൧൦. സാരിപുത്തഉപസമസുത്തവണ്ണനാ

൪൦. ദസമേ അത്തനോ ഉപസമന്തി സാവകപാരമീമത്ഥകപ്പത്തിയാ ഹേതുഭൂതം അഗ്ഗമഗ്ഗേന അത്തനോ അനവസേസകിലേസവൂപസമം.

ആയസ്മാ ഹി സാരിപുത്തോ അനുപസന്തകിലേസാനം സത്താനം രാഗാദികിലേസജനിതസന്താപദരഥപരിളാഹദുക്ഖഞ്ചേവ കിലേസാഭിസങ്ഖാരനിമിത്തം ജാതിജരാബ്യാധിമരണസോകപരിദേവാദിദുക്ഖഞ്ച പച്ചക്ഖതോ ദിസ്വാ അതീതാനാഗതേപി നേസം വട്ടമൂലകദുക്ഖം പരിതുലേത്വാ കരുണായമാനോ അത്തനാപി പുഥുജ്ജനകാലേ അനുഭൂതം കിലേസനിമിത്തം വാ അനപ്പകം ദുക്ഖം അനുസ്സരിത്വാ ‘‘ഈദിസസ്സ നാമ മഹാദുക്ഖസ്സ ഹേതുഭൂതാ കിലേസാ ഇദാനി മേ സുപ്പഹീനാ’’തി അത്തനോ കിലേസവൂപസമം അഭിണ്ഹം പച്ചവേക്ഖതി. പച്ചവേക്ഖന്തോ ച ‘‘ഇമേ ഏത്തകാ കിലേസാ സോതാപത്തിമഗ്ഗേന ഉപസമിതാ, ഏത്തകാ സകദാഗാമിമഗ്ഗേന, ഏത്തകാ അനാഗാമിമഗ്ഗേന, ഏത്തകാ അരഹത്തമഗ്ഗേന ഉപസമിതാ’’തി തംതംമഗ്ഗഞാണേഹി ഓധിസോ കിലേസാനം ഉപസമിതഭാവം പച്ചവേക്ഖതി, തേന വുത്തം – ‘‘അത്തനോ ഉപസമം പച്ചവേക്ഖമാനോ’’തി.

അപരേ ‘‘ഥേരോ അരഹത്തഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ തം പച്ചവേക്ഖിത്വാ ‘ഇമസ്സ വതായം സന്തപണീതഭാവോ അച്ചന്തസന്തായ അസങ്ഖതായ ധാതുയാ ആരമ്മണതോ, സയഞ്ച സമ്മദേവ കിലേസവൂപസമതോ’തി ഏവം അഭിണ്ഹം ഉപസമം പച്ചവേക്ഖതീ’’തി വദന്തി. അഞ്ഞേ പന ‘‘അനവസേസകിലേസാനം ഉപസമപരിയോസാനേ ജാതം അഗ്ഗഫലമേവേത്ഥ ഉപസമോ നാമ, തം പച്ചവേക്ഖമാനോ നിസിന്നോ’’തി.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി യദിദം ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ മഹാപഞ്ഞതാദിഹേതുഭൂതം സാവകേസു അനഞ്ഞസാധാരണം കിലേസപ്പഹാനം അഗ്ഗഫലം വാ ഉപസമപരിയായേന വുത്തം, തസ്സ പച്ചവേക്ഖണസങ്ഖാതം അത്ഥം സബ്ബാകാരതോ വിദിത്വാ തദനുഭാവദീപകം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ ഉപസന്തസന്തചിത്തസ്സാതി ഉപസന്തമേവ ഹുത്വാ സന്തം ചിത്തം ഏതസ്സാതി ഉപസന്തസന്തചിത്തോ. സമാപത്തിയാ വിക്ഖമ്ഭനേന ഹി ഉപസന്തകിലേസത്താ ഉപസന്തചിത്തം ന സബ്ബഥാ ‘‘ഉപസന്തസന്ത’’ന്തി വുച്ചതി തസ്സ ഉപസമസ്സ അനച്ചന്തികഭാവതോ, ന തഥാ അഗ്ഗമഗ്ഗേന. തേന പന അച്ചന്തമേവ കിലേസാനം സമുച്ഛിന്നത്താ അരഹതോ ചിത്തം പുന കിലേസാനം അനുപസമേതബ്ബതായ സമഥവിപസ്സനാഹേട്ഠിമമഗ്ഗേഹി ഉപസന്തകിലേസം ഹുത്വാ അച്ചന്തസന്തഭാവതോവ ‘‘ഉപസന്തസന്ത’’ന്തി വുച്ചതി. തേന വുത്തം – ‘‘ഉപസന്തമേവ ഹുത്വാ സന്തം ചിത്തം ഏതസ്സാതി ഉപസന്തസന്തചിത്തോ’’തി. ഉപസന്തന്തി വാ ഉപസമോ വുച്ചതി, തസ്മാ ‘‘ഉപസന്തസന്തചിത്തസ്സാ’’തി അച്ചന്തൂപസമേന സന്തചിത്തസ്സാതി അത്ഥോ.

അഥ വാ സതിപി സബ്ബേസം ഖീണാസവാനം അനവസേസകിലേസവൂപസമേ സാവകപാരമീഞാണസ്സ പന മത്ഥകപ്പത്തിഹേതുഭൂതോ സാവകേസു അനഞ്ഞസാധാരണോ സവിസേസോ ധമ്മസേനാപതിനോ കിലേസവൂപസമോതി ദസ്സേതും സത്ഥാ ഉപസന്തസദ്ദേന വിസേസേത്വാ ആഹ ‘‘ഉപസന്തസന്തചിത്തസ്സാ’’തി.

തത്രായമത്ഥോ – ഭുസം ദള്ഹം വാ സന്തം ഉപസന്തം, തേന ഉപസന്തേന ഉപസന്തമേവ ഹുത്വാ സന്തം ഉപസന്തസന്തം, താദിസം ചിത്തം ഏതസ്സാതി സബ്ബം പുരിമസദിസമേവ. തഥാ ഹേസ ഭഗവതാ – ‘‘സാരിപുത്തോ, ഭിക്ഖവേ, മഹാപഞ്ഞോ പുഥുപഞ്ഞോ ഹാസപഞ്ഞോ ജവനപഞ്ഞോ തിക്ഖപഞ്ഞോ നിബ്ബേധികപഞ്ഞോ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൩.൯൩) അനേകപരിയായേന വണ്ണിതോ ഥോമിതോ. നേത്തിച്ഛിന്നസ്സാതി നേത്തി വുച്ചതി ഭവതണ്ഹാ സംസാരസ്സ നയനതോ, സാ നേത്തി ഛിന്നാ ഏതസ്സാതി നേത്തിച്ഛിന്നോ. തസ്സ നേത്തിച്ഛിന്നസ്സ, പഹീനതണ്ഹസ്സാതി അത്ഥോ. മുത്തോ സോ മാരബന്ധനാതി സോ ഏവംവിധോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സബ്ബസ്മാ മാരബന്ധനതോ മുത്തോ, ന തസ്സ മാരബന്ധനമോചനായ കരണീയം അത്ഥി, തസ്മാ ധമ്മസേനാപതി അത്തനോ ഉപസമം പച്ചവേക്ഖതീതി. സേസം വുത്തനയമേവ.

ദസമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതാ ച മേഘിയവഗ്ഗവണ്ണനാ.