൯. ഉപസേനസുത്തവണ്ണനാ

൩൯. നവമേ ഉപസേനസ്സാതി ഏത്ഥ ഉപസേനോതി തസ്സ ഥേരസ്സ നാമം, വങ്ഗന്തബ്രാഹ്മണസ്സ പന പുത്തത്താ ‘‘വങ്ഗന്തപുത്തോ’’തി ച നം വോഹരന്തി.

അയഞ്ഹി ഥേരോ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ കനിട്ഠഭാതാ, സാസനേ പബ്ബജിത്വാ അപഞ്ഞത്തേ സിക്ഖാപദേ ഉപസമ്പദായ ദ്വിവസ്സോ ഉപജ്ഝായോ ഹുത്വാ ഏകം ഭിക്ഖും ഉപസമ്പാദേത്വാ തേന സദ്ധിം ഭഗവതോ ഉപട്ഠാനം ഗതോ, തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഭഗവതാ തസ്സ സദ്ധിവിഹാരികഭാവം പുച്ഛിത്വാ ഖന്ധകേ ആഗതനയേന ‘‘അതിലഹും ഖോ ത്വം, മോഘപുരിസ, ആവത്തോ ബാഹുല്ലായ, യദിദം ഗണബന്ധിയ’’ന്തി (മഹാവ. ൭൫) വിഗരഹിതോ പതോദാഭിതുന്നോ വിയ ആജാനീയോ സംവിഗ്ഗമാനസോ ‘‘യദിപാഹം ഇദാനി പരിസം നിസ്സായ ഭഗവതാ വിഗരഹിതോ, പരിസംയേവ പന നിസ്സായ പാസംസിയോ ഭവേയ്യ’’ന്തി ഉസ്സാഹജാതോ സബ്ബേ ധുതധമ്മേ സമാദായ വത്തമാനോ വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ ന ചിരസ്സേവ ഛളഭിഞ്ഞോ പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തോ മഹാഖീണാസവോ ഹുത്വാ അത്തനോ നിസ്സിതകേ ധുതങ്ഗധരേ ഏവ കത്വാ തേഹി സദ്ധിം ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ സന്ഥതസിക്ഖാപദേ (പാരാ. ൫൬൫ ആദയോ) ആഗതനയേന ‘‘പാസാദികാ ഖോ ത്യായം, ഉപസേന, പരിസാ’’തി പരിസവസേന ഭഗവതോ സന്തികാ ലദ്ധപസംസോ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം സമന്തപാസാദികാനം യദിദം ഉപസേനോ വങ്ഗന്തപുത്തോ’’തി (അ. നി. ൧.൨൧൩) ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതോ അസീതിയാ മഹാസാവകേസു അബ്ഭന്തരോ.

സോ ഏകദിവസം പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപ്പടിക്കന്തോ അന്തേവാസികേസു അത്തനോ അത്തനോ ദിവാട്ഠാനം ഗതേസു ഉദകകുമ്ഭതോ ഉദകം ഗഹേത്വാ പാദേ പക്ഖാലേത്വാ ഗത്താനി സീതിം കത്വാ ചമ്മക്ഖണ്ഡം അത്ഥരിത്വാ ദിവാട്ഠാനേ ദിവാവിഹാരം നിസിന്നോ അത്തനോ ഗുണേ ആവജ്ജേസി. തസ്സ തേ അനേകസതാ അനേകസഹസ്സാ പോങ്ഖാനുപോങ്ഖം ഉപട്ഠഹിംസു. സോ ‘‘മയ്ഹം താവ സാവകസ്സ സതോ ഇമേ ഏവരൂപാ ഗുണാ, കീദിസാ നു ഖോ മയ്ഹം സത്ഥു ഗുണാ’’തി ഭഗവതോ ഗുണാഭിമുഖം മനസികാരം പേസേസി. തേ തസ്സ ഞാണബലാനുരൂപം അനേകകോടിസഹസ്സാ ഉപട്ഠഹിംസു. സോ ‘‘ഏവംസീലോ മേ സത്ഥാ ഏവംധമ്മോ ഏവംപഞ്ഞോ ഏവംവിമുത്തീ’’തിആദിനാ ച ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തിആദിനാ ച ആവിഭാവാനുരൂപം സത്ഥു ഗുണേ അനുസ്സരിത്വാ, തതോ ‘‘സ്വാക്ഖാതോ’’തിആദിനാ ധമ്മസ്സ, ‘‘സുപ്പടിപന്നോ’’തിആദിനാ അരിയസങ്ഘസ്സ ച ഗുണേ അനുസ്സരി. ഏവം മഹാഥേരോ അനേകാകാരവോകാരം രതനത്തയഗുണേസു ആവിഭൂതേസു അത്തമനോ പമുദിതോ ഉളാരപീതിസോമനസ്സം പടിസംവേദേന്തോ നിസീദി. തമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ആയസ്മതോ ഉപസേനസ്സ വങ്ഗന്തപുത്തസ്സ രഹോഗതസ്സാ’’തിആദി വുത്തം.

തത്ഥ രഹോഗതസ്സാതി രഹസി ഗതസ്സ. പടിസല്ലീനസ്സാതി ഏകീഭൂതസ്സ. ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദീതി ഏവം ഇദാനി വുച്ചമാനാകാരോ ചിത്തസ്സ വിതക്കോ ഉപ്പജ്ജി. ലാഭാ വത മേതി യേ ഇമേ മനുസ്സത്തബുദ്ധുപ്പാദസദ്ധാസമധിഗമാദയോ, അഹോ വത മേ ഏതേ ലാഭാ. സുലദ്ധം വത മേതി യഞ്ചിദം മയാ ഭഗവതോ സാസനേ പബ്ബജ്ജൂപസമ്പദാരതനത്തയപയിരുപാസനാദി പടിലദ്ധം, തം മേ അഹോ വത സുട്ഠു ലദ്ധം. തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘സത്ഥാ ച മേ’’തിആദിനാ.

തത്ഥ ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികപരമത്ഥേഹി യഥാരഹം സത്തേ അനുസാസതീതി സത്ഥാ. ഭാഗ്യവന്തതാദീഹി കാരണേഹി ഭഗവാ. ആരകത്താ കിലേസേഹി, കിലേസാരീനം ഹതത്താ, സംസാരചക്കസ്സ വാ അരാനം ഹതത്താ, പച്ചയാദീനം അരഹത്താ, പാപകരണേ രഹാഭാവാ അരഹം. സമ്മാ സാമഞ്ച സബ്ബധമ്മാനം ബുദ്ധത്താ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോതി അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൨൩ ആദയോ) ബുദ്ധാനുസ്സതിനിദ്ദേസതോ ഗഹേതബ്ബോ.

സ്വാക്ഖാതേതി സുട്ഠു അക്ഖാതേ, ഏകന്തനിയ്യാനികം കത്വാ ഭാസിതേ. ധമ്മവിനയേതി പാവചനേ. തഞ്ഹി യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജമാനാനം സംസാരദുക്ഖപാതതോ ധാരണേന, രാഗാദികിലേസേ വിനയനേന ച ധമ്മവിനയോതി വുച്ചതി. സബ്രഹ്മചാരിനോതി സേട്ഠട്ഠേന ബ്രഹ്മസങ്ഖാതം ഭഗവതോ സാസനം അരിയമഗ്ഗം സഹ ചരന്തി പടിപജ്ജന്തീതി സബ്രഹ്മചാരിനോ. സീലവന്തോതി മഗ്ഗഫലസീലവസേന സീലവന്തോ. കല്യാണധമ്മാതി സമാധിപഞ്ഞാവിമുത്തിവിമുത്തിഞാണദസ്സനാദയോ കല്യാണാ സുന്ദരാ ധമ്മാ ഏതേസം അത്ഥീതി കല്യാണധമ്മാ. ഏതേന സങ്ഘസ്സ സുപ്പടിപത്തിം ദസ്സേതി. സീലേസു ചമ്ഹി പരിപൂരകാരീതി ‘‘അഹമ്പി പബ്ബജിത്വാ ന തിരച്ഛാനകഥാകഥികോ കായദള്ഹിബഹുലോ ഹുത്വാ വിഹാസിം, അഥ ഖോ പാതിമോക്ഖസംവരാദിം ചതുബ്ബിധമ്പി സീലം അഖണ്ഡം അഛിദ്ദം അസബലം അകമ്മാസം ഭുജിസ്സം വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥം അപരാമട്ഠം കത്വാ പരിപൂരേന്തോ അരിയമഗ്ഗംയേവ പാപേസി’’ന്തി വദതി. ഏതേന ഹേട്ഠിമഫലദ്വയസമ്പത്തിമത്തനോ ദീപേതി. സോതാപന്നസകദാഗാമിനോ ഹി സീലേസു പരിപൂരകാരിനോ. സുസമാഹിതോ ചമ്ഹി ഏകഗ്ഗചിത്തോതി ഉപചാരപ്പനാഭേദേന സമാധിനാ സബ്ബഥാപി സമാഹിതോ ച അമ്ഹി അവിക്ഖിത്തചിത്തോ. ഇമിനാ സമാധിസ്മിം പരിപൂരകാരിതാവചനേന തതിയഫലസമ്പത്തിമത്തനോ ദീപേതി. അനാഗാമിനോ ഹി സമാധിസ്മിം പരിപൂരകാരിനോ. അരഹാ ചമ്ഹി ഖീണാസവോതി കാമാസവാദീനം സബ്ബസോ ഖീണത്താ ഖീണാസവോ, തതോ ഏവ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സദേവകേ ലോകേ അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യതായ അരഹാ ചമ്ഹി. ഏതേന അത്തനോ കതകരണീയതം ദസ്സേതി. മഹിദ്ധികോ ചമ്ഹി മഹാനുഭാവോതി അധിട്ഠാനവികുബ്ബനാദിഇദ്ധീസു മഹതാ വസീഭാവേന സമന്നാഗതത്താ മഹിദ്ധികോ ഉളാരസ്സ പുഞ്ഞാനുഭാവസ്സ ഗുണാനുഭാവസ്സ ച സമ്പത്തിയാ മഹാനുഭാവോ ച അസ്മി. ഏതേന ലോകിയാഭിഞ്ഞാനവാനുപുബ്ബവിഹാരസമാപത്തിയോഗമത്തനോ ദീപേതി. അഭിഞ്ഞാസു വസീഭാവേന ഹി അരിയാ യഥിച്ഛിതനിപ്ഫാദനേന മഹിദ്ധികാ, പുബ്ബൂപനിസ്സയസമ്പത്തിയാ നാനാവിഹാരസമാപത്തീഹി ച വിസോധിതസന്താനത്താ മഹാനുഭാവാ ച ഹോന്തീതി.

ഭദ്ദകം മേ ജീവിതന്തി ഏവംവിധസീലാദിഗുണസമന്നാഗതസ്സ മേ യാവായം കായോ ധരതി, താവ സത്താനം ഹിതസുഖമേവ വഡ്ഢതി, പുഞ്ഞക്ഖേത്തഭാവതോ ജീവിതമ്പി മേ ഭദ്ദകം സുന്ദരം. ഭദ്ദകം മരണന്തി സചേ പനിദം ഖന്ധപഞ്ചകം അജ്ജ വാ ഇമസ്മിംയേവ വാ ഖണേ അനുപാദാനോ വിയ ജാതവേദോ നിബ്ബായതി, തം അപ്പടിസന്ധികം പരിനിബ്ബാനസങ്ഖാതം മരണമ്പി മേ ഭദ്ദകന്തി ഉഭയത്ഥ താദിഭാവം ദീപേതി. ഏവം മഹാഥേരോ അപ്പഹീനസോമനസ്സുപ്പിലാവിതവാസനുസ്സന്നത്താ ഉളാരസോമനസ്സിതോ ധമ്മബഹുമാനേന ധമ്മപീതിപടിസംവേദനേന പരിവിതക്കേസി.

തം സത്ഥാ ഗന്ധകുടിയം നിസിന്നോവ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന ജാനിത്വാ ജീവിതേ മരണേ ച തസ്സ താദിഭാവവിഭാവനം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ…പേ… ഉദാനേസീ’’തി.

തത്ഥ യം ജീവിതം ന തപതീതി യം ഖീണാസവപുഗ്ഗലം ജീവിതം ആയതിം ഖന്ധപ്പവത്തിയാ സബ്ബേന സബ്ബം അഭാവതോ ന തപതി ന ബാധതി, വത്തമാനമേവ വാ ജീവിതം സബ്ബസോ സങ്ഖതധമ്മത്താ സതിപഞ്ഞാവേപുല്ലപ്പത്തിയാ സബ്ബത്ഥ സതിസമ്പജഞ്ഞസമായോഗതോ ന ബാധതി. യോ ഹി അന്ധപുഥുജ്ജനോ പാപജനസേവീ അയോനിസോമനസികാരബഹുലോ അകതകുസലോ അകതപുഞ്ഞോ, സോ ‘‘അകതം വത മേ കല്യാണ’’ന്തിആദിനാ വിപ്പടിസാരേന തപതീതി തസ്സ ജീവിതം തം തപതി നാമ. ഇതരേ പന അകതപാപാ കതപുഞ്ഞാ കല്യാണപുഥുജ്ജനേന സദ്ധിം സത്ത സേഖാ തപനീയധമ്മപരിവജ്ജനേന അതപനീയധമ്മസമന്നാഗമേന ച പച്ഛാനുതാപേന ന തപന്തീതി ന തേസം ജീവിതം തപതി. ഖീണാസവേ പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി പവത്തിദുക്ഖവസേന അത്ഥവണ്ണനാ കതാ.

മരണന്തേ ന സോചതീതി മരണസങ്ഖാതേ അന്തേ പരിയോസാനേ, മരണസമീപേ വാ ന സോചതി അനാഗാമിമഗ്ഗേനേവ സോകസ്സ സമുഗ്ഘാതിതത്താ. സ വേ ദിട്ഠപദോ ധീരോ, സോകമജ്ഝേ ന സോചതീതി സോ അനഭിജ്ഝാദീനം ചതുന്നം ധമ്മപദാനം നിബ്ബാനസ്സേവ വാ ദിട്ഠത്താ ദിട്ഠപദോ, ധിതിസമ്പന്നത്താ ധീരോ ഖീണാസവോ സോചനധമ്മത്താ ‘‘സോകാ’’തി ലദ്ധനാമാനം അവീതരാഗാനം സത്താനം, സോകഹേതൂനം വാ ലോകധമ്മാനം മജ്ഝേ ഠത്വാപി ന സോചതി.

ഇദാനിസ്സ സബ്ബസോ സോകഹേതൂനം അഭാവം ദീപേതും ‘‘ഉച്ഛിന്നഭവതണ്ഹസ്സാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ യസ്സ അഗ്ഗമഗ്ഗേന സബ്ബസോ ഉച്ഛിന്നാ ഭവതണ്ഹാ, സോ ഉച്ഛിന്നഭവതണ്ഹോ. തസ്സ അവസേസകിലേസാനം അനവസേസവൂപസമേന സന്തചിത്തസ്സ ഖീണാസവഭിക്ഖുനോ. വിക്ഖീണോ ജാതിസംസാരോതി ജാതിആദികോ –

‘‘ഖന്ധാനഞ്ച പടിപാടി, ധാതുആയതനാന ച;

അബ്ബോച്ഛിന്നം വത്തമാനാ, ‘സംസാരോ’തി പവുച്ചതീ’’തി. –

വുത്തലക്ഖണോ സംസാരോ വിസേസതോ ഖീണോ. തസ്മാ നത്ഥി തസ്സ പുനബ്ഭവോതി യസ്മാ തസ്സ ഏവരൂപസ്സ അരിയപുഗ്ഗലസ്സ ആയതിം പുനബ്ഭവോ നത്ഥി, തസ്മാ തസ്സ ജാതിസംസാരോ ഖീണോ. കസ്മാ പനസ്സ പുനബ്ഭവോ നത്ഥി? യസ്മാ ഉച്ഛിന്നഭവതണ്ഹോ സന്തചിത്തോ ച ഹോതി, തസ്മാതി ആവത്തേത്വാ വത്തബ്ബം. അഥ വാ വിക്ഖീണോ ജാതിസംസാരോ, തതോ ഏവ നത്ഥി തസ്സ പുനബ്ഭവോതി അത്ഥോ യോജേതബ്ബോ.

നവമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.