തേന അനുഗന്ത്വാ. നേവജ്ഝഗാ പിയതരമത്തനാ ക്വചീതി അത്തനാ അതിസയേന പിയം അഞ്ഞം കോചി പുരിസോ സബ്ബുസ്സാഹേന പരിയേസന്തോ ക്വചി കത്ഥചി സബ്ബദിസാസു നേവ അധിഗച്ഛേയ്യ ന പസ്സേയ്യ. ഏവം പിയോ പുഥു അത്താ പരേസന്തി ഏവം കസ്സചി അത്തനാ പിയതരസ്സ അനുപലബ്ഭനവസേന പുഥു വിസും വിസും തേസം തേസം സത്താനം അത്താവ പിയോ. തസ്മാ ന ഹിംസേ പരമത്തകാമോതി യസ്മാ ഏവം സബ്ബോപി സത്തോ അത്താനം പിയായതി അത്തനോ സുഖകാമോ ദുക്ഖപ്പടികൂലോ, തസ്മാ അത്തകാമോ അത്തനോ ഹിതസുഖം ഇച്ഛന്തോ പരം സത്തം അന്തമസോ കുന്ഥകിപില്ലികം ഉപാദായ ന ഹിംസേ ന ഹനേയ്യ ന പാണിലേഡ്ഡുദണ്ഡാദീഹിപി വിഹേഠേയ്യ. പരസ്സ ഹി അത്തനാ കതേ ദുക്ഖേ തം തതോ സങ്കമന്തം വിയ കാലന്തരേ അത്തനി സന്ദിസ്സതി. അയഞ്ഹി കമ്മാനം ധമ്മതാതി.

പഠമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.