൪. മേഘിയവഗ്ഗോ

൧. മേഘിയസുത്തവണ്ണനാ

൩൧. മേഘിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ചാലികായന്തി ഏവം നാമകേ നഗരേ. തസ്സ കിര നഗരസ്സ ദ്വാരട്ഠാനം മുഞ്ചിത്വാ സമന്തതോ ചലപങ്കം ഹോതി, തം ചലപങ്കം നിസ്സായ ഠിതത്താ ഓലോകേന്താനം ചലമാനം വിയ ഉപട്ഠാതി, തസ്മാ ‘‘ചാലികാ’’തി വുച്ചതി. ചാലികേ പബ്ബതേതി തസ്സ നഗരസ്സ അവിദൂരേ ഏകോ പബ്ബതോ, സോപി സബ്ബസേതത്താ കാലപക്ഖഉപോസഥേ ഓലോകേന്താനം ചലമാനോ വിയ ഉപട്ഠാതി, തസ്മാ ‘‘ചാലികപബ്ബതോ’’തി സങ്ഖം ഗതോ. തത്ഥ ഭഗവതോ മഹന്തം വിഹാരം കാരയിംസു, ഭഗവാ തദാ തം നഗരം ഗോചരഗാമം കത്വാ തസ്മിം ചാലികപബ്ബതമഹാവിഹാരേ വിഹരതി. തേന വുത്തം – ‘‘ചാലികായം വിഹരതി ചാലികേ പബ്ബതേ’’തി. മേഘിയോതി തസ്സ ഥേരസ്സ നാമം. ഉപട്ഠാകോ ഹോതീതി പരിചാരകോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഹി പഠമബോധിയം ഉപട്ഠാകാ അനിബദ്ധാ അഹേസും, ഏകദാ നാഗസമാലോ, ഏകദാ നാഗിതോ, ഏകദാ ഉപവാനോ, ഏകദാ സുനക്ഖത്തോ, തദാപി മേഘിയത്ഥേരോവ ഉപട്ഠാകോ. തേനാഹ – ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ മേഘിയോ ഭഗവതോ ഉപട്ഠാകോ ഹോതീ’’തി.

ജന്തുഗാമന്തി ഏവം നാമകം തസ്സേവ വിഹാരസ്സ അപരം ഗോചരഗാമം. ‘‘ജത്തുഗാമ’’ന്തിപി പാഠോ. കിമികാളായാതി കാളകിമീനം ബഹുലതായ ‘‘കിമികാളാ’’തി ലദ്ധനാമായ നദിയാ. ജങ്ഘവിഹാരന്തി ചിരനിസജ്ജായ ജങ്ഘാസു ഉപ്പന്നകിലമഥവിനോദനത്ഥം വിചരണം. പാസാദികന്തി അവിരളരുക്ഖതായ സിനിദ്ധപത്തതായ ച പസ്സന്താനം പസാദമാവഹതീതി പാസാദികം. സന്ദച്ഛായതായ മനുഞ്ഞഭൂമിഭാഗതായ ച മനുഞ്ഞം. അന്തോ പവിട്ഠാനം പീതിസോമനസ്സജനനട്ഠേന ചിത്തം രമേതീതി രമണീയം. അലന്തി പരിയത്തം, യുത്തന്തിപി അത്ഥോ. പധാനത്ഥികസ്സാതി യോഗേന ഭാവനായ അത്ഥികസ്സ. പധാനായാതി സമണധമ്മകരണായ. ആഗച്ഛേയ്യാഹന്തി ആഗച്ഛേയ്യം അഹം. ഥേരേന കിര പുബ്ബേ തം ഠാനം അനുപടിപാടിയാ പഞ്ച ജാതിസതാനി രഞ്ഞാ ഏവ സതാ അനുഭൂതം ഉയ്യാനം അഹോസി, തേനസ്സ ദിട്ഠമത്തേയേവ തത്ഥ വിഹരിതും ചിത്തം നമി. ആഗമേഹി താവാതി സത്ഥാ ഥേരസ്സ വചനം സുത്വാ ഉപധാരേന്തോ ‘‘ന താവസ്സ ഞാണം പരിപാകം ഗത’’ന്തി ഞത്വാ പടിക്ഖിപന്തോ ഏവമാഹ. ഏകകമ്ഹി താവാതി ഇദം പനസ്സ ‘‘ഏവമയം ഗന്ത്വാപി കമ്മേ അനിപ്ഫജ്ജമാനേ നിരാസങ്കോ ഹുത്വാ പേമവസേന പുന ആഗച്ഛിസ്സതീ’’തി ചിത്തമദ്ദവജനനത്ഥം ആഹ. യാവ അഞ്ഞോപി കോചി ഭിക്ഖു ആഗച്ഛതീതി അഞ്ഞോ കോചി ഭിക്ഖു മമ സന്തികം യാവ ആഗച്ഛതി, താവ ആഗമേഹീതി അത്ഥോ. ‘‘കോചി ഭിക്ഖു ദിസ്സതീ’’തിപി പാഠോ. ‘‘ആഗച്ഛതൂ’’തിപി പഠന്തി, തഥാ ‘‘ദിസ്സതൂ’’തി.

നത്ഥി കിഞ്ചി ഉത്തരി കരണീയന്തി ചതൂസു സച്ചേസു ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി പരിഞ്ഞാദീനം സോളസന്നം കിച്ചാനം കതത്താ, അഭിസമ്ബോധിയാ വാ അധിഗതത്താ തതോ അഞ്ഞം ഉത്തരി കരണീയം നാമ നത്ഥി. നത്ഥി കതസ്സ വാ പതിചയോതി കതസ്സ വാ പുന പതിചയോപി നത്ഥി. ന ഹി ഭാവിതമഗ്ഗോ പുന ഭാവീയതി, പഹീനകിലേസാനം വാ പുന പഹാനേന കിച്ചം അത്ഥി. അത്ഥി കതസ്സ പതിചയോതി മയ്ഹം സന്താനേ നിപ്ഫാദിതസ്സ സീലാദിധമ്മസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ അനധിഗതത്താ തദത്ഥം പുന വഡ്ഢനസങ്ഖാതോ പതിചയോ അത്ഥി, ഇച്ഛിതബ്ബോതി അത്ഥോ. പധാനന്തി ഖോ മേഘിയ വദമാനം കിന്തി വദേയ്യാമാതി ‘‘സമണധമ്മം കരോമീ’’തി തം വദമാനം മയം അഞ്ഞം കിം നാമ വദേയ്യാമ?

ദിവാവിഹാരം നിസീദീതി ദിവാവിഹാരത്ഥായ നിസീദി. നിസിന്നോ ച യസ്മിം മങ്ഗലസിലാപട്ടേ പുബ്ബേ അനുപടിപാടിയാ പഞ്ച ജാതിസതാനി രാജാ ഹുത്വാ ഉയ്യാനകീളം കീളന്തോ വിവിധനാടകപരിവാരോ നിസിന്നപുബ്ബോ, തസ്മിംയേവ ഠാനേ നിസീദി. അഥസ്സ നിസിന്നകാലതോ പട്ഠായ സമണഭാവോ വിഗതോ വിയ അഹോസി, രാജവേസം ഗഹേത്വാ നാടകപരിവാരപരിവുതോ സേതച്ഛത്തസ്സ ഹേട്ഠാ മഹാരഹേ പല്ലങ്കേ നിസിന്നോ വിയ ജാതോ. അഥസ്സ തം സമ്പത്തിം അസ്സാദയതോ കാമവിതക്കോ ഉദപാദി. സോ തസ്മിംയേവ ഖണേ സഹോഡ്ഢം ഗഹിതേ ദ്വേ ചോരേ ആനേത്വാ പുരതോ ഠപിതേ വിയ അദ്ദസ. തേസു ഏകസ്സ വധം ആണാപനവസേന ബ്യാപാദവിതക്കോ ഉപ്പജ്ജി, ഏകസ്സ ബന്ധനം ആണാപനവസേന വിഹിംസാവിതക്കോ, ഏവം സോ ലതാജാലേന രുക്ഖോ വിയ മധുമക്ഖികാഹി മധുഘാതകോ വിയ ച അകുസലവിതക്കേഹി പരിക്ഖിത്തോ സമ്പരികിണ്ണോ അഹോസി. തം സന്ധായ ‘‘അഥ ഖോ ആയസ്മതോ മേഘിയസ്സാ’’തിആദി വുത്തം.

അച്ഛരിയം വത ഭോതി ഗരഹണച്ഛരിയം നാമ കിരേതം യഥാ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ വലിയഗത്തം ദിസ്വാ അവോച ‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ, അബ്ഭുതം, ഭന്തേ’’തി (സം. നി. ൫.൫൧൧). അപരേ പന ‘‘തസ്മിം സമയേ പുപ്ഫഫലപല്ലവാദീസു ലോഭവസേന കാമവിതക്കോ, ഖരസ്സരാനം പക്ഖിആദീനം സദ്ദസ്സവനേന ബ്യാപാദവിതക്കോ, ലേഡ്ഡുആദീഹി തേസം പടിബാഹനാധിപ്പായേന വിഹിംസാവിതക്കോ, ‘ഇധേവാഹം വസേയ്യ’ന്തി തത്ഥ സാപേക്ഖതാവസേന കാമവിതക്കോ, വനചരകേ തത്ഥ തത്ഥ ദിസ്വാ തേസു ചിത്തദുബ്ഭനേന ബ്യാപാദവിതക്കോ, തേസം വിഹേഠനാധിപ്പായേന വിഹിംസാവിതക്കോ തസ്സ ഉപ്പജ്ജീ’’തിപി വദന്തി. യഥാ വാ തഥാ വാ തസ്സ മിച്ഛാവിതക്കുപ്പത്തിയേവ അച്ഛരിയകാരണം. അന്വാസത്താതി അനുലഗ്ഗാ വോകിണ്ണാ. അത്തനി ഗരുമ്ഹി ച ഏകത്തേപി ബഹുവചനം ദിസ്സതി. ‘‘അനുസന്തോ’’തിപി പാഠോ.

യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീതി ഏവം മിച്ഛാവിതക്കേഹി സമ്പരികിണ്ണോ കമ്മട്ഠാനസപ്പായം കാതും അസക്കോന്തോ ‘‘ഇദം വത ദിസ്വാ ദീഘദസ്സീ ഭഗവാ പടിസേധേസീ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘ഇമം കാരണം ദസബലസ്സ ആരോചേസ്സാമീ’’തി നിസിന്നാസനതോ വുട്ഠായ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി. ഉപസങ്കമിത്വാ ച ‘‘ഇധ മയ്ഹം, ഭന്തേ’’തിആദിനാ അത്തനോ പവത്തിം ആരോചേസി.

തത്ഥ യേഭുയ്യേനാതി ബഹുലം അഭിക്ഖണം. പാപകാതി ലാമകാ. അകുസലാതി അകോസല്ലസമ്ഭൂതാ. ദുഗ്ഗതിസമ്പാപനട്ഠേന വാ പാപകാ, കുസലപടിപക്ഖതായ അകുസലാ. വിതക്കേതി ഊഹതി ആരമ്മണം ചിത്തം അഭിനിരോപേതീതി വിതക്കോ, കാമസഹഗതോ വിതക്കോ കാമവിതക്കോ, കിലേസകാമസമ്പയുത്തോ വത്ഥുകാമാരമ്മണോ വിതക്കോതി അത്ഥോ. ബ്യാപാദസഹഗതോ വിതക്കോ ബ്യാപാദവിതക്കോ. വിഹിംസാസഹഗതോ വിതക്കോ വിഹിംസാവിതക്കോ. തേസു കാമാനം അഭിനന്ദനവസേന പവത്തോ നേക്ഖമ്മപടിപക്ഖോ കാമവിതക്കോ, ‘‘ഇമേ സത്താ ഹഞ്ഞന്തു വാ വിനസ്സന്തു വാ മാ വാ അഹേസു’’ന്തി സത്തേസു സമ്പദുസ്സനവസേന പവത്തോ മേത്താപടിപക്ഖോ ബ്യാപാദവിതക്കോ, പാണിലേഡ്ഡുദണ്ഡാദീഹി സത്താനം വിഹേഠേതുകാമതാവസേന പവത്തോ കരുണാപടിപക്ഖോ വിഹിംസാവിതക്കോ.

കസ്മാ പനസ്സ ഭഗവാ തത്ഥ ഗമനം അനുജാനി? ‘‘അനനുഞ്ഞാതോപി ചായം മം ഓഹായ ഗച്ഛിസ്സതേവ, ‘പരിചാരകാമതായ മഞ്ഞേ ഭഗവാ ഗന്തും ന ദേതീ’തി ചസ്സ സിയാ അഞ്ഞഥത്തം. തദസ്സ ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തേയ്യാ’’തി അനുജാനി.

ഏവം തസ്മിം അത്തനോ പവത്തിം ആരോചേത്വാ നിസിന്നേ അഥസ്സ ഭഗവാ സപ്പായം ധമ്മം ദേസേന്തോ ‘‘അപരിപക്കായ, മേഘിയ, ചേതോവിമുത്തിയാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അപരിപക്കായാതി പരിപാകം അപ്പത്തായ. ചേതോവിമുത്തിയാതി കിലേസേഹി ചേതസോ വിമുത്തിയാ. പുബ്ബഭാഗേ ഹി തദങ്ഗവസേന ചേവ വിക്ഖമ്ഭനവസേന ച കിലേസേഹി ചേതസോ വിമുത്തി ഹോതി, അപരഭാഗേ സമുച്ഛേദവസേന ചേവ പടിപസ്സദ്ധിവസേന ച. സായം വിമുത്തി ഹേട്ഠാ വിത്ഥാരതോ കഥിതാവ, തസ്മാ തത്ഥ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ വിമുത്തിപരിപാചനീയേഹി ധമ്മേഹി ആസയേ പരിപാചിതേ പബോധിതേ വിപസ്സനായ മഗ്ഗഗബ്ഭം ഗണ്ഹന്തിയാ പരിപാകം ഗച്ഛന്തിയാ ചേതോവിമുത്തി പരിപക്കാ നാമ ഹോതി, തദഭാവേ അപരിപക്കാ.

കതമേ പന വിമുത്തിപരിപാചനീയാ ധമ്മാ? സദ്ധിന്ദ്രിയാദീനം വിസുദ്ധികരണവസേന പന്നരസ ധമ്മാ വേദിതബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘അസ്സദ്ധേ പുഗ്ഗലേ പരിവജ്ജയതോ, സദ്ധേ പുഗ്ഗലേ സേവതോ ഭജതോ പയിരുപാസതോ, പസാദനീയേ സുത്തന്തേ പച്ചവേക്ഖതോ – ഇമേഹി തീഹാകാരേഹി സദ്ധിന്ദ്രിയം വിസുജ്ഝതി.

‘‘കുസീതേ പുഗ്ഗലേ പരിവജ്ജയതോ, ആരദ്ധവീരിയേ പുഗ്ഗലേ സേവതോ ഭജതോ പയിരുപാസതോ, സമ്മപ്പധാനേ പച്ചവേക്ഖതോ – ഇമേഹി തീഹാകാരേഹി വീരിയിന്ദ്രിയം വിസുജ്ഝതി.

‘‘മുട്ഠസ്സതീ പുഗ്ഗലേ പരിവജ്ജയതോ, ഉപട്ഠിതസ്സതീ പുഗ്ഗലേ സേവതോ ഭജതോ പയിരുപാസതോ, സതിപട്ഠാനേ പച്ചവേക്ഖതോ – ഇമേഹി തീഹാകാരേഹി സതിന്ദ്രിയം വിസുജ്ഝതി.

‘‘അസമാഹിതേ പുഗ്ഗലേ പരിവജ്ജയതോ, സമാഹിതേ പുഗ്ഗലേ സേവതോ ഭജതോ പയിരുപാസതോ, ഝാനവിമോക്ഖേ പച്ചവേക്ഖതോ – ഇമേഹി തീഹാകാരേഹി സമാധിന്ദ്രിയം വിസുജ്ഝതി.

‘‘ദുപ്പഞ്ഞേ പുഗ്ഗലേ പരിവജ്ജയതോ, പഞ്ഞവന്തേ പുഗ്ഗലേ സേവതോ ഭജതോ പയിരുപാസതോ, ഗമ്ഭീരഞാണചരിയം പച്ചവേക്ഖതോ – ഇമേഹി തീഹാകാരേഹി പഞ്ഞിന്ദ്രിയം വിസുജ്ഝതി.

‘‘ഇതി ഇമേ പഞ്ച പുഗ്ഗലേ പരിവജ്ജയതോ, പഞ്ച പുഗ്ഗലേ സേവതോ ഭജതോ പയിരുപാസതോ, പഞ്ച സുത്തന്തേ പച്ചവേക്ഖതോ – ഇമേഹി പന്നരസഹി ആകാരേഹി, ഇമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി വിസുജ്ഝന്തീ’’തി (പടി. മ. ൧.൧൮൫).

അപരേപി പന്നരസ ധമ്മാ വിമുത്തിപരിപാചനീയാ – സദ്ധാപഞ്ചമാനി ഇന്ദ്രിയാനി, അനിച്ചസഞ്ഞാ ദുക്ഖസഞ്ഞാ അനത്തസഞ്ഞാ പഹാനസഞ്ഞാ വിരാഗസഞ്ഞാതി ഇമാ പഞ്ച നിബ്ബേധഭാഗിയാ സഞ്ഞാ, കല്യാണമിത്തതാ സീലസംവരോ അഭിസല്ലേഖതാ വീരിയാരമ്ഭോ നിബ്ബേധികപഞ്ഞാതി. തേസു വിനേയ്യദമനകുസലോ സത്ഥാ വിനേയ്യസ്സ മേഘിയത്ഥേരസ്സ അജ്ഝാസയവസേന ഇധ കല്യാണമിത്തതാദയോ വിമുത്തിപരിപാചനീയേ ധമ്മേ ദസ്സേന്തോ ‘‘പഞ്ച ധമ്മാ പരിപാകായ സംവത്തന്തീ’’തി വത്വാ തേ വിത്ഥാരേന്തോ ‘‘ഇധ, മേഘിയ, ഭിക്ഖു കല്യാണമിത്തോ ഹോതീ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ കല്യാണമിത്തോതി കല്യാണോ ഭദ്ദോ സുന്ദരോ മിത്തോ ഏതസ്സാതി കല്യാണമിത്തോ. യസ്സ സീലാദിഗുണസമ്പന്നോ ‘‘അഘസ്സ ഘാതാ, ഹിതസ്സ വിധാതാ’’തി ഏവം സബ്ബാകാരേന ഉപകാരോ മിത്തോ ഹോതി, സോ പുഗ്ഗലോ കല്യാണമിത്തോവ. യഥാവുത്തേഹി കല്യാണപുഗ്ഗലേഹേവ സബ്ബിരിയാപഥേസു സഹ അയതി പവത്തതി, ന വിനാ തേഹീതി കല്യാണസഹായോ.കല്യാണപുഗ്ഗലേസു ഏവ ചിത്തേന ചേവ കായേന ച നിന്നപോണപബ്ഭാരഭാവേന പവത്തതീതി കല്യാണസമ്പവങ്കോ. പദത്തയേന കല്യാണമിത്തസംസഗ്ഗേ ആദരം ഉപ്പാദേതി.

തത്രിദം കല്യാണമിത്തലക്ഖണം – ഇധ കല്യാണമിത്തോ സദ്ധാസമ്പന്നോ ഹോതി സീലസമ്പന്നോ സുതസമ്പന്നോ ചാഗസമ്പന്നോ വീരിയസമ്പന്നോ സതിസമ്പന്നോ സമാധിസമ്പന്നോ പഞ്ഞാസമ്പന്നോ. തത്ഥ സദ്ധാസമ്പത്തിയാ സദ്ദഹതി തഥാഗതസ്സ ബോധിം കമ്മഫലഞ്ച, തേന സമ്മാസമ്ബോധിഹേതുഭൂതം സത്തേസു ഹിതേസിതം ന പരിച്ചജതി. സീലസമ്പത്തിയാ സബ്രഹ്മചാരീനം പിയോ ഹോതി മനാപോ ഗരു ഭാവനീയോ ചോദകോ പാപഗരഹീ വത്താ വചനക്ഖമോ, സുതസമ്പത്തിയാ സച്ചപടിച്ചസമുപ്പാദാദിപടിസംയുത്താനം ഗമ്ഭീരാനം കഥാനം കത്താ ഹോതി, ചാഗസമ്പത്തിയാ അപ്പിച്ഛോ ഹോതി സന്തുട്ഠോ പവിവിത്തോ അസംസട്ഠോ, വീരിയസമ്പത്തിയാ ആരദ്ധവീരിയോ ഹോതി സത്താനം ഹിതപ്പടിപത്തിയാ, സതിസമ്പത്തിയാ ഉപട്ഠിതസ്സതി ഹോതി, സമാധിസമ്പത്തിയാ അവിക്ഖിത്തോ ഹോതി സമാഹിതചിത്തോ, പഞ്ഞാസമ്പത്തിയാ അവിപരീതം ജാനാതി. സോ സതിയാ കുസലാനം ധമ്മാനം ഗതിയോ സമന്വേസമാനോ പഞ്ഞായ സത്താനം ഹിതാഹിതം യഥാഭൂതം ജാനിത്വാ, സമാധിനാ തത്ഥ ഏകഗ്ഗചിത്തോ ഹുത്വാ, വീരിയേന സത്തേ അഹിതാ നിസേധേത്വാ ഹിതേ നിയോജേതി. തേനാഹ –

‘‘പിയോ ഗരു ഭാവനീയോ, വത്താ ച വചനക്ഖമോ;

ഗമ്ഭീരഞ്ച കഥം കത്താ, നോ ചട്ഠാനേ നിയോജയേ’’തി. (അ. നി. ൭.൩൭);

അയം പഠമോ ധമ്മോ പരിപാകായ സംവത്തതീതി, അയം കല്യാണമിത്തതാസങ്ഖാതോ ബ്രഹ്മചരിയവാസസ്സ ആദിഭാവതോ, സബ്ബേസഞ്ച കുസലാനം ധമ്മാനം ബഹുകാരതായ പധാനഭാവതോ ച ഇമേസു പഞ്ചസു ധമ്മേസു ആദിതോ വുത്തത്താ പഠമോ അനവജ്ജധമ്മോ അവിസുദ്ധാനം സദ്ധാദീനം വിസുദ്ധികരണവസേന ചേതോവിമുത്തിയാ പരിപാകായ സംവത്തതി. ഏത്ഥ ച കല്യാണമിത്തസ്സ ബഹുകാരതാ പധാനതാ ച ‘‘ഉപഡ്ഢമിദം, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മചരിയസ്സ യദിദം കല്യാണമിത്തതാ’’തി വദന്തം ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികം, ‘‘മാ ഹേവം, ആനന്ദാ’’തി ദ്വിക്ഖത്തും പടിസേധേത്വാ, ‘‘സകലമേവ ഹിദം, ആനന്ദ, ബ്രഹ്മചരിയം, യദിദം കല്യാണമിത്തതാ കല്യാണസഹായതാ’’തിആദിസുത്തപദേഹി (സം. നി. ൧.൧൨൯; ൫.൨) വേദിതബ്ബാ.

പുന ചപരന്തി പുന ച അപരം ധമ്മജാതം. സീലവാതി ഏത്ഥ കേനട്ഠേന സീലം? സീലനട്ഠേന സീലം. കിമിദം സീലനം നാമ? സമാധാനം, കായകമ്മാദീനം സുസീല്യവസേന അവിപ്പകിണ്ണതാതി അത്ഥോ. അഥ വാ ഉപധാരണം, ഝാനാദികുസലാനം ധമ്മാനം പതിട്ഠാനവസേന ആധാരഭാവോതി അത്ഥോ. തസ്മാ സീലേതി സീലതീതി വാ സീലം. അയം താവ സദ്ദലക്ഖണനയേന സീലത്ഥോ. അപരേ പന ‘‘സിരട്ഠോ സീതലട്ഠോ സീലട്ഠോ സംവരട്ഠോ’’തി നിരുത്തിനയേന അത്ഥം വണ്ണേന്തി. തയിദം പാരിപൂരിതോ അതിസയതോ വാ സീലം അസ്സ അത്ഥീതി സീലവാ, സീലസമ്പന്നോതി അത്ഥോ.

യഥാ ച സീലവാ ഹോതി സീലസമ്പന്നോ, തം ദസ്സേതും ‘‘പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പാതിമോക്ഖന്തി സിക്ഖാപദസീലം. തഞ്ഹി യോ നം പാതി രക്ഖതി, തം മോക്ഖേതി മോചേതി ആപായികാദീഹി ദുക്ഖേഹീതി പാതിമോക്ഖം. സംവരണം സംവരോ, കായവാചാഹി അവീതിക്കമോ. പാതിമോക്ഖമേവ സംവരോ പാതിമോക്ഖസംവരോ, തേന സംവുതോ പിഹിതകായവാചോതി പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ, ഇദമസ്സ തസ്മിം സീലേ പതിട്ഠിതഭാവപരിദീപനം. വിഹരതീതി തദനുരൂപവിഹാരസമങ്ഗിഭാവപരിദീപനം. ആചാരഗോചരസമ്പന്നോതി ഹേട്ഠാ പാതിമോക്ഖസംവരസ്സ, ഉപരി വിസേസാനം യോഗസ്സ ച ഉപകാരകധമ്മപരിദീപനം. അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീതി പാതിമോക്ഖസീലതോ അചവനധമ്മതാപരിദീപനം. സമാദായാതി സിക്ഖാപദാനം അനവസേസതോ ആദാനപരിദീപനം. സിക്ഖതീതി സിക്ഖായ സമങ്ഗിഭാവപരിദീപനം. സിക്ഖാപദേസൂതി സിക്ഖിതബ്ബധമ്മപരിദീപനം.

അപരോ നയോ – കിലേസാനം ബലവഭാവതോ, പാപകിരിയായ സുകരഭാവതോ, പുഞ്ഞകിരിയായ ച ദുക്കരഭാവതോ ബഹുക്ഖത്തും അപായേസു പതനസീലോതി പാതീ, പുഥുജ്ജനോ. അനിച്ചതായ വാ ഭവാദീസു കമ്മവേഗക്ഖിത്തോ ഘടീയന്തം വിയ അനവട്ഠാനേന പരിബ്ഭമനതോ ഗമനസീലോതി പാതീ, മരണവസേന വാ തമ്ഹി തമ്ഹി സത്തനികായേ അത്തഭാവസ്സ പതനസീലോതി വാ പാതീ, സത്തസന്താനോ ചിത്തമേവ വാ. തം പാതിനം സംസാരദുക്ഖതോ മോക്ഖേതീതി പാതിമോക്ഖം. ചിത്തസ്സ ഹി വിമോക്ഖേന സത്തോ ‘‘വിമുത്തോ’’തി വുച്ചതി. വുത്തഞ്ഹി ‘‘ചിത്തവോദാനാ സത്താ വിസുജ്ഝന്തീ’’തി (സം. നി. ൩.൧൦൦), ‘‘അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുത്ത’’ന്തി (മഹാവ. ൨൮) ച.

അഥ വാ അവിജ്ജാദിഹേതുനാ സംസാരേ പതതി ഗച്ഛതി പവത്തതീതി പാതി, ‘‘അവിജ്ജാനീവരണാനം സത്താനം തണ്ഹാസംയോജനാനം സന്ധാവതം സംസരത’’ന്തി (സം. നി. ൨.൧൨൪) ഹി വുത്തം. തസ്സ പാതിനോ സത്തസ്സ തണ്ഹാദിസംകിലേസത്തയതോ മോക്ഖോ ഏതേനാതി പാതിമോക്ഖോ, ‘‘കണ്ഠേകാലോ’’തിആദീനം വിയ സമാസസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ.

അഥ വാ പാതേതി വിനിപാതേതി ദുക്ഖേഹീതി പാതി, ചിത്തം. വുത്തഞ്ഹി ‘‘ചിത്തേന നിയ്യതീ ലോകോ, ചിത്തേന പരികസ്സതീ’’തി (സം. നി. ൧.൬൨). തസ്സ പാതിനോ മോക്ഖോ ഏതേനാതി പാതിമോക്ഖോ. പതതി വാ ഏതേന അപായദുക്ഖേ സംസാരദുക്ഖേ ചാതി പാതി, തണ്ഹാദിസംകിലേസാ. വുത്തഞ്ഹി – ‘‘തണ്ഹാ ജനേതി പുരിസം (സം. നി. ൧.൫൫-൫൭), തണ്ഹാദുതിയോ പുരിസോ’’തി (ഇതിവു. ൧൫, ൧൦൫) ചാദി. തതോ പാതിതോ മോക്ഖോതി പാതിമോക്ഖോ.

അഥ വാ പതതി ഏത്ഥാതി പാതി, ഛ അജ്ഝത്തികബാഹിരാനി ആയതനാനി. വുത്തഞ്ഹി – ‘‘ഛസു ലോകോ സമുപ്പന്നോ, ഛസു കുബ്ബതി സന്ഥവ’’ന്തി (സു. നി. ൧൭൧). തതോ ഛ അജ്ഝത്തികബാഹിരായതനസങ്ഖാതപാതിതോ മോക്ഖോതി പാതിമോക്ഖോ. അഥ വാ പാതോ വിനിപാതോ അസ്സ അത്ഥീതി പാതീ, സംസാരോ. തതോ മോക്ഖോതി പാതിമോക്ഖോ.

അഥ വാ സബ്ബലോകാധിപതിഭാവതോ ധമ്മിസ്സരോ ഭഗവാ പതീതി വുച്ചതി, മുച്ചതി ഏതേനാതി മോക്ഖോ. പതിനോ മോക്ഖോ തേന പഞ്ഞത്തത്താതി പതിമോക്ഖോ, പതിമോക്ഖോ ഏവ പാതിമോക്ഖോ. സബ്ബഗുണാനം വാ തമ്മൂലഭാവതോ ഉത്തമട്ഠേന പതി ച, സോ യഥാവുത്തട്ഠേന മോക്ഖോ ചാതി പതിമോക്ഖോ, പതിമോക്ഖോ ഏവ പാതിമോക്ഖോ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘പാതിമോക്ഖന്തിആദിമേതം മുഖമേത’’ന്തി വിത്ഥാരോ.

അഥ വാ പഇതി പകാരേ, അതീതി അച്ചന്തത്ഥേ നിപാതോ, തസ്മാ പകാരേഹി അച്ചന്തം മോക്ഖേതീതി പാതിമോക്ഖം. ഇദഞ്ഹി സീലം സയം തദങ്ഗവസേന, സമാധിസഹിതം പഞ്ഞാസഹിതഞ്ച വിക്ഖമ്ഭനവസേന സമുച്ഛേദവസേന ച അച്ചന്തം മോക്ഖേതി മോചേതീതി പാതിമോക്ഖം. പതി മോക്ഖോതി വാ പതിമോക്ഖോ, തമ്ഹാ തമ്ഹാ വീതിക്കമദോസതോ പച്ചേകം മോക്ഖോതി അത്ഥോ. പതിമോക്ഖോ ഏവ പാതിമോക്ഖോ. മോക്ഖോതി വാ നിബ്ബാനം, തസ്സ മോക്ഖസ്സ പടിബിമ്ബഭൂതോതി പതിമോക്ഖോ. സീലസംവരോ ഹി സൂരിയസ്സ അരുണുഗ്ഗമനം വിയ നിബ്ബാനസ്സ ഉദയഭൂതോ തപ്പടിഭാഗോ ച യഥാരഹം സംകിലേസനിബ്ബാപനതോ. പതിമോക്ഖോ ഏവ പാതിമോക്ഖോ. പതിവത്തതി മോക്ഖേതി ദുക്ഖന്തി വാ പതിമോക്ഖം, പതിമോക്ഖമേവ പാതിമോക്ഖന്തി ഏവം താവേത്ഥ പാതിമോക്ഖസദ്ദസ്സ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

സംവരതി പിദഹതി ഏതേനാതി സംവരോ, പാതിമോക്ഖമേവ സംവരോ പാതിമോക്ഖസംവരോ. അത്ഥതോ പന തതോ തതോ വീതിക്കമിതബ്ബതോ വിരതിയോ ചേതനാ ച. തേന പാതിമോക്ഖസംവരേന ഉപേതോ സമന്നാഗതോ പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോതി വുത്തോ. വുത്തഞ്ഹേതം വിഭങ്ഗേ –

‘‘ഇമിനാ പാതിമോക്ഖസംവരേന ഉപേതോ ഹോതി സമുപേതോ ഉപാഗതോ സമുപാഗതോ ഉപപന്നോ സമുപപന്നോ സമന്നാഗതോ, തേന വുച്ചതി പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ’’തി (വിഭ. ൫൧൧).

വിഹരതീതി ഇരിയാപഥവിഹാരേന വിഹരതി ഇരീയതി വത്തതി.

ആചാരഗോചരസമ്പന്നോതി വേളുദാനാദിമിച്ഛാജീവസ്സ കായപാഗബ്ഭിയാദീനഞ്ച അകരണേന സബ്ബസോ അനാചാരം വജ്ജേത്വാ ‘‘കായികോ അവീതിക്കമോ വാചസികോ അവീതിക്കമോ കായികവാചസികോ അവീതിക്കമോ’’തി ഏവം വുത്തഭിക്ഖുസാരുപ്പആചാരസമ്പത്തിയാ, വേസിയാദിഅഗോചരം വജ്ജേത്വാ പിണ്ഡപാതാദിഅത്ഥം ഉപസങ്കമിതും യുത്തട്ഠാനസങ്ഖാതേന ഗോചരേന ച സമ്പന്നത്താ ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ.

അപിച യോ ഭിക്ഖു സത്ഥരി സഗാരവോ സപ്പതിസ്സോ സബ്രഹ്മചാരീസു സഗാരവോ സപ്പതിസ്സോ ഹിരോത്തപ്പസമ്പന്നോ സുനിവത്ഥോ സുപാരുതോ പാസാദികേന അഭിക്കന്തേന പടിക്കന്തേന ആലോകിതേന വിലോകിതേന സമിഞ്ജിതേന പസാരിതേന ഇരിയാപഥസമ്പന്നോ ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ ജാഗരിയമനുയുത്തോ സതിസമ്പജഞ്ഞേന സമന്നാഗതോ അപ്പിച്ഛോ സന്തുട്ഠോ പവിവിത്തോ അസംസട്ഠോ ആഭിസമാചാരികേസു സക്കച്ചകാരീ ഗരുചിത്തീകാരബഹുലോ വിഹരതി, അയം വുച്ചതി ആചാരസമ്പന്നോ.

ഗോചരോ പന ഉപനിസ്സയഗോചരോ ആരക്ഖഗോചരോ ഉപനിബന്ധഗോചരോതി തിവിധോ. തത്ഥ യോ ദസകഥാവത്ഥുഗുണസമന്നാഗതോ വുത്തലക്ഖണോ കല്യാണമിത്തോ, യം നിസ്സായ അസുതം സുണാതി, സുതം പരിയോദാപേതി, കങ്ഖം വിതരതി, ദിട്ഠിം ഉജും കരോതി, ചിത്തം പസാദേതി, യഞ്ച അനുസിക്ഖന്തോ സദ്ധായ വഡ്ഢതി, സീലേന, സുതേന, ചാഗേന, പഞ്ഞായ വഡ്ഢതി, അയം വുച്ചതി ഉപനിസ്സയഗോചരോ.

യോ ഭിക്ഖു അന്തരഘരം പവിട്ഠോ വീഥിം പടിപന്നോ ഓക്ഖിത്തചക്ഖു യുഗമത്തദസ്സാവീ ചക്ഖുന്ദ്രിയസംവുതോവ ഗച്ഛതി, ന ഹത്ഥിം ഓലോകേന്തോ, ന അസ്സം, ന രഥം, ന പത്തിം, ന ഇത്ഥിം, ന പുരിസം ഓലോകേന്തോ, ന ഉദ്ധം ഓലോകേന്തോ, ന അധോ ഓലോകേന്തോ, ന ദിസാവിദിസം പേക്ഖമാനോ ഗച്ഛതി, അയം ആരക്ഖഗോചരോ.

ഉപനിബന്ധഗോചരോ പന ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ, യത്ഥ ഭിക്ഖു അത്തനോ ചിത്തം ഉപനിബന്ധതി, വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘കോ ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ഗോചരോ സകോ പേത്തികോ വിസയോ, യദിദം ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തി (സം. നി. ൫.൩൭൨).

തത്ഥ ഉപനിസ്സയഗോചരസ്സ പുബ്ബേ വുത്തത്താ ഇതരേസം വസേനേത്ഥ ഗോചരോ വേദിതബ്ബോ. ഇതി യഥാവുത്തായ ആചാരസമ്പത്തിയാ, ഇമായ ച ഗോചരസമ്പത്തിയാ സമന്നാഗതത്താ ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ.

അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീതി അപ്പമത്തകത്താ അണുപ്പമാണേസു അസ്സതിയാ അസഞ്ചിച്ച ആപന്നസേഖിയഅകുസലചിത്തുപ്പാദാദിഭേദേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സനസീലോ. യോ ഹി ഭിക്ഖു പരമാണുമത്തം വജ്ജം അട്ഠസട്ഠിയോജനപമാണാധികയോജനസതസഹസ്സുബ്ബേധസിനേരുപബ്ബതരാജസദിസം കത്വാ പസ്സതി, യോപി സബ്ബലഹുകം ദുബ്ഭാസിതമത്തം പാരാജികസദിസം കത്വാ പസ്സതി, അയമ്പി അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീ നാമ. സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസൂതി യംകിഞ്ചി സിക്ഖാപദേസു സിക്ഖിതബ്ബം, തം സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം അനവസേസം സമ്മാ ആദിയിത്വാ സിക്ഖതി, പവത്തതി പരിപൂരേതീതി അത്ഥോ.

അഭിസല്ലേഖികാതി അതിവിയ കിലേസാനം സല്ലേഖനീ, തേസം തനുഭാവായ പഹാനായ യുത്തരൂപാ. ചേതോവിവരണസപ്പായാതി ചേതസോ പടിച്ഛാദകാനം നീവരണാനം ദൂരീഭാവകരണേന ചേതോവിവരണസങ്ഖാതാനം സമഥവിപസ്സനാനം സപ്പായാ, സമഥവിപസ്സനാചിത്തസ്സേവ വാ വിവരണായ പാകടീകരണായ വാ സപ്പായാ ഉപകാരികാതി ചേതോവിവരണസപ്പായാ.

ഇദാനി യേന നിബ്ബിദാദിആവഹനേന അയം കഥാ അഭിസല്ലേഖികാ ചേതോവിവരണസപ്പായാ ച നാമ ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘ഏകന്തനിബ്ബിദായാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഏകന്തനിബ്ബിദായാതി ഏകംസേനേവ വട്ടദുക്ഖതോ നിബ്ബിന്ദനത്ഥായ. വിരാഗായ നിരോധായാതി തസ്സേവ വിരജ്ജനത്ഥായ ച നിരുജ്ഝനത്ഥായ ച. ഉപസമായാതി സബ്ബകിലേസൂപസമായ. അഭിഞ്ഞായാതി സബ്ബസ്സാപി അഭിഞ്ഞേയ്യസ്സ അഭിജാനനായ. സമ്ബോധായാതി ചതുമഗ്ഗസമ്ബോധായ. നിബ്ബാനായാതി അനുപാദിസേസനിബ്ബാനായ. ഏതേസു ഹി ആദിതോ തീഹി പദേഹി വിപസ്സനാ വുത്താ, ദ്വീഹി മഗ്ഗോ, ദ്വീഹി നിബ്ബാനം വുത്തം. സമഥവിപസ്സനാ ആദിം കത്വാ നിബ്ബാനപരിയോസാനോ അയം സബ്ബോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മോ ദസകഥാവത്ഥുലാഭിനോ സിജ്ഝതീതി ദസ്സേതി.

ഇദാനി തം കഥം വിഭജിത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘അപ്പിച്ഛകഥാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അപ്പിച്ഛോതി ന ഇച്ഛോ, തസ്സ കഥാ അപ്പിച്ഛകഥാ, അപ്പിച്ഛഭാവപ്പടിസംയുത്താ കഥാ വാ അപ്പിച്ഛകഥാ. ഏത്ഥ ച അത്രിച്ഛോ പാപിച്ഛോ മഹിച്ഛോ അപ്പിച്ഛോതി ഇച്ഛാവസേന ചത്താരോ പുഗ്ഗലാ. തേസു അത്തനാ യഥാലദ്ധേന ലാഭേന അതിത്തോ ഉപരൂപരി ലാഭം ഇച്ഛന്തോ അത്രിച്ഛോ നാമ. യം സന്ധായ വുത്തം –

‘‘ചതുബ്ഭി അട്ഠജ്ഝഗമാ, അട്ഠഭി ചാപി സോളസ;

സോളസഭി ച ദ്വത്തിംസ, അത്രിച്ഛം ചക്കമാസദോ;

ഇച്ഛാഹതസ്സ പോസസ്സ, ചക്കം ഭമതി മത്ഥകേ’’തി. (ജാ. ൧.൫.൧൦൩);

‘‘അത്രിച്ഛാ അതിലോഭേന, അതിലോഭമദേന ചാ’’തി ച. (ജാ. ൧.൨.൧൬൮);

ലാഭസക്കാരസിലോകനികാമയതായ അസന്തഗുണസമ്ഭാവനാധിപ്പായോ പാപിച്ഛോ. യം സന്ധായ വുത്തം –

‘‘തത്ഥ കതമാ കുഹനാ? ലാഭസക്കാരസിലോകസന്നിസ്സിതസ്സ പാപിച്ഛസ്സ ഇച്ഛാപകതസ്സ പച്ചയപ്പടിസേവനസങ്ഖാതേന വാ സാമന്തജപ്പിതേന വാ ഇരിയാപഥസ്സ വാ അഠപനാ’’തിആദി (വിഭ. ൮൬൧).

സന്തഗുണസമ്ഭാവനാധിപ്പായോ പടിഗ്ഗഹണേ അമത്തഞ്ഞൂ മഹിച്ഛോ. യം സന്ധായ വുത്തം –

‘‘ഇധേകച്ചോ സദ്ധോ സമാനോ ‘സദ്ധോതി മം ജനോ ജാനാതൂ’തി ഇച്ഛതി, സീലവാ സമാനോ ‘സീലവാതി മം ജനോ ജാനാതൂ’തി ഇച്ഛതീ’’തിആദി (വിഭ. ൮൫൧).

ദുത്തപ്പിയതായ ഹിസ്സ വിജാതമാതാപി ചിത്തം ഗഹേതും ന സക്കോതി. തേനേതം വുച്ചതി –

‘‘അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ സമുദ്ദോ ച, മഹിച്ഛോ ചാപി പുഗ്ഗലോ;

സകടേഹി പച്ചയേ ദേന്തു, തയോപേതേ അതപ്പിയാ’’തി.

ഏതേ പന അത്രിച്ഛതാദയോ ദോസേ ആരകാ പരിവജ്ജേത്വാ സന്തഗുണനിഗൂഹനാധിപ്പായോ പടിഗ്ഗഹണേ ച മത്തഞ്ഞൂ അപ്പിച്ഛോ. സോ അത്തനി വിജ്ജമാനമ്പി ഗുണം പടിച്ഛാദേതുകാമതായ സദ്ധോ സമാനോ ‘‘സദ്ധോതി മം ജനോ ജാനാതൂ’’തി ന ഇച്ഛതി, സീലവാ, ബഹുസ്സുതോ, പവിവിത്തോ, ആരദ്ധവീരിയോ, ഉപട്ഠിതസ്സതി, സമാഹിതോ, പഞ്ഞവാ സമാനോ ‘‘പഞ്ഞവാതി മം ജനോ ജാനാതൂ’’തി ന ഇച്ഛതി.

സ്വായം പച്ചയപ്പിച്ഛോ ധുതങ്ഗപ്പിച്ഛോ പരിയത്തിഅപ്പിച്ഛോ അധിഗമപ്പിച്ഛോതി ചതുബ്ബിധോ. തത്ഥ ചതൂസു പച്ചയേസു അപ്പിച്ഛോ പച്ചയദായകം ദേയ്യധമ്മം അത്തനോ ഥാമഞ്ച ഓലോകേത്വാ സചേപി ഹി ദേയ്യധമ്മോ ബഹു ഹോതി, ദായകോ അപ്പം ദാതുകാമോ, ദായകസ്സ വസേന അപ്പമേവ ഗണ്ഹാതി. ദേയ്യധമ്മോ ചേ അപ്പോ, ദായകോ ബഹും ദാതുകാമോ, ദേയ്യധമ്മസ്സ വസേന അപ്പമേവ ഗണ്ഹാതി. ദേയ്യധമ്മോപി ചേ ബഹു, ദായകോപി ബഹും ദാതുകാമോ, അത്തനോ ഥാമം ഞത്വാ പമാണയുത്തമേവ ഗണ്ഹാതി. ഏവരൂപോ ഹി ഭിക്ഖു അനുപ്പന്നം ലാഭം ഉപ്പാദേതി, ഉപ്പന്നം ലാഭം ഥാവരം കരോതി, ദായകാനം ചിത്തം ആരാധേതി. ധുതങ്ഗസമാദാനസ്സ പന അത്തനി അത്ഥിഭാവം ന ജാനാപേതുകാമോ ധുതങ്ഗപ്പിച്ഛോ. യോ അത്തനോ ബഹുസ്സുതഭാവം ജാനാപേതും ന ഇച്ഛതി, അയം പരിയത്തിഅപ്പിച്ഛോ. യോ പന സോതാപന്നാദീസു അഞ്ഞതരോ ഹുത്വാ സബ്രഹ്മചാരീനമ്പി അത്തനോ സോതാപന്നാദിഭാവം ജാനാപേതും ന ഇച്ഛതി, അയം അധിഗമപ്പിച്ഛോ. ഏവമേതേസം അപ്പിച്ഛാനം യാ അപ്പിച്ഛതാ, തസ്സാ സദ്ധിം സന്ദസ്സനാദിവിധിനാ അനേകാകാരവോകാരആനിസംസവിഭാവനവസേന, തപ്പടിപക്ഖസ്സ അത്രിച്ഛാദിഭേദസ്സ ഇച്ഛാചാരസ്സ ആദീനവവിഭാവനവസേന ച പവത്താ കഥാ അപ്പിച്ഛകഥാ.

സന്തുട്ഠികഥാതി ഏത്ഥ സന്തുട്ഠീതി സകേന അത്തനാ ലദ്ധേന തുട്ഠി സന്തുട്ഠി. അഥ വാ വിസമം പച്ചയിച്ഛം പഹായ സമം തുട്ഠി, സന്തുട്ഠി. സന്തേന വാ വിജ്ജമാനേന തുട്ഠി സന്തുട്ഠി. വുത്തഞ്ചേതം –

‘‘അതീതം നാനുസോചന്തോ, നപ്പജപ്പമനാഗതം;

പച്ചുപ്പന്നേന യാപേന്തോ, സന്തുട്ഠോതി പവുച്ചതീ’’തി.

സമ്മാ വാ ഞായേന ഭഗവതാ അനുഞ്ഞാതവിധിനാ പച്ചയേഹി തുട്ഠി സന്തുട്ഠി. അത്ഥതോ ഇതരീതരപച്ചയസന്തോസോ, സോ ദ്വാദസവിധോ ഹോതി. കഥം? ചീവരേ യഥാലാഭസന്തോസോ, യഥാബലസന്തോസോ, യഥാസാരുപ്പസന്തോസോതി തിവിധോ, ഏവം പിണ്ഡപാതാദീസു.

തത്രായം പഭേദവണ്ണനാ – ഇധ ഭിക്ഖു ചീവരം ലഭതി സുന്ദരം വാ അസുന്ദരം വാ, സോ തേനേവ യാപേതി, അഞ്ഞം ന പത്ഥേതി, ലഭന്തോപി ന ഗണ്ഹാതി, അയമസ്സ ചീവരേ യഥാലാഭസന്തോസോ. അഥ പന പകതിദുബ്ബലോ വാ ഹോതി ആബാധജരാഭിഭൂതോ വാ, ഗരും ചീവരം പാരുപന്തോ കിലമതി, സോ സഭാഗേന ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം തം പരിവത്തേത്വാ ലഹുകേന യാപേന്തോപി സന്തുട്ഠോവ ഹോതി, അയമസ്സ ചീവരേ യഥാബലസന്തോസോ. അപരോ പട്ടചീവരാദീനം അഞ്ഞതരം മഹഗ്ഘചീവരം ലഭിത്വാ ‘‘ഇദം ഥേരാനം ചിരപബ്ബജിതാനം, ഇദം ബഹുസ്സുതാനം അനുരൂപം, ഇദം ഗിലാനാനം ദുബ്ബലാനം, ഇദം അപ്പലാഭീനം വാ ഹോതൂ’’തി തേസം ദത്വാ അത്തനാ സങ്കാരകൂടാദിതോ നന്തകാനി ഉച്ചിനിത്വാ സങ്ഘാടിം കത്വാ തേസം വാ പുരാണചീവരാനി ഗഹേത്വാ ധാരേന്തോപി സന്തുട്ഠോവ ഹോതി, അയമസ്സ ചീവരേ യഥാസാരുപ്പസന്തോസോ.

ഇധ പന ഭിക്ഖു പിണ്ഡപാതം ലഭതി ലൂഖം വാ പണീതം വാ, സോ തേനേവ യാപേതി, അഞ്ഞം ന പത്ഥേതി, ലഭന്തോപി ന ഗണ്ഹാതി, അയമസ്സ പിണ്ഡപാതേ യഥാലാഭസന്തോസോ. അഥ പന ആബാധികോ ഹോതി, ലൂഖം പകതിവിരുദ്ധം വാ ബ്യാധിവിരുദ്ധം വാ പിണ്ഡപാതം ഭുഞ്ജിത്വാ ഗാള്ഹം രോഗാതങ്കം പാപുണാതി, സോ സഭാഗസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദത്വാ തസ്സ ഹത്ഥതോ സപ്പായഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ സമണധമ്മം കരോന്തോപി സന്തുട്ഠോവ ഹോതി, അയമസ്സ പിണ്ഡപാതേ യഥാബലസന്തോസോ. അപരോ ഭിക്ഖു പണീതം പിണ്ഡപാതം ലഭതി, സോ ‘‘അയം പിണ്ഡപാതോ ചിരപബ്ബജിതാദീനം അനുരൂപോ’’തി ചീവരം വിയ തേസം ദത്വാ, തേസം വാ സന്തകം ഗഹേത്വാ, അത്തനാ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ, മിസ്സകാഹാരം വാ പരിഭുഞ്ജന്തോപി സന്തുട്ഠോവ ഹോതി. അയമസ്സ പിണ്ഡപാതേ യഥാസാരുപ്പസന്തോസോ.

ഇധ പന ഭിക്ഖുനോ സേനാസനം പാപുണാതി മനാപം വാ അമനാപം വാ അന്തമസോ തിണകുടികാപി തിണസന്ഥാരകമ്പി, സോ തേനേവ സന്തുസ്സതി, പുന അഞ്ഞം സുന്ദരതരം വാ പാപുണാതി, തം ന ഗണ്ഹാതി, അയമസ്സ സേനാസനേ യഥാലാഭസന്തോസോ. അഥ പന ആബാധികോ ഹോതി ദുബ്ബലോ വാ, സോ ബ്യാധിവിരുദ്ധം വാ പകതിവിരുദ്ധം വാ സേനാസനം ലഭതി, യത്ഥസ്സ വസതോ അഫാസു ഹോതി, സോ തം സഭാഗസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദത്വാ തസ്സ സന്തകേ സപ്പായസേനാസനേ വസിത്വാ സമണധമ്മം കരോന്തോപി സന്തുട്ഠോവ ഹോതി, അയമസ്സ സേനാസനേ യഥാബലസന്തോസോ. അപരോ സുന്ദരം സേനാസനം പത്തമ്പി ന സമ്പടിച്ഛതി ‘‘പണീതസേനാസനം പമാദട്ഠാന’’ന്തി, മഹാപുഞ്ഞതായ വാ ലേണമണ്ഡപകൂടാഗാരാദീനി പണീതസേനാസനാനി ലഭതി, സോ താനി ചീവരാദീനി വിയ ചിരപബ്ബജിതാദീനം ദത്വാ യത്ഥ കത്ഥചി വസന്തോപി സന്തുട്ഠോവ ഹോതി, അയമസ്സ സേനാസനേ യഥാസാരുപ്പസന്തോസോ.

ഇധ പന ഭിക്ഖു ഭേസജ്ജം ലഭതി ലൂഖം വാ പണീതം വാ, സോ തേനേവ തുസ്സതി, അഞ്ഞം ന പത്ഥേതി, ലഭന്തോപി ന ഗണ്ഹാതി, അയമസ്സ ഗിലാനപച്ചയേ യഥാലാഭസന്തോസോ. അഥ പന തേലേന അത്ഥികോ ഫാണിതം ലഭതി, സോ തം സഭാഗസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദത്വാ, തസ്സ ഹത്ഥതോ തേലം ഗഹേത്വാ, ഭേസജ്ജം കത്വാ സമണധമ്മം കരോന്തോപി സന്തുട്ഠോവ ഹോതി, അയമസ്സ ഗിലാനപച്ചയേ യഥാബലസന്തോസോ. അപരോ മഹാപുഞ്ഞോ ബഹും തേലമധുഫാണിതാദിപണീതഭേസജ്ജം ലഭതി, സോ തം ചീവരാദീനി വിയ ചിരപബ്ബജിതാദീനം ദത്വാ തേസം ആഭതേന യേന കേനചി ഭേസജ്ജം കരോന്തോപി സന്തുട്ഠോവ ഹോതി. യോ പന ഏകസ്മിം ഭാജനേ മുത്തഹരീതകം, ഏകസ്മിം ചതുമധുരം ഠപേത്വാ ‘‘ഗണ്ഹഥ, ഭന്തേ, യദിച്ഛസീ’’തി വുച്ചമാനോ സചസ്സ തേസു അഞ്ഞതരേനപി രോഗോ വൂപസമ്മതി, ‘‘മുത്തഹരീതകം നാമ ബുദ്ധാദീഹി വണ്ണിതം, പൂതിമുത്തഭേസജ്ജം നിസ്സായ പബ്ബജ്ജാ, തത്ഥ തേ യാവജീവം ഉസ്സാഹോ കരണീയോ’’തി (മഹാവ. ൧൨൮) വചനമനുസ്സരന്തോ ചതുമധുരം പടിക്ഖിപിത്വാ മുത്തഹരീതകേന ഭേസജ്ജം കരോന്തോ പരമസന്തുട്ഠോവ ഹോതി, അയമസ്സ ഗിലാനപച്ചയേ യഥാസാരുപ്പസന്തോസോ.

സോ ഏവംപഭേദോ സബ്ബോപി സന്തോസോ സന്തുട്ഠീതി പവുച്ചതി. തേന വുത്തം ‘‘അത്ഥതോ ഇതരീതരപച്ചയസന്തോസോ’’തി. ഇതരീതരസന്തുട്ഠിയാ സദ്ധിം സന്ദസ്സനാദിവിധിനാ ആനിസംസവിഭാവനവസേന, തപ്പടിപക്ഖസ്സ അത്രിച്ഛതാദിഭേദസ്സ ഇച്ഛാപകതത്തസ്സ ആദീനവവിഭാവനവസേന ച പവത്താ കഥാ സന്തുട്ഠികഥാ. ഇതോ പരാസുപി കഥാസു ഏസേവ നയോ, വിസേസമത്തമേവ വക്ഖാമ.

പവിവേകകഥാതി ഏത്ഥ കായവിവേകോ ചിത്തവിവേകോ ഉപധിവിവേകോതി തയോ വിവേകാ. തേസു ഏകോ ഗച്ഛതി, ഏകോ തിട്ഠതി, ഏകോ നിസീദതി, ഏകോ സേയ്യം കപ്പേതി, ഏകോ ഗാമം പിണ്ഡായ പവിസതി, ഏകോ പടിക്കമതി, ഏകോ അഭിക്കമതി, ഏകോ ചങ്കമം അധിട്ഠാതി, ഏകോ ചരതി, ഏകോ വിഹരതീതി ഏവം സബ്ബിരിയാപഥേസു സബ്ബകിച്ചേസു ഗണസങ്ഗണികം പഹായ വിവിത്തവാസോ കായവിവേകോ നാമ. അട്ഠ സമാപത്തിയോ പന ചിത്തവിവേകോ നാമ. നിബ്ബാനം ഉപധിവിവേകോ നാമ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘കായവിവേകോ ച വിവേകട്ഠകായാനം നേക്ഖമ്മാഭിരതാനം, ചിത്തവിവേകോ ച പരിസുദ്ധചിത്താനം പരമവോദാനപ്പത്താനം, ഉപധിവിവേകോ ച നിരുപധീനം പുഗ്ഗലാനം വിസങ്ഖാരഗതാന’’ന്തി (മഹാനി. ൫൭).

വിവേകോയേവ പവിവേകോ, പവിവേകപ്പടിസംയുത്താ കഥാ പവിവേകകഥാ.

അസംസഗ്ഗകഥാതി ഏത്ഥ സവനസംസഗ്ഗോ ദസ്സനസംസഗ്ഗോ സമുല്ലപനസംസഗ്ഗോ സമ്ഭോഗസംസഗ്ഗോ കായസംസഗ്ഗോതി പഞ്ച സംസഗ്ഗാ. തേസു ഇധേകച്ചോ ഭിക്ഖു സുണാതി ‘‘അസുകസ്മിം ഗാമേ വാ നിഗമേ വാ ഇത്ഥീ അഭിരൂപാ ദസ്സനീയാ പാസാദികാ പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായ സമന്നാഗതാ’’തി, സോ തം സുത്വാ സംസീദതി വിസീദതി, ന സക്കോതി ബ്രഹ്മചരിയം സന്ധാരേതും, സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതി, ഏവം വിസഭാഗാരമ്മണസവനേന ഉപ്പന്നകിലേസസന്ഥവോ സവനസംസഗ്ഗോ നാമ. ന ഹേവ ഖോ ഭിക്ഖു സുണാതി, അപിച ഖോ സാമം പസ്സതി ഇത്ഥിം അഭിരൂപം ദസ്സനീയം പാസാദികം പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായ സമന്നാഗതം, സോ തം ദിസ്വാ സംസീദതി വിസീദതി, ന സക്കോതി ബ്രഹ്മചരിയം സന്ധാരേതും, സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതി, ഏവം വിസഭാഗാരമ്മണദസ്സനേന ഉപ്പന്നകിലേസസന്ഥവോ ദസ്സനസംസഗ്ഗോ നാമ. ദിസ്വാ പന അഞ്ഞമഞ്ഞം ആലാപസല്ലാപവസേന ഉപ്പന്നോ കിലേസസന്ഥവോ സമുല്ലപനസംസഗ്ഗോ നാമ. സഹജഗ്ഘനാദീനിപി ഏതേനേവ സങ്ഗണ്ഹാതി. അത്തനോ പന സന്തകം യംകിഞ്ചി മാതുഗാമസ്സ ദത്വാ വാ അദത്വാ വാ തേന ദിന്നസ്സ വനഭങ്ഗിയാദിനോ പരിഭോഗവസേന ഉപ്പന്നകിലേസസന്ഥവോ സമ്ഭോഗസംസഗ്ഗോ നാമ. മാതുഗാമസ്സ ഹത്ഥഗ്ഗാഹാദിവസേന ഉപ്പന്നകിലേസസന്ഥവോ കായസംസഗ്ഗോ നാമ. യോപി ചേസ –

‘‘ഗിഹീഹി സംസട്ഠോ വിഹരതി അനനുലോമികേന സംസഗ്ഗേന സഹസോകീ സഹനന്ദീ സുഖിതേസു സുഖിതോ, ദുക്ഖിതേസു ദുക്ഖിതോ, ഉപ്പന്നേസു കിച്ചകരണീയേസു അത്തനാ ഉയ്യോഗം ആപജ്ജതീ’’തി (സം. നി. ൩.൩; മഹാനി. ൧൬൪) –

ഏവം വുത്തോ അനനുലോമികോ ഗിഹിസംസഗ്ഗോ, യോ ച സബ്രഹ്മചാരീഹിപി കിലേസുപ്പത്തിഹേതുഭൂതോ സംസഗ്ഗോ, തം സബ്ബം പഹായ യ്വായം സംസാരേ ഥിരതരം സംവേഗം, സങ്ഖാരേസു തിബ്ബം ഭയസഞ്ഞം, സരീരേ പടികൂലസഞ്ഞം, സബ്ബാകുസലേസു ജിഗുച്ഛാപുബ്ബങ്ഗമം ഹിരോത്തപ്പം, സബ്ബകിരിയാസു സതിസമ്പജഞ്ഞന്തി സബ്ബം പച്ചുപട്ഠപേത്വാ കമലദലേ ജലബിന്ദു വിയ സബ്ബത്ഥ അലഗ്ഗഭാവോ, അയം സബ്ബസംസഗ്ഗപ്പടിപക്ഖതായ അസംസഗ്ഗോ. തപ്പടിസംയുത്താ കഥാ അസംസഗ്ഗകഥാ.

വീരിയാരമ്ഭകഥാതി ഏത്ഥ വീരസ്സ ഭാവോ, കമ്മന്തി വാ വീരിയം, വിധിനാ ഈരയിതബ്ബം പവത്തേതബ്ബന്തി വാ വീരിയം, വീരിയഞ്ച തം അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദായ ആരമ്ഭനം വീരിയാരമ്ഭോ. സ്വായം കായികോ ചേതസികോ ചാതി ദുവിധോ, ആരമ്ഭധാതു, നിക്കമധാതു, പരക്കമധാതു ചാതി തിവിധോ; സമ്മപ്പധാനവസേന ചതുബ്ബിധോ. സോ സബ്ബോപി യോ ഭിക്ഖു ഗമനേ ഉപ്പന്നം കിലേസം ഠാനം പാപുണിതും ന ദേതി; ഠാനേ ഉപ്പന്നം നിസജ്ജം, നിസജ്ജായ ഉപ്പന്നം സയനം പാപുണിതും ന ദേതി, തത്ഥ തത്ഥേവ അജപദേന ദണ്ഡേന കണ്ഹസപ്പം ഉപ്പീളേത്വാ ഗണ്ഹന്തോ വിയ, തിഖിണേന അസിനാ അമിത്തം ഗീവായ പഹരന്തോ വിയ ച സീസം ഉക്ഖിപിതും അദത്വാ വീരിയബലേന നിഗ്ഗണ്ഹാതി, തസ്സേവം ആരദ്ധവീരിയസ്സ വസേന വേദിതബ്ബോ. തപ്പടിസംയുത്താ കഥാ വീരിയാരമ്ഭകഥാ.

സീലകഥാദീസു ദുവിധം സീലം ലോകിയം ലോകുത്തരഞ്ച. തത്ഥ ലോകിയം പാതിമോക്ഖസംവരാദി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം, ലോകുത്തരം മഗ്ഗസീലം ഫലസീലഞ്ച. തഥാ വിപസ്സനായ പാദകഭൂതാ സഹ ഉപചാരേന അട്ഠ സമാപത്തിയോ ലോകിയോ സമാധി, മഗ്ഗസമ്പയുത്തോ പനേത്ഥ ലോകുത്തരോ സമാധി നാമ. തഥാ പഞ്ഞാപി ലോകിയാ സുതമയാ ചിന്താമയാ ഝാനസമ്പയുത്താ വിപസ്സനാഞാണഞ്ച. വിസേസതോ പനേത്ഥ വിപസ്സനാപഞ്ഞാ ഗഹേതബ്ബാ, ലോകുത്തരാ മഗ്ഗപഞ്ഞാ ഫലപഞ്ഞാ ച. വിമുത്തീപി അരിയഫലവിമുത്തി നിബ്ബാനഞ്ച. അപരേ പന തദങ്ഗവിക്ഖമ്ഭനസമുച്ഛേദവിമുത്തീനമ്പി വസേനേത്ഥ അത്ഥം വണ്ണേന്തി. വിമുത്തിഞാണദസ്സനമ്പി ഏകൂനവീസതിവിധം പച്ചവേക്ഖണഞാണം. ഇതി ഇമേസം സീലാദീനം സദ്ധിം സന്ദസ്സനാദിവിധിനാ അനേകാകാരവോകാരആനിസംസവിഭാവനവസേന ചേവ തപ്പടിപക്ഖാനം ദുസ്സീല്യാദീനം ആദീനവവിഭാവനവസേന ച പവത്താ കഥാ, തപ്പടിസംയുത്താ കഥാ വാ സീലാദികഥാ നാമ.

ഏത്ഥ ച ‘‘അത്തനാ ച അപ്പിച്ഛോ ഹോതി, അപ്പിച്ഛകഥഞ്ച പരേസം കത്താ’’തി (മ. നി. ൧.൨൫൨; അ. നി. ൧൦.൭൦) ‘‘സന്തുട്ഠോ ഹോതി ഇതരീതരേന ചീവരേന, ഇതരീതരചീവരസന്തുട്ഠിയാ ച വണ്ണവാദീ’’തി (സം. നി. ൨.൧൪൪; ചൂളനി. ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തനിദ്ദേസ ൧൨൮) ച ആദിവചനതോ സയഞ്ച അപ്പിച്ഛതാദിഗുണസമന്നാഗതേന പരേസമ്പി തദത്ഥായ ഹിതജ്ഝാസയേന പവത്തേതബ്ബാ തഥാരൂപീ കഥാ, യാ ഇധ അഭിസല്ലേഖികാദിഭാവേന വിസേസേത്വാ വുത്താ അപ്പിച്ഛകഥാദീതി വേദിതബ്ബാ. കാരകസ്സേവ ഹി കഥാ വിസേസതോ അധിപ്പേതത്ഥസാധിനീ. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘കല്യാണമിത്തസ്സേതം, മേഘിയ, ഭിക്ഖുനോ പാടികങ്ഖം…പേ. … അകസിരലാഭീ’’തി.

ഏവരൂപായാതി ഈദിസായ, യഥാവുത്തായ. നികാമലാഭീതി യഥിച്ഛിതലാഭീ യഥാരുചിലാഭീ, സബ്ബകാലം ഇമാ കഥാ സോതും വിചാരേതുഞ്ച യഥാസുഖം ലഭന്തോ. അകിച്ഛലാഭീതി നിദ്ദുക്ഖലാഭീ. അകസിരലാഭീതി വിപുലലാഭീ.

ആരദ്ധവീരിയോതി പഗ്ഗഹിതവീരിയോ. അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായാതി അകോസല്ലസമ്ഭൂതട്ഠേന അകുസലാനം പാപധമ്മാനം പജഹനത്ഥായ. കുസലാനം ധമ്മാനന്തി കുച്ഛിതാനം സലനാദിഅത്ഥേന അനവജ്ജട്ഠേന ച കുസലാനം സഹവിപസ്സനാനം മഗ്ഗഫലധമ്മാനം. ഉപസമ്പദായാതി സമ്പാദനായ, അത്തനോ സന്താനേ ഉപ്പാദനായ. ഥാമവാതി ഉസ്സോള്ഹിസങ്ഖാതേന വീരിയഥാമേന സമന്നാഗതോ. ദള്ഹപരക്കമോതി ഥിരപരക്കമോ അസിഥിലവീരിയോ. അനിക്ഖിത്തധുരോതി അനോരോഹിതധുരോ അനോസക്കിതവീരിയോ.

പഞ്ഞവാതി വിപസ്സനാപഞ്ഞായ പഞ്ഞവാ. ഉദയത്ഥഗാമിനിയാതി പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം ഉദയഞ്ച വയഞ്ച പടിവിജ്ഝന്തിയാ. അരിയായാതി വിക്ഖമ്ഭനവസേന കിലേസേഹി ആരകാ ദൂരേ ഠിതായ നിദ്ദോസായ. നിബ്ബേധികായാതി നിബ്ബേധഭാഗിയായ. സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാതി വട്ടദുക്ഖസ്സ ഖേപനതോ ‘‘ദുക്ഖക്ഖയോ’’തി ലദ്ധനാമം അരിയമഗ്ഗം സമ്മാ ഹേതുനാ ഞായേന ഗച്ഛന്തിയാ.

ഇമേസു ച പന പഞ്ചസു ധമ്മേസു സീലം വീരിയം പഞ്ഞാ ച യോഗിനോ അജ്ഝത്തികം അങ്ഗം, ഇതരദ്വയം ബാഹിരം അങ്ഗം. തഥാപി കല്യാണമിത്തസന്നിസ്സയേനേവ സേസം ചതുബ്ബിധം ഇജ്ഝതി, കല്യാണമിത്തസ്സേവേത്ഥ ബഹൂപകാരതം ദസ്സേന്തോ സത്ഥാ ‘‘കല്യാണമിത്തസ്സേതം, മേഘിയ, ഭിക്ഖുനോ പാടികങ്ഖ’’ന്തിആദിനാ ദേസനം വഡ്ഢേതി. തത്ഥ പാടികങ്ഖന്തി ഏകംസേന ഇച്ഛിതബ്ബം, അവസ്സംഭാവീതി അത്ഥോ. യന്തി കിരിയാപരാമസനം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘സീലവാ ഭവിസ്സതീ’’തി ഏത്ഥ യദേതം കല്യാണമിത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ സീലവന്തതായ ഭവനം സീലസമ്പന്നത്തം, തസ്സ ഭിക്ഖുനോ സീലസമ്പന്നത്താ ഏതം തസ്സ പാടികങ്ഖം, അവസ്സംഭാവീ ഏകംസേനേവ തസ്സ തത്ഥ നിയോജനതോതി അധിപ്പായോ. പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരിസ്സതീതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ.

ഏവം ഭഗവാ സദേവകേ ലോകേ ഉത്തമകല്യാണമിത്തസങ്ഖാതസ്സ അത്തനോ വചനം അനാദിയിത്വാ തം വനസണ്ഡം പവിസിത്വാ താദിസം വിപ്പകാരം പത്തസ്സ ആയസ്മതോ മേഘിയസ്സ കല്യാണമിത്തതാദിനാ സകലം സാസനസമ്പത്തിം ദസ്സേത്വാ, ഇദാനിസ്സ തത്ഥ ആദരജാതസ്സ പുബ്ബേ യേഹി കാമവിതക്കാദീഹി ഉപദ്ദുതത്താ കമ്മട്ഠാനം ന സമ്പജ്ജി, തസ്സ തേസം ഉജുവിപച്ചനീകഭൂതത്താ ച ഭാവനാനയം പകാസേത്വാ, തതോ പരം അരഹത്തസ്സ കമ്മട്ഠാനം ആചിക്ഖന്തോ, ‘‘തേന ച പന, മേഘിയ, ഭിക്ഖുനാ ഇമേസു പഞ്ചസു ധമ്മേസു പതിട്ഠായ ചത്താരോ ധമ്മാ ഉത്തരി ഭാവേതബ്ബാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തേനാതി ഏവം കല്യാണമിത്തസന്നിസ്സയേന യഥാവുത്തസീലാദിഗുണസമന്നാഗതേന. തേനേവാഹ ‘‘ഇമേസു പഞ്ചസു ധമ്മേസു പതിട്ഠായാ’’തി. ഉത്തരീതി ആരദ്ധതരുണവിപസ്സനസ്സ രാഗാദിപരിസ്സയാ ചേ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, തേസം വിസോധനത്ഥം തതോ ഉദ്ധം ചത്താരോ ധമ്മാ ഭാവേതബ്ബാ ഉപ്പാദേതബ്ബാ വഡ്ഢേതബ്ബാ ച.

അസുഭാതി ഏകാദസസു അസുഭകമ്മട്ഠാനേസു യഥാരഹം യത്ഥ കത്ഥചി അസുഭഭാവനാ. രാഗസ്സ പഹാനായാതി കാമരാഗസ്സ പജഹനത്ഥായ. അയമത്ഥോ സാലിലായകോപമായ വിഭാവേതബ്ബോ – ഏകോ ഹി പുരിസോ അസിതം ഗഹേത്വാ കോടിതോ പട്ഠായ സാലിഖേത്തേ സാലിയോ ലായതി, അഥസ്സ വതിം ഭിന്ദിത്വാ ഗാവോ പവിസിംസു. സോ അസിതം ഠപേത്വാ, യട്ഠിം ആദായ, തേനേവ മഗ്ഗേന ഗാവോ നീഹരിത്വാ, വതിം പാകതികം കത്വാ, പുന അസിതം ഗഹേത്വാ സാലിയോ ലായി. തത്ഥ സാലിഖേത്തം വിയ ബുദ്ധസാസനം ദട്ഠബ്ബം, സാലിലായകോ വിയ യോഗാവചരോ, അസിതം വിയ പഞ്ഞാ, ലായനകാലോ വിയ വിപസ്സനായ കമ്മകരണകാലോ, യട്ഠി വിയ അസുഭകമ്മട്ഠാനം, വതി വിയ സംവരോ, വതിം ഭിന്ദിത്വാ ഗാവീനം പവിസനം വിയ സഹസാ അപ്പടിസങ്ഖായ പമാദം ആഗമ്മ രാഗസ്സ ഉപ്പജ്ജനം, അസിതം ഠപേത്വാ, യട്ഠിം ആദായ, പവിട്ഠമഗ്ഗേനേവ ഗാവോ നീഹരിത്വാ, വതിം പടിപാകതികം കത്വാ, പുന ഠിതട്ഠാനതോ പട്ഠായ സാലിലായനം വിയ അസുഭകമ്മട്ഠാനേന രാഗം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ, പുന വിപസ്സനായ കമ്മകരണകാലോതി ഇദമേത്ഥ ഉപമാസംസന്ദനം. ഏവംഭൂതം ഭാവനാവിധിം സന്ധായ വുത്തം ‘‘അസുഭാ ഭാവേതബ്ബാ രാഗസ്സ പഹാനായാ’’തി.

മേത്താതി മേത്താകമ്മട്ഠാനം. ബ്യാപാദസ്സ പഹാനായാതി വുത്തനയേനേവ ഉപ്പന്നകോപസ്സ പജഹനത്ഥായ. ആനാപാനസ്സതീതി സോളസവത്ഥുകാ ആനാപാനസ്സതി. വിതക്കുപച്ഛേദായാതി വുത്തനയേനേവ ഉപ്പന്നാനം വിതക്കാനം ഉപച്ഛേദനത്ഥായ. അസ്മിമാനസമുഗ്ഘാതായാതി അസ്മീതി ഉപ്പജ്ജനകസ്സ നവവിധസ്സ മാനസ്സ സമുച്ഛേദനത്ഥായ. അനിച്ചസഞ്ഞിനോതി ഹുത്വാ അഭാവതോ ഉദയബ്ബയവന്തതോ പഭങ്ഗുതോ താവകാലികതോ നിച്ചപ്പടിപക്ഖതോ ച ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ’’തി (ധ. പ. ൨൭൭; ചൂളനി. ഹേമകമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൫൬) പവത്തഅനിച്ചാനുപസ്സനാവസേന അനിച്ചസഞ്ഞിനോ. അനത്തസഞ്ഞാ സണ്ഠാതീതി അസാരകതോ അവസവത്തനതോ പരതോ രിത്തതോ തുച്ഛതോ സുഞ്ഞതോ ച ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’’തി (ധ. പ. ൨൭൯; ചൂളനി. ഹേമകമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൫൬) ഏവം പവത്താ അനത്താനുപസ്സനാസങ്ഖാതാ അനത്തസഞ്ഞാ ചിത്തേ സണ്ഠഹതി, അതിദള്ഹം പതിട്ഠാതി. അനിച്ചലക്ഖണേ ഹി ദിട്ഠേ അനത്തലക്ഖണം ദിട്ഠമേവ ഹോതി. തീസു ഹി ലക്ഖണേസു ഏകസ്മിം ദിട്ഠേ ഇതരദ്വയം ദിട്ഠമേവ ഹോതി. തേന വുത്തം – ‘‘അനിച്ചസഞ്ഞിനോ ഹി, മേഘിയ, അനത്തസഞ്ഞാ സണ്ഠാതീ’’തി. അനത്തലക്ഖണേ ദിട്ഠേ അസ്മീതി ഉപ്പജ്ജനകമാനോ സുപ്പജഹോവ ഹോതീതി ആഹ – ‘‘അനത്തസഞ്ഞീ അസ്മിമാനസമുഗ്ഘാതം പാപുണാതീ’’തി ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നിബ്ബാനന്തി ദിട്ഠേയേവ ധമ്മേ ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ അപച്ചയപരിനിബ്ബാനം പാപുണാതി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരതോ പന അസുഭാദിഭാവനാനയോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൦൨) വുത്തനയേന ഗഹേതബ്ബോ.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏതം ആയസ്മതോ മേഘിയസ്സ മിച്ഛാവിതക്കചോരേഹി കുസലഭണ്ഡുപച്ഛേദസങ്ഖാതം അത്ഥം ജാനിത്വാ. ഇമം ഉദാനന്തി ഇമം കാമവിതക്കാദീനം അവിനോദനേ വിനോദനേ ച ആദീനവാനിസംസദീപകം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ ഖുദ്ദാതി ഹീനാ ലാമകാ. വിതക്കാതി കാമവിതക്കാദയോ തയോ പാപവിതക്കാ. തേ ഹി സബ്ബവിതക്കേഹി പതികിട്ഠതായ ഇധ ഖുദ്ദാതി വുത്താ ‘‘ന ച ഖുദ്ദമാചരേ’’തിആദീസു (ഖു. പാ. ൯.൩; സു. നി. ൧൪൫) വിയ. സുഖുമാതി ഞാതിവിതക്കാദയോ അധിപ്പേതാ. ഞാതിവിതക്കോ ജനപദവിതക്കോ അമരാവിതക്കോ പരാനുദ്ദയതായ പടിസംയുത്തോ വിതക്കോ ലാഭസക്കാരസിലോകപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ അനവഞ്ഞത്തിപടിസംയുത്തോ വിതക്കോതി ഏതേ ഹി വിതക്കാ കാമവിതക്കാദയോ വിയ ദാരുണാ ന ഹോന്തീതി അനോളാരികസഭാവതായ സുഖുമാതി വുത്താ. അനുഗതാതി ചിത്തേന അനുവത്തിതാ. വിതക്കേ ഹി ഉപ്പജ്ജമാനേ ചിത്തം തദനുഗതമേവ ഹോതി തസ്സ ആരമ്മണാഭിനിരോപനതോ. ‘‘അനുഗ്ഗതാ’’തിപി പാളി, അനുഉട്ഠിതാതി അത്ഥോ. മനസോ ഉപ്പിലാവാതി ചേതസോ ഉപ്പിലാവിതത്തകരാ.

ഏതേ അവിദ്വാ മനസോ വിതക്കേതി ഏതേ കാമവിതക്കാദികേ മനോവിതക്കേ അസ്സാദാദീനവനിസ്സരണതോ ഞാതതീരണപഹാനപരിഞ്ഞാഹി യഥാഭൂതം അജാനന്തോ. ഹുരാ ഹുരം ധാവതി ഭന്തചിത്തോതി അപ്പഹീനമിച്ഛാവിതക്കത്താ അനവട്ഠിതചിത്തോ ‘‘കദാചി രൂപേ, കദാചി സദ്ദേ’’തിആദിനാ തസ്മിം തസ്മിം ആരമ്മണേ അസ്സാദാദിവസേന അപരാപരം ധാവതി പരിബ്ഭമതി. അഥ വാ ഹുരാ ഹുരം ധാവതി ഭന്തചിത്തോതി അപരിഞ്ഞാതവിതക്കത്താ തന്നിമിത്താനം അവിജ്ജാതണ്ഹാനം വസേന പരിബ്ഭമനമാനസോ ഇധലോകതോ പരലോകം ആദാനനിക്ഖേപേഹി അപരാപരം ധാവതി സംസരതീതി അത്ഥോ.

ഏതേ ച വിദ്വാ മനസോ വിതക്കേതി ഏതേ യഥാവുത്തപ്പഭേദേ കാമവിതക്കാദികേ മനോവിതക്കേ അസ്സാദാദിതോ യഥാഭൂതം ജാനന്തോ. ആതാപിയോതി വീരിയവാ. സംവരതീതി പിദഹതി. സതിമാതി സതിസമ്പന്നോ. അനുഗ്ഗതേതി ദുല്ലഭവസേന അനുപ്പന്നേ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഏതേ വുത്തപ്പകാരേ കാമവിതക്കാദികേ മനോവിതക്കേ ചിത്തസ്സ ഉപ്പിലാവിതഹേതുതായ മനസോ ഉപ്പിലാവേ വിദ്വാ വിപസ്സനാപഞ്ഞാസഹിതായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ സമ്മദേവ ജാനന്തോ, തസ്സ സഹായഭൂതാനം സമ്മാവായാമസതീനം അത്ഥിതായ ആതാപിയോ സതിമാ തേ അരിയമഗ്ഗഭാവനായ ആയതിം ഉപ്പത്തിരഹേ അനുഗ്ഗതേ അനുപ്പന്നേ ഏവ മഗ്ഗക്ഖണേ സംവരതി, ഞാണസംവരവസേന പിദഹതി, ആഗമനപഥം പച്ഛിന്ദതി, ഏവംഭൂതോ ച ചതുസച്ചപ്പബോധേന ബുദ്ധോ അരിയസാവകോ അരഹത്താധിഗമേന അസേസം, അനവസേസം ഏതേ കാമവിതക്കാദികേ പജഹാസി സമുച്ഛിന്ദീതി. ഏത്ഥാപി ‘‘അനുഗതേ’’തിപി പഠന്തി. തസ്സത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവ.

പഠമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഉദ്ധതസുത്തവണ്ണനാ

൩൨. ദുതിയേ കുസിനാരായന്തി കുസിനാരായം നാമ മല്ലരാജൂനം നഗരേ. ഉപവത്തനേ മല്ലാനം സാലവനേതി യഥാ ഹി അനുരാധപുരസ്സ ഥൂപാരാമോ, ഏവം കുസിനാരായ ഉയ്യാനം ദക്ഖിണപച്ഛിമദിസായ ഹോതി. യഥാ ഥൂപാരാമതോ ദക്ഖിണദ്വാരേന നഗരപവിസനമഗ്ഗോ പാചീനമുഖോ ഗന്ത്വാ ഉത്തരേന നിവത്തതി, ഏവം ഉയ്യാനതോ സാലപന്തി പാചീനമുഖാ ഗന്ത്വാ ഉത്തരേന നിവത്താ, തസ്മാ ‘‘ഉപവത്തന’’ന്തി വുച്ചതി. തസ്മിം ഉപവത്തനേ മല്ലരാജൂനം സാലവനേ. അരഞ്ഞകുടികായന്തി സാലപന്തിയാ അവിദൂരേ രുക്ഖഗച്ഛസഞ്ഛന്നട്ഠാനേ കതാ കുടികാ, തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘അരഞ്ഞകുടികായം വിഹരതീ’’തി. തേ പന ഭിക്ഖൂ പടിസങ്ഖാനവിരഹിതാ ഓസ്സട്ഠവീരിയാ പമത്തവിഹാരിനോ, തേന വുത്തം ‘‘ഉദ്ധതാ’’തിആദി.

തത്ഥ ഉദ്ധച്ചബഹുലത്താ അവൂപസന്തചിത്തതായ ഉദ്ധതാ. തുച്ഛഭാവേന മാനോ നളോ വിയാതി നളോ, മാനസങ്ഖാതോ ഉഗ്ഗതോ നളോ ഏതേസന്തി ഉന്നളാ, ഉഗ്ഗതതുച്ഛമാനാതി അത്ഥോ. പത്തചീവരമണ്ഡനാദിചാപല്ലേന സമന്നാഗതത്താ ബഹുകതായ വാ ചപലാ. ഫരുസവാചതായ മുഖേന ഖരാതി മുഖരാ. തിരച്ഛാനകഥാബഹുലതായ വികിണ്ണാ ബ്യാകുലാ വാചാ ഏതേസന്തി വികിണ്ണവാചാ. മുട്ഠാ നട്ഠാ സതി ഏതേസന്തി മുട്ഠസ്സതിനോ, സതിവിരഹിതാ പമാദവിഹാരിനോതി അത്ഥോ. സബ്ബേന സബ്ബം സമ്പജഞ്ഞാഭാവതോ അസമ്പജാനാ. ഗദ്ദൂഹനമത്തമ്പി കാലം ചിത്തസമാധാനസ്സ അഭാവതോ ന സമാഹിതാതി അസമാഹിതാ. ലോലസഭാവത്താ ഭന്തമിഗസപ്പടിഭാഗതായ വിബ്ഭന്തചിത്താ. മനച്ഛട്ഠാനം ഇന്ദ്രിയാനം അസംവരണതോ അസഞ്ഞതിന്ദ്രിയതായ പാകതിന്ദ്രിയാ.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏതം തേസം ഭിക്ഖൂനം ഉദ്ധച്ചാദിവസേന പമാദവിഹാരം ജാനിത്വാ. ഇമം ഉദാനന്തി ഇമം പമാദവിഹാരേ അപ്പമാദവിഹാരേ ച യഥാക്കമം ആദീനവാനിസംസവിഭാവനം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ അരക്ഖിതേനാതി സതിആരക്ഖാഭാവേന അഗുത്തേന. കായേനാതി ഛവിഞ്ഞാണകായേന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന ഹി രൂപം ദിസ്വാ തത്ഥ നിമിത്താനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗഹണവസേന അഭിജ്ഝാദിപവത്തിതോ വിഞ്ഞാണദ്വാരസ്സ സതിയാ അരക്ഖിതഭാവതോ. സോതവിഞ്ഞാണാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവം ഛവിഞ്ഞാണകായസ്സ അരക്ഖിതഭാവം സന്ധായാഹ ‘‘അരക്ഖിതേന കായേനാ’’തി. കേചി പന ‘‘കായേനാ’’തി അത്ഥം വദന്തി, തേസമ്പി വുത്തനയേനേവ അത്ഥയോജനായ സതി യുജ്ജേയ്യ. അപരേ പന ‘‘അരക്ഖിതേന ചിത്തേനാ’’തി പഠന്തി, തേസമ്പി വുത്തനയോ ഏവ അത്ഥോ. മിച്ഛാദിട്ഠിഹതേനാതി സസ്സതാദിമിച്ഛാഭിനിവേസദൂസിതേന. ഥിനമിദ്ധാഭിഭൂതേനാതി ചിത്തസ്സ അകല്യതാലക്ഖണേന ഥിനേന കായസ്സ അകല്യതാലക്ഖണേന മിദ്ധേന ച അജ്ഝോത്ഥടേന, തേന കായേന ചിത്തേനാതി വാ സമ്ബന്ധോ. വസം മാരസ്സ ഗച്ഛതീതി കിലേസമാരാദികസ്സ സബ്ബസ്സപി മാരസ്സ വസം യഥാകാമകരണീയതം ഉപഗച്ഛതി, തേസം വിസയം നാതിക്കമതീതി അത്ഥോ.

ഇമായ ഹി ഗാഥായ ഭഗവാ യേ സതിആരക്ഖാഭാവേന സബ്ബസോ അരക്ഖിതചിത്താ, യോനിസോമനസികാരസ്സ ഹേതുഭൂതായ പഞ്ഞായ അഭാവതോ അയോനിസോ ഉമ്മുജ്ജനേന നിച്ചന്തിആദിനാ വിപരിയേസഗാഹിനോ, തതോ ഏവ കുസലകിരിയായ വീരിയാരമ്ഭാഭാവതോ കോസജ്ജാഭിഭൂതാ സംസാരവട്ടതോ സീസം ന ഉക്ഖിപിസ്സന്തീതി തേസം ഭിക്ഖൂനം പമാദവിഹാരഗരഹാമുഖേന വട്ടം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി വിവട്ടം ദസ്സേതും, ‘‘തസ്മാ രക്ഖിതചിത്തസ്സാ’’തി ദുതിയഗാഥമാഹ.

തത്ഥ തസ്മാ രക്ഖിതചിത്തസ്സാതി യസ്മാ അരക്ഖിതചിത്തോ മാരസ്സ യഥാകാമകരണീയോ ഹുത്വാ സംസാരേയേവ ഹോതി, തസ്മാ സതിസംവരേന മനച്ഛട്ഠാനം ഇന്ദ്രിയാനം രക്ഖണേന പിദഹനേന രക്ഖിതചിത്തോ അസ്സ. ചിത്തേ ഹി രക്ഖിതേ ചക്ഖാദിഇന്ദ്രിയാനി രക്ഖിതാനേവ ഹോന്തീതി. സമ്മാസങ്കപ്പഗോചരോതി യസ്മാ മിച്ഛാസങ്കപ്പഗോചരോ തഥാ തഥാ അയോനിസോ വിതക്കേത്വാ നാനാവിധാനി മിച്ഛാദസ്സനാനി ഗണ്ഹന്തോ മിച്ഛാദിട്ഠിഹതേന ചിത്തേന മാരസ്സ യഥാകാമകരണീയോ ഹോതി, തസ്മാ യോനിസോമനസികാരേന കമ്മം കരോന്തോ നേക്ഖമ്മസങ്കപ്പാദിസമ്മാസങ്കപ്പഗോചരോ അസ്സ, ഝാനാദിസമ്പയുത്തം സമ്മാസങ്കപ്പമേവ അത്തനോ ചിത്തസ്സ പവത്തിട്ഠാനം കരേയ്യ. സമ്മാദിട്ഠിപുരേക്ഖാരോതി സമ്മാസങ്കപ്പഗോചരതായ വിധൂതമിച്ഛാദസ്സനോ പുരേതരംയേവ കമ്മസ്സകതാലക്ഖണം, തതോ യഥാഭൂതഞാണലക്ഖണഞ്ച സമ്മാദിട്ഠിം പുരതോ കത്വാ പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ സീലസമാധീസു യുത്തോ പയുത്തോ വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ സങ്ഖാരേ സമ്മസന്തോ ഞത്വാന ഉദയബ്ബയം പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു സമപഞ്ഞാസായ ആകാരേഹി ഉപ്പാദനിരോധം വവത്ഥപേത്വാ ഉദയബ്ബയഞാണമധിഗന്ത്വാ തതോ പരം ഭങ്ഗാനുപസ്സനാദിവസേന വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അനുക്കമേന അരിയമഗ്ഗം ഗണ്ഹന്തോ അഗ്ഗമഗ്ഗേന, ഥിനമിദ്ധാഭിഭൂ ഭിക്ഖു സബ്ബാ ദുഗ്ഗതിയോ ജഹേതി, ഏവം സോ ഹേട്ഠിമമഗ്ഗവജ്ഝാനം കിലേസാനം പഠമമേവ പഹീനത്താ ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തലോഭസഹഗതചിത്തുപ്പാദേസു ഉപ്പജ്ജനകഥിനമിദ്ധാനം അധിഗതേന അരഹത്തമഗ്ഗേന സമുച്ഛിന്ദനതോ തദേകട്ഠാനം മാനാദീനമ്പി പഹീനത്താ സബ്ബസോ ഭിന്നകിലേസോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു തിവിധദുക്ഖതായോഗേന ദുഗ്ഗതിസങ്ഖാതാ സബ്ബാപി ഗതിയോ ഉച്ഛിന്നഭവമൂലത്താ ജഹേ, പജഹേയ്യ. താസം പരഭാഗേ നിബ്ബാനേ പതിട്ഠേയ്യാതി അത്ഥോ.

ദുതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഗോപാലകസുത്തവണ്ണനാ

൩൩. തതിയേ കോസലേസൂതി കോസലാ നാമ ജാനപദിനോ രാജകുമാരാ, തേസം നിവാസോ ഏകോപി ജനപദോ ‘‘കോസലാ’’ത്വേവ വുച്ചതി, തേസു കോസലേസു ജനപദേ. ചാരികം ചരതീതി അതുരിതചാരികാവസേന ജനപദചാരികം ചരതി. മഹതാതി ഗുണമഹത്തേനപി മഹതാ, അപരിച്ഛിന്നസങ്ഖ്യത്താ സങ്ഖ്യാമഹത്തേനപി മഹതാ. ഭിക്ഖുസങ്ഘേനാതി ദിട്ഠിസീലസാമഞ്ഞസംഹതേന സമണഗണേന. സദ്ധിന്തി ഏകതോ. മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മാതി മഗ്ഗതോ അപക്കമിത്വാ. അഞ്ഞതരം രുക്ഖമൂലന്തി ഘനപത്തസാഖാവിടപസമ്പന്നസ്സ സന്ദച്ഛായസ്സ മഹതോ രുക്ഖസ്സ സമീപസങ്ഖാതം മൂലം.

അഞ്ഞതരോ ഗോപാലകോതി ഏകോ ഗോഗണരക്ഖകോ, നാമേന പന നന്ദോ നാമ. സോ കിര അഡ്ഢോ മഹദ്ധനോ മഹാഭോഗോ, യഥാ കേണിയോ ജടിലോ പബ്ബജ്ജാവസേന, ഏവം അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഗോയൂഥം രക്ഖന്തോ ഗോപാലകത്തേന രാജപീളം അപഹരന്തോ അത്തനോ കുടുമ്ബം രക്ഖതി. സോ കാലേന കാലം പഞ്ച ഗോരസേ ഗഹേത്വാ, മഹാസേട്ഠിസ്സ സന്തികം ആഗന്ത്വാ നിയ്യാതേത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ, സത്ഥാരം പസ്സതി, ധമ്മം സുണാതി, അത്തനോ വസനട്ഠാനം ആഗമനത്ഥായ സത്ഥാരം യാചതി. സത്ഥാ തസ്സേവ ഞാണപരിപാകം ആഗമയമാനോ അഗന്ത്വാ, അപരഭാഗേ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന പരിവുതോ ജനപദചാരികം ചരന്തോ, ‘‘ഇദാനിസ്സ ഞാണം പരിപക്ക’’ന്തി ഞത്വാ തസ്സ വസനട്ഠാനസ്സ അവിദൂരേ മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസീദി തസ്സ ആഗമനം ആഗമയമാനോ. നന്ദോപി ഖോ ‘‘സത്ഥാ കിര ജനപദചാരികം ചരന്തോ ഇതോ ആഗച്ഛതീ’’തി സുത്വാ, ഹട്ഠതുട്ഠോ വേഗേന ഗന്ത്വാ, സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ കതപടിസന്ഥാരോ ഏകമന്തം നിസീദി, അഥസ്സ ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേസി. സോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിത്വാ ഭഗവന്തം നിമന്തേത്വാ സത്താഹം പായാസദാനമദാസി, സത്തമേ ദിവസേ ഭഗവാ അനുമോദനം കത്വാ പക്കാമി. തേന വുത്തം – ‘‘ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ തം ഗോപാലകം ഭഗവാ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേസി…പേ… ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമീ’’തി.

തത്ഥ സന്ദസ്സേസീതി ‘‘ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ, ഇമേ ധമ്മാ അകുസലാ’’തിആദിനാ കുസലാദിധമ്മേ കമ്മവിപാകേ ഇധലോകപരലോകേ പച്ചക്ഖതോ ദസ്സേന്തോ അനുപുബ്ബികഥാവസാനേ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി സമ്മാ ദസ്സേസി. സമാദപേസീതി ‘‘സച്ചാധിഗമായ ഇമേ നാമ ധമ്മാ അത്തനി ഉപ്പാദേതബ്ബാ’’തി സീലാദിധമ്മേ സമ്മാ ഗണ്ഹാപേത്വാ തേസു തം പതിട്ഠപേസി. സമുത്തേജേസീതി തേ ധമ്മാ സമാദിന്നാ അനുക്കമേന ഭാവിയമാനാ നിബ്ബേധഭാഗിയാ ഹുത്വാ തിക്ഖവിസദാ യഥാ ഖിപ്പം അരിയമഗ്ഗം ആവഹന്തി, തഥാ സമ്മാ ഉത്തേജേസി സമ്മദേവ തേജേസി. സമ്പഹംസേസീതി ഭാവനായ പുബ്ബേനാപരം വിസേസഭാവദസ്സനേന ചിത്തസ്സ പമോദാപനവസേന സുട്ഠു പഹംസേസി. അപിചേത്ഥ സാവജ്ജാനവജ്ജധമ്മേസു ദുക്ഖാദീസു ച സമ്മോഹവിനോദനേന സന്ദസ്സനം, സമ്മാപടിപത്തിയം പമാദാപനോദനേന സമാദപനം, ചിത്തസ്സാലസിയാപത്തിവിനോദനേന സമുത്തേജനം, സമ്മാപടിപത്തിസിദ്ധിയാ സമ്പഹംസനം വേദിതബ്ബം. ഏവം സോ ഭഗവതോ സാമുക്കംസികായ ധമ്മദേസനായ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. അധിവാസേസീതി തേന ദിട്ഠസച്ചേന ‘‘അധിവാസേതു മേ, ഭന്തേ ഭഗവാ’’തിആദിനാ നിമന്തിതോ കായങ്ഗവാചങ്ഗം അചോപേന്തോ ചിത്തേനേവ അധിവാസേസി സാദിയി. തേനേവാഹ ‘‘തുണ്ഹീഭാവേനാ’’തി.

അപ്പോദകപായാസന്തി നിരുദകപായാസം. പടിയാദാപേത്വാതി സമ്പാദേത്വാ സജ്ജേത്വാ. നവഞ്ച സപ്പിന്തി നവനീതം ഗഹേത്വാ താവദേവ വിലീനം മണ്ഡസപ്പിഞ്ച പടിയാദാപേത്വാ. സഹത്ഥാതി ആദരജാതോ സഹത്ഥേനേവ പരിവിസന്തോ. സന്തപ്പേസീതി പടിയത്തം ഭോജനം ഭോജേസി. സമ്പവാരേസീതി ‘‘അലം അല’’ന്തി വാചായ പടിക്ഖിപാപേസി. ഭുത്താവിന്തി കതഭത്തകിച്ചം. ഓനീതപത്തപാണിന്തി പത്തതോ അപനീതപാണിം, ‘‘ധോതപത്തപാണി’’ന്തിപി പാഠോ, ധോതപത്തഹത്ഥന്തി അത്ഥോ. നീചന്തി അനുച്ചം ആസനം ഗഹേത്വാ ആസനേയേവ നിസീദനം അരിയദേസവാസീനം ചാരിത്തം, സോ പന സത്ഥു സന്തികേ ഉപചാരവസേന പഞ്ഞത്തസ്സ ദാരുഫലകാസനസ്സ സമീപേ നിസീദി. ധമ്മിയാ കഥായാതിആദി സത്തമേ ദിവസേ കതം അനുമോദനം സന്ധായ വുത്തം. സോ കിര സത്താഹം ഭഗവന്തം ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച തത്ഥ വസാപേത്വാ മഹാദാനം പവത്തേസി. സത്തമേ പന ദിവസേ അപ്പോദകപായാസദാനം അദാസി. സത്ഥാ തസ്സ തസ്മിം അത്തഭാവേ ഉപരിമഗ്ഗത്ഥായ ഞാണപരിപാകാഭാവതോ അനുമോദനമേവ കത്വാ പക്കാമി.

സീമന്തരികായാതി സീമന്തരേ, തസ്സ ഗാമസ്സ അന്തരം. ഗാമവാസിനോ കിര ഏകം തളാകം നിസ്സായ തേന സദ്ധിം കലഹം അകംസു. സോ തേ അഭിഭവിത്വാ തം തളാകം ഗണ്ഹി. തേന ബദ്ധാഘാതോ ഏകോ പുരിസോ തം സത്ഥു പത്തം ഗഹേത്വാ ദൂരം അനുഗന്ത്വാ ‘‘നിവത്താഹി ഉപാസകാ’’തി വുത്തേ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച അഞ്ജലിം കത്വാ യാവ ദസ്സനൂപചാരസമതിക്കമാ ദസനഖസമോധാനസമുജ്ജലം അഞ്ജലിം സിരസി പഗ്ഗയ്ഹ പടിനിവത്തിത്വാ ദ്വിന്നം ഗാമാനം അന്തരേ അരഞ്ഞപ്പദേസേ ഏകകം ഗച്ഛന്തം സരേന വിജ്ഝിത്വാ മാരേസി. തേന വുത്തം അചിരപക്കന്തസ്സ…പേ… വോരോപേസീ’’തി. കേനചിദേവ കരണീയേന ഓഹീയിത്വാ പച്ഛാ ഗച്ഛന്താ ഭിക്ഖൂ തം തഥാ മതം ദിസ്വാ ഭഗവതോ തമത്ഥം ആരോചേസും, തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ’’തിആദി.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി യസ്മാ ദിട്ഠിസമ്പന്നം അരിയസാവകം നന്ദം മാരേന്തേന പുരിസേന ആനന്തരിയകമ്മം ബഹുലം അപുഞ്ഞം പസുതം, തസ്മാ യം ചോരേഹി ച വേരീഹി ച കത്തബ്ബം, തതോപി ഘോരതരം ഇമേസം സത്താനം മിച്ഛാപണിഹിതം ചിത്തം കരോതീതി ഇമമത്ഥം ജാനിത്വാ തദത്ഥദീപനം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ ദിസോ ദിസന്തി ദൂസകോ ദൂസനീയം ചോരോ ചോരം, ദിസ്വാതി വചനസേസോ. യം തം കയിരാതി യം തസ്സ അനയബ്യസനം കരേയ്യ, ദുതിയപദേപി ഏസേവ നയോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഏകോ ഏകസ്സ മിത്തദുബ്ഭീ ചോരോ പുത്തദാരഖേത്തവത്ഥുഗോമഹിംസാദീസു അപരജ്ഝന്തോ യസ്സ അപരജ്ഝതി, തമ്പി തഥേവ അത്തനി അപരജ്ഝന്തം ചോരം ദിസ്വാ, വേരീ വാ പന കേനചിദേവ കാരണേന ബദ്ധവേരം വേരിം ദിസ്വാ അത്തനോ കക്ഖളതായ ദാരുണതായ യം തസ്സ അനയബ്യസനം കരേയ്യ, പുത്തദാരം വാ പീളേയ്യ, ഖേത്താദീനി വാ നാസേയ്യ, ജീവിതാ വാ വോരോപേയ്യ, ദസസു അകുസലകമ്മപഥേസു മിച്ഛാഠപിതത്താ മിച്ഛാപണിഹിതം ചിത്തം പാപിയോ നം തതോ കരേ, നം പുരിസം പാപതരം തതോ കരേയ്യ. വുത്തപ്പകാരോ ഹി ദിസോ വാ വേരീ വാ ദിസസ്സ വാ വേരിനോ വാ ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ ദുക്ഖം വാ ഉപ്പാദേയ്യ, ജീവിതക്ഖയം വാ കരേയ്യ. ഇദം പന അകുസലകമ്മപഥേസു മിച്ഛാഠപിതം ചിത്തം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അനയബ്യസനം പാപേതി, അത്തഭാവസതസഹസ്സേസുപി ചതൂസു അപായേസു ഖിപിത്വാ സീസമസ്സ ഉക്ഖിപിതും ന ദേതീതി.

തതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. യക്ഖപഹാരസുത്തവണ്ണനാ

൩൪. ചതുത്ഥേ കപോതകന്ദരായന്തി ഏവംനാമകേ വിഹാരേ. തസ്മിം കിര പബ്ബതകന്ദരേ പുബ്ബേ ബഹൂ കപോതാ വസിംസു, തേന സാ പബ്ബതകന്ദരാ ‘‘കപോതകന്ദരാ’’തി വുച്ചതി. അപരഭാഗേ തത്ഥ കതവിഹാരോപി ‘‘കപോതകന്ദരാ’’ത്വേവ പഞ്ഞായിത്ഥ. തേന വുത്തം – ‘‘കപോതകന്ദരായന്തി ഏവംനാമകേ വിഹാരേ’’തി. ജുണ്ഹായ രത്തിയാതി സുക്കപക്ഖരത്തിയം. നവോരോപിതേഹി കേസേഹീതി അചിരഓഹാരിതേഹി കേസേഹി, ഇത്ഥമ്ഭൂതലക്ഖണേ ചേതം കരണവചനം. അബ്ഭോകാസേതി യത്ഥ ഉപരിച്ഛദനം പരിക്ഖേപോ വാ നത്ഥി, താദിസേ ആകാസങ്ഗണേ.

തത്ഥ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ സുവണ്ണവണ്ണോ, ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ നീലുപ്പലവണ്ണോ. ഉഭോപി പന തേ മഹാഥേരാ ഉദിച്ചബ്രാഹ്മണജച്ചാ കപ്പാനം സതസഹസ്സാധികം ഏകം അസങ്ഖ്യേയ്യം അഭിനീഹാരസമ്പന്നാ ഛളഭിഞ്ഞാപടിസമ്ഭിദാപ്പത്താ മഹാഖീണാസവാ സമാപത്തിലാഭിനോ സത്തസട്ഠിയാ സാവകപാരമിഞാണാനം മത്ഥകപ്പത്താ ഏതം കപോതകന്ദരവിഹാരം ഉപസോഭയന്താ ഏകം കനകഗുഹം പവിട്ഠാ ദ്വേ സീഹാ വിയ, ഏകം വിജമ്ഭനഭൂമിം ഓതിണ്ണാ ദ്വേ ബ്യഗ്ഘാ വിയ, ഏകം സുപുപ്ഫിതസാലവനം പവിട്ഠാ ദ്വേ ഛദ്ദന്തനാഗരാജാനോ വിയ, ഏകം സിമ്ബലിവനം പവിട്ഠാ ദ്വേ സുപണ്ണരാജാനോ വിയ, ഏകം നരവാഹനയാനം അഭിരുള്ഹാ ദ്വേ വേസ്സവണാ വിയ, ഏകം പണ്ഡുകമ്ബലസിലാസനം അഭിനിസിന്നാ ദ്വേ സക്കാ വിയ, ഏകവിമാനബ്ഭന്തരഗതാ ദ്വേ മഹാബ്രഹ്മാനോ വിയ, ഏകസ്മിം ഗഗനട്ഠാനേ ഠിതാനി ദ്വേ ചന്ദമണ്ഡലാനി വിയ, ദ്വേ സൂരിയമണ്ഡലാനി വിയ ച വിരോചിംസു. തേസു ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തുണ്ഹീ നിസീദി, ആയസ്മാ പന സാരിപുത്തോ സമാപജ്ജി. തേന വുത്തം – ‘‘അഞ്ഞതരം സമാധിം സമാപജ്ജിത്വാ’’തി.

തത്ഥ അഞ്ഞതരം സമാധിന്തി ഉപേക്ഖാബ്രഹ്മവിഹാരസമാപത്തിം. കേചി ‘‘സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തി’’ന്തി വദന്തി, അപരേ പനാഹു ‘‘ആരുപ്പപാദകം ഫലസമാപത്തി’’ന്തി. ഇമാ ഏവ ഹി തിസ്സോ കായരക്ഖണസമത്ഥാ സമാപത്തിയോ. തത്ഥ നിരോധസമാപത്തിയാ സമാധിപരിയായസമ്ഭവോ ഹേട്ഠാ വുത്തോവ, പച്ഛിമംയേവ പന ആചരിയാ വണ്ണേന്തി. ഉത്തരായ ദിസായ ദക്ഖിണം ദിസം ഗച്ഛന്തീതി ഉത്തരായ ദിസായ യക്ഖസമാഗമം ഗന്ത്വാ അത്തനോ ഭവനം ഗന്തും ദക്ഖിണം ദിസം ഗച്ഛന്തി. പടിഭാതി മന്തി ഉപട്ഠാതി മമ. മന്തി ഹി പടിസദ്ദയോഗേന സാമിഅത്ഥേ ഉപയോഗവചനം, ഇമസ്സ സീസേ പഹാരം ദാതും ചിത്തം മേ ഉപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ. സോ കിര പുരിമജാതിയം ഥേരേ ബദ്ധാഘാതോ, തേനസ്സ ഥേരം ദിസ്വാ പദുട്ഠചിത്തസ്സ ഏവം അഹോസി. ഇതരോ പന സപ്പഞ്ഞജാതികോ, തസ്മാ തം പടിസേധേന്തോ ‘‘അലം സമ്മാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ മാ ആസാദേസീതി മാ ഘട്ടേസി, മാ പഹാരം ദേഹീതി വുത്തം ഹോതി. ഉളാരോതി ഉളാരേഹി ഉത്തമേഹി സീലാദിഗുണേഹി സമന്നാഗതോ.

അനാദിയിത്വാതി ആദരം അകത്വാ, തസ്സ വചനം അഗ്ഗഹേത്വാ. യസ്മാ പന തസ്സ വചനം അഗ്ഗണ്ഹന്തോ തം അനാദിയന്തോ നാമ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം – ‘‘തം യക്ഖം അനാദിയിത്വാ’’തി. സീസേ പഹാരം അദാസീതി സബ്ബഥാമേന ഉസ്സാഹം ജനേത്വാ ആകാസേ ഠിതോവ സീസേ ഖടകം അദാസി, മുദ്ധനി മുട്ഠിഘാതം അകാസീതി അത്ഥോ. താവ മഹാതി ഥാമമഹത്തേന തത്തകം മഹന്തോ പഹാരോ അഹോസി. തേന പഹാരേനാതി തേന പഹാരേന കരണഭൂതേന. സത്തരതനന്തി പമാണമജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ രതനേന സത്തരതനം. നാഗന്തി ഹത്ഥിനാഗം. ഓസാദേയ്യാതി പഥവിയം ഓസീദാപേയ്യ നിമുജ്ജാപേയ്യ. ‘‘ഓസാരേയ്യാ’’തിപി പാഠോ, ചുണ്ണവിചുണ്ണം കരേയ്യാതി അത്ഥോ. അഡ്ഢട്ഠമരതനന്തി അഡ്ഢേന അട്ഠന്നം പൂരണാനി അഡ്ഢട്ഠമാനി, അഡ്ഢട്ഠമാനി രതനാനി പമാണം ഏതസ്സാതി അഡ്ഢട്ഠമരതനോ, തം അഡ്ഢട്ഠമരതനം. മഹന്തം പബ്ബതകൂടന്തി കേലാസകൂടപ്പമാണം വിപുലം ഗിരികൂടം. പദാലേയ്യാതി സകലികാകാരേന ഭിന്ദേയ്യ. അപി ഓസാദേയ്യ, അപി പദാലേയ്യാതി സമ്ബന്ധോ.

താവദേവ ചസ്സ സരീരേ മഹാപരിളാഹോ ഉപ്പജ്ജി, സോ വേദനാതുരോ ആകാസേ ഠാതും അസക്കോന്തോ ഭൂമിയം പതി, തങ്ഖണഞ്ഞേവ അട്ഠസട്ഠിസഹസ്സാധികയോജനസതസഹസ്സുബ്ബേധം സിനേരുമ്പി പബ്ബതരാജാനം സന്ധാരേന്തീ ചതുനഹുതാധികദ്വിയോജനസതസഹസ്സബഹലാ മഹാപഥവീ തം പാപസത്തം ധാരേതും അസക്കോന്തീ വിയ വിവരമദാസി. അവീചിതോ ജാലാ ഉട്ഠഹിത്വാ കന്ദന്തംയേവ തം ഗണ്ഹിംസു, സോ കന്ദന്തോ വിപ്പലപന്തോ പതി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ച പന സോ യക്ഖോ ‘ഡയ്ഹാമി ഡയ്ഹാമീ’തി വത്വാ തത്ഥേവ മഹാനിരയം അപതാസീതി. തത്ഥ അപതാസീതി അപതി.

കിം പന സോ യക്ഖത്തഭാവേനേവ നിരയം ഉപഗച്ഛീതി? ന ഉപഗച്ഛി, യഞ്ഹേത്ഥ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം പാപകമ്മം അഹോസി, തസ്സ ബലേന യക്ഖത്തഭാവേ മഹന്തം ദുക്ഖം അനുഭവി. യം പന ഉപപജ്ജവേദനീയം ആനന്തരിയകമ്മം, തേന ചുതിഅനന്തരം നിരയേ ഉപ്പജ്ജീതി. ഥേരസ്സ പന സമാപത്തിബലേന ഉപത്ഥമ്ഭിതസരീരസ്സ ന കോചി വികാരോ അഹോസി. സമാപത്തിതോ അവുട്ഠിതകാലേ ഹി തം യക്ഖോ പഹരി, തഥാ പഹരന്തം ദിബ്ബചക്ഖുനാ ദിസ്വാ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ധമ്മസേനാപതിം ഉപസങ്കമി, ഉപസങ്കമനസമകാലമേവ ച ധമ്മസേനാപതി സമാപത്തിതോ ഉട്ഠാസി. അഥ നം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ സരീരവുത്തിം പുച്ഛി, സോപിസ്സ ബ്യാകാസി, തേന വുത്തം – ‘‘അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ…പേ… അപി ച മേ സീസം ഥോകം ദുക്ഖ’’ന്തി.

തത്ഥ ഥോകം ദുക്ഖന്തി ഥോകം അപ്പമത്തകം മധുരകജാതം വിയ മേ സീസം ദുക്ഖിതം, ദുക്ഖപ്പത്തന്തി അത്ഥോ. ദുക്ഖാധിട്ഠാനഞ്ഹി സീസം ദുക്ഖന്തി വുത്തം. ‘‘സീസേ ഥോകം ദുക്ഖ’’ന്തിപി പാഠോ. കഥം പന സമാപത്തിബലേന സരീരേ ഉപത്ഥമ്ഭിതേ ഥേരസ്സ സീസേ ഥോകമ്പി ദുക്ഖം അഹോസീതി? അചിരേനേവ വുട്ഠിതത്താ. അന്തോസമാപത്തിയം അപഞ്ഞായമാനദുക്ഖഞ്ഹി കായനിസ്സിതത്താ നിദ്ദം ഉപഗതസ്സ മകസാദിജനിതം വിയ പടിബുദ്ധസ്സ ഥോകം പഞ്ഞായിത്ഥ.

‘‘മഹാബലേന യക്ഖേന തഥാ സബ്ബുസ്സാഹേന പഹടേ സരീരേപി വികാരോ നാമ നത്ഥീ’’തി അച്ഛരിയബ്ഭുതചിത്തജാതേന ആയസ്മതാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനേന ‘‘അച്ഛരിയം, ആവുസോ സാരിപുത്താ’’തിആദിനാ ധമ്മസേനാപതിനോ മഹാനുഭാവതായ വിഭാവിതായ സോപിസ്സ ‘അച്ഛരിയം, ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാനാ’’തിആദിനാ ഇദ്ധാനുഭാവമഹന്തതാപകാസനാപദേസേന അത്തനോ ഇസ്സാമച്ഛരിയാഹങ്കാരാദിമലാനം സുപ്പഹീനതം ദീപേതി. പംസുപിസാചകമ്പി ന പസ്സാമാതി സങ്കാരകൂടാദീസു വിചരണകഖുദ്ദകപേതമ്പി ന പസ്സാമ. ഇതി അധിഗമപ്പിച്ഛാനം അഗ്ഗഭൂതോ മഹാഥേരോ തസ്മിം കാലേ അനാവജ്ജനേന തേസം അദസ്സനം സന്ധായ വദതി. തേനേവാഹ ‘‘ഏതരഹീ’’തി.

ഭഗവാ പന വേളുവനേ ഠിതോ ഉഭിന്നം അഗ്ഗസാവകാനം ഇമം കഥാസല്ലാപം ദിബ്ബസോതേന അസ്സോസി. തേന വുത്തം – ‘‘അസ്സോസി ഖോ ഭഗവാ’’തിആദി, തം വുത്തത്ഥമേവ.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏതം ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ സമാപത്തിബലൂപഗതം ഇദ്ധാനുഭാവമഹന്തതം വിദിത്വാ. ഇമം ഉദാനന്തി തസ്സേവ താദിഭാവപ്പത്തിദീപകം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ യസ്സ സേലൂപമം ചിത്തം, ഠിതം നാനുപകമ്പതീതി യസ്സ ഖീണാസവസ്സ ചിത്തം ഏകഗ്ഘനസിലാമയപബ്ബതൂപമം സബ്ബേസം ഇഞ്ജനാനം അഭാവതോ വസീഭാവപ്പത്തിയാവ ഠിതം സബ്ബേഹിപി ലോകധമ്മേഹി നാനുപകമ്പതി ന പവേധതി. ഇദാനിസ്സ അകമ്പനാകാരം സദ്ധിം കാരണേന ദസ്സേതും ‘‘വിരത്ത’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ വിരത്തം രജനീയേസൂതി വിരാഗസങ്ഖാതേന അരിയമഗ്ഗേന രജനീയേസു രാഗുപ്പത്തിഹേതുഭൂതേസു സബ്ബേസു തേഭൂമകധമ്മേസു വിരത്തം, തത്ഥ സബ്ബസോ സമുച്ഛിന്നരാഗന്തി അത്ഥോ. കോപനേയ്യേതി പടിഘട്ഠാനീയേ സബ്ബസ്മിമ്പി ആഘാതവത്ഥുസ്മിം ന കുപ്പതി ന ദുസ്സതി ന വികാരം ആപജ്ജതി. യസ്സേവം ഭാവിതം ചിത്തന്തി യസ്സ യഥാവുത്തസ്സ അരിയപുഗ്ഗലസ്സ ചിത്തം ഏവം വുത്തനയേന താദിഭാവാവഹനഭാവേന ഭാവിതം. കുതോ തം ദുക്ഖമേസ്സതീതി തം ഉത്തമപുഗ്ഗലം കുതോ സത്തതോ സങ്ഖാരതോ വാ ദുക്ഖം ഉപഗമിസ്സതി, ന താദിസസ്സ ദുക്ഖം അത്ഥീതി അത്ഥോ.

ചതുത്ഥസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. നാഗസുത്തവണ്ണനാ

൩൫. പഞ്ചമേ കോസമ്ബിയന്തി കുസുമ്ബേന നാമ ഇസിനാ വസിതട്ഠാനേ മാപിതത്താ ‘‘കോസമ്ബീ’’തി ഏവംലദ്ധനാമകേ നഗരേ. ഘോസിതാരാമേതി ഘോസിതസേട്ഠിനാ കാരിതേ ആരാമേ. ഭഗവാ ആകിണ്ണോ വിഹരതീതി ഭഗവാ സമ്ബാധപ്പത്തോ വിഹരതി. കിം പന ഭഗവതോ സമ്ബാധോ അത്ഥി, സംസഗ്ഗോ വാതി? നത്ഥി. ന ഹി കോചി ഭഗവന്തം അനിച്ഛായ ഉപസങ്കമിതും സക്കോതി. ദുരാസദാ ഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ സബ്ബത്ഥ ച അനുപലിത്തത്താ. ഹിതേസിതായ പന സത്തേസു അനുകമ്പം ഉപാദായ ‘‘മുത്തോ മോചേസ്സാമീ’’തി പടിഞ്ഞാനുരൂപം ചതുരോഘനിത്ഥരണത്ഥം അട്ഠന്നം പരിസാനം അത്തനോ സന്തികം കാലേന കാലം ഉപസങ്കമനം അധിവാസേതി, സയഞ്ച മഹാകരുണാസമുസ്സാഹിതോ കാലഞ്ഞൂ ഹുത്വാ തത്ഥ ഉപസങ്കമതി, ഇദം സബ്ബബുദ്ധാനം ആചിണ്ണം, അയമിധ ആകിണ്ണവിഹാരോതി അധിപ്പേതോ.

ഇധ പന കോസമ്ബികാനം ഭിക്ഖൂനം കലഹജാതാനം സത്ഥാ ദീഘീതിസ്സ കോസലരഞ്ഞോ വത്ഥും ആഹരിത്വാ, ‘‘ന ഹി വേരേന വേരാനി, സമ്മന്തീധ കുദാചന’’ന്തിആദിനാ (ധ. പ. ൫; മ. നി. ൩.൨൩൭; മഹാവ. ൪൬൪) ഓവാദം അദാസി, തം ദിവസം തേസം കലഹം കരോന്താനംയേവ രത്തി വിഭാതാ. ദുതിയദിവസേപി ഭഗവാ തമേവ വത്ഥും കഥേസി, തം ദിവസമ്പി തേസം കലഹം കരോന്താനംയേവ രത്തി വിഭാതാ. തതിയദിവസേപി ഭഗവാ തമേവ വത്ഥും കഥേസി, അഥഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏവമാഹ – ‘‘അപ്പോസ്സുക്കോ, ഭന്തേ ഭഗവാ, ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരമനുയുത്തോ വിഹരതു, മയമേതേന ഭണ്ഡനേന കലഹേന വിഗ്ഗഹേന വിവാദേന പഞ്ഞായിസ്സാമാ’’തി. സത്ഥാ ‘‘പരിയാദിന്നചിത്താ ഖോ ഇമേ മോഘപുരിസാ ന ദാനിമേ സക്കാ സഞ്ഞാപേതും, നത്ഥി ചേത്ഥ സഞ്ഞാപേതബ്ബാ, യംനൂനാഹം ഏകചാരികവാസം വസേയ്യം, ഏവം ഇമേ ഭിക്ഖൂ കലഹതോ ഓരമിസ്സന്തീ’’തി ചിന്തേസി. ഏവം തേഹി കലഹകാരകേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ഏകവിഹാരേ വാസം വിനേതബ്ബാഭാവതോ ഉപാസകാദീഹി ഉപസങ്കമനഞ്ച ആകിണ്ണവിഹാരം കത്വാ വുത്തം – ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ ആകിണ്ണോ വിഹരതീ’’തിആദി.

തത്ഥ ദുക്ഖന്തി ന സുഖം, അനാരാധിതചിത്തതായ ന ഇട്ഠന്തി അത്ഥോ. തേനേവാഹ ‘‘ന ഫാസു വിഹരാമീ’’തി. വൂപകട്ഠോതി പവിവേകട്ഠോ ദൂരീഭൂതോ. തഥാ ചിന്തേത്വാവ ഭഗവാ പാതോവ സരീരപ്പടിജഗ്ഗനം കത്വാ കോസമ്ബിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ കഞ്ചി അനാമന്തേത്വാ ഏകോ അദുതിയോ ഗന്ത്വാ കോസലരട്ഠേ പാലിലേയ്യകേ വനസണ്ഡേ ഭദ്ദസാലമൂലേ വിഹാസി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം…പേ… ഭദ്ദസാലമൂലേ’’തി. തത്ഥ സാമന്തി സയം. സംസാമേത്വാതി പടിസാമേത്വാ. പത്തചീവരമാദായാതി ഏത്ഥാപി സാമന്തി പദം ആനേത്വാ യോജേതബ്ബം. ഉപട്ഠാകേതി കോസമ്ബിനഗരവാസിനോ ഘോസിതസേട്ഠിആദികേ ഉപട്ഠാകേ, വിഹാരേ ച അഗ്ഗുപട്ഠാകം ആയസ്മന്തം ആനന്ദം അനാമന്തേത്വാ.

ഏവം ഗതേ സത്ഥരി പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആഹംസു – ‘‘ആവുസോ ആനന്ദ, സത്ഥാ ഏകകോവ ഗതോ, മയം അനുബന്ധിസ്സാമാ’’തി. ‘‘ആവുസോ, യദാ ഭഗവാ സാമം സേനാസനം സംസാമേത്വാ പത്തചീവരമാദായ അനാമന്തേത്വാ ഉപട്ഠാകേ ച അനപലോകേത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം അദുതിയോ ഗച്ഛതി, തദാ ഏകചാരം ചരിതും ഭഗവതോ അജ്ഝാസയോ, സാവകേന നാമ സത്ഥു അജ്ഝാസയാനുരൂപം പടിപജ്ജിതബ്ബം, തസ്മാ ന ഇമേസു ദിവസേസു ഭഗവാ അനുഗന്തബ്ബോ’’തി നിവാരേസി, സയമ്പി നാനുഗച്ഛി.

അനുപുബ്ബേനാതി അനുക്കമേന, ഗാമനിഗമപടിപാടിയാ ചാരികം ചരമാനോ ‘‘ഏകചാരവാസം താവ വസമാനം ഭിക്ഖും പസ്സിസ്സാമീ’’തി ബാലകലോണകാരഗാമം ഗന്ത്വാ തത്ഥ ഭഗുത്ഥേരസ്സ സകലം പച്ഛാഭത്തഞ്ചേവ തിയാമഞ്ച രത്തിം ഏകചാരവാസേ ആനിസംസം കഥേത്വാ പുനദിവസേ തേന പച്ഛാസമണേന പിണ്ഡായ ചരിത്വാ തം തത്ഥേവ നിവത്തേത്വാ ‘‘സമഗ്ഗവാസം വസമാനേ തയോ കുലപുത്തേ പസ്സിസ്സാമീ’’തി പാചീനവംസമിഗദായം ഗന്ത്വാ തേസമ്പി സകലരത്തിം സമഗ്ഗവാസേ ആനിസംസം കഥേത്വാ തേപി തത്ഥേവ നിവത്തേത്വാ ഏകകോവ പാലിലേയ്യഗാമം സമ്പത്തോ. പാലിലേയ്യഗാമവാസിനോ പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ ഭഗവതോ ദാനം ദത്വാ പാലിലേയ്യഗാമസ്സ അവിദൂരേ രക്ഖിതവനസണ്ഡോ നാമ അത്ഥി, തത്ഥ ഭഗവതോ പണ്ണസാലം കത്വാ ‘‘ഏത്ഥ ഭഗവാ വസതൂ’’തി യാചിത്വാ വാസയിംസു. ഭദ്ദസാലോതി പന തത്ഥേകോ മനാപോ ഭദ്ദകോ സാലരുക്ഖോ, ഭഗവാ തം ഗാമം ഉപനിസ്സായ വനസണ്ഡേ പണ്ണസാലസമീപേ തസ്മിം രുക്ഖമൂലേ വിഹാസി. തേന വുത്തം – ‘‘പാലിലേയ്യകേ വിഹരതി രക്ഖിതവനസണ്ഡേ ഭദ്ദസാലമൂലേ’’തി.

ഹത്ഥിനാഗോതി മഹാഹത്ഥീ യൂഥപതി. ഹത്ഥികലഭേഹീതി ഹത്ഥിപോതകേഹി. ഹത്ഥിച്ഛാപേഹീതി ഖീരൂപഗേഹി ദഹരഹത്ഥിപോതകേഹി, യേ ‘‘ഭിങ്കാ’’തിപി വുച്ചന്തി. ഛിന്നഗ്ഗാനീതി പുരതോ പുരതോ ഗച്ഛന്തേഹി തേഹി ഹത്ഥിആദീഹി ഛിന്നഗ്ഗാനി ഖാദിതാവസേസാനി ഖാണുസദിസാനി ഖാദതി. ഓഭഗ്ഗോഭഗ്ഗന്തി തേന ഹത്ഥിനാഗേന ഉച്ചട്ഠാനതോ ഭഞ്ജിത്വാ ഭഞ്ജിത്വാ പാതിതം. അസ്സ സാഖാഭങ്ഗന്തി ഏതസ്സ സന്തകം സാഖാഭങ്ഗം തേ ഖാദന്തി. ആവിലാനീതി തേഹി പഠമതരം ഓതരിത്വാ പിവന്തേഹി ആലുളിതത്താ ആവിലാനി കദ്ദമമിസ്സാനി പാനീയാനി പിവതി. ഓഗാഹാതി തിത്ഥതോ. ‘‘ഓഗാഹ’’ന്തിപി പാളി. അസ്സാതി ഹത്ഥിനാഗസ്സ. ഉപനിഘംസന്തിയോതി ഘട്ടേന്തിയോ, ഉപനിഘംസിയമാനോപി അത്തനോ ഉളാരഭാവേന ന കുജ്ഝതി, തേന താ തം ഘംസന്തിയേവ. യൂഥാതി ഹത്ഥിഘടാ.

യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീതി സോ കിര ഹത്ഥിനാഗോ യൂഥവാസേ ഉക്കണ്ഠിതോ തം വനസണ്ഡം പവിട്ഠോ തത്ഥ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ ഘടസഹസ്സേന നിബ്ബാപിതസന്താപോ വിയ നിബ്ബുതോ ഹുത്വാ പസന്നചിത്തോ ഭഗവതോ സന്തികേ അട്ഠാസി, തതോ പട്ഠായ വത്തസീസേ ഠത്വാ ഭദ്ദസാലസ്സ പണ്ണസാലായ ച സമന്തതോ അപ്പഹരിതകം കത്വാ സാഖാഭങ്ഗേഹി സമ്മജ്ജതി, ഭഗവതോ മുഖധോവനം ദേതി, ന്ഹാനോദകം ആഹരതി, ദന്തകട്ഠം ദേതി, അരഞ്ഞതോ മധുരാനി ഫലാനി ആഹരിത്വാ സത്ഥു ഉപനേതി, സത്ഥാ താനി പരിഭുഞ്ജതി. തേന വുത്തം – ‘‘തത്ര സുദം സോ ഹത്ഥിനാഗോ യസ്മിം പദേസേ ഭഗവാ വിഹരതി, തം പദേസം അപ്പഹരിതഞ്ച കരോതി, സോണ്ഡായ ഭഗവതോ പാനീയം പരിഭോജനീയം ഉപട്ഠാപേതീ’’തി. സോണ്ഡായ ദാരൂനി ആഹരിത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഘംസിത്വാ അഗ്ഗിം ഉട്ഠാപേത്വാ ദാരൂനി ജാലാപേത്വാ തത്ഥ പാസാണഖണ്ഡാനി താപേത്വാ താനി ദണ്ഡകേഹി പവട്ടേത്വാ സോണ്ഡിയം ഖിപിത്വാ ഉദകസ്സ തത്തഭാവം ഞത്വാ ഭഗവതോ സന്തികം ഉപഗന്ത്വാ തിട്ഠതി, ഭഗവാ ‘‘ഹത്ഥിനാഗോ മമ ന്ഹാനം ഇച്ഛതീ’’തി തത്ഥ ഗന്ത്വാ ന്ഹാനകിച്ചം കരോതി, പാനീയേപി ഏസേവ നയോ. തസ്മിം പന സീതലേ സഞ്ജാതേ ഉപസങ്കമതി, തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘സോണ്ഡായ ഭഗവതോ പാനീയം പരിഭോജനീയം ഉപട്ഠാപേതീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവതോ രഹോഗതസ്സാതിആദി ഉഭിന്നം മഹാനാഗാനം വിവേകസുഖപച്ചവേക്ഖണദസ്സനം, തം വുത്തത്ഥമേവ. അത്തനോ ച പവിവേകം വിദിത്വാതി കേഹിചി അനാകിണ്ണഭാവലദ്ധം കായവിവേകം ജാനിത്വാ, ഇതരേ പന വിവേകാ ഭഗവതോ സബ്ബകാലം വിജ്ജന്തിയേവ.

ഇമം ഉദാനന്തി ഇമം അത്തനോ ഹത്ഥിനാഗസ്സ ച പവിവേകാഭിരതിയാ സമാനജ്ഝാസയഭാവദീപനം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥായം സങ്ഖേപത്ഥോ – ഏതം ഈസാദന്തസ്സ രഥഈസാസദിസദന്തസ്സ ഹത്ഥിനാഗസ്സ ചിത്തം നാഗേന ബുദ്ധനാഗസ്സ ചിത്തേന സമേതി സംസന്ദതി. കഥം സമേതി ചേ? യദേകോ രമതീ വനേ യസ്മാ ബുദ്ധനാഗോ ‘‘അഹം ഖോ പുബ്ബേ ആകിണ്ണോ വിഹാസി’’ന്തി പുരിമം ആകിണ്ണവിഹാരം ജിഗുച്ഛിത്വാ വിവേകം ഉപബ്രൂഹയമാനോ ഇദാനി യഥാ ഏകോ അദുതിയോ വനേ അരഞ്ഞേ രമതി അഭിരമതി, ഏവം അയമ്പി ഹത്ഥിനാഗോ പുബ്ബേ അത്തനോ ഹത്ഥിആദീഹി ആകിണ്ണവിഹാരം ജിഗുച്ഛിത്വാ വിവേകം ഉപബ്രൂഹയമാനോ ഇദാനി ഏകോ അസഹായോ വനേ അരഞ്ഞേ രമതി അഭിരമതി. തസ്മാസ്സ ചിത്തം നാഗേന സമേതി തസ്സ ചിത്തേന സമേതീതി കത്വാ ഏകീഭാവരതിയാ ഏകസദിസം ഹോതീതി അത്ഥോ.

പഞ്ചമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. പിണ്ഡോലസുത്തവണ്ണനാ

൩൬. ഛട്ഠേ പിണ്ഡോലഭാരദ്വാജോതി പിണ്ഡം ഉലമാനോ പരിയേസമാനോ പബ്ബജിതോതി പിണ്ഡോലോ. സോ കിര പരിജിണ്ണഭോഗോ ബ്രാഹ്മണോ ഹുത്വാ മഹന്തം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ലാഭസക്കാരം ദിസ്വാ പിണ്ഡത്ഥായ നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജിതോ. സോ മഹന്തം കപല്ലം ‘‘പത്ത’’ന്തി ഗഹേത്വാ ചരതി, കപല്ലപൂരം യാഗും പിവതി, ഭത്തം ഭുഞ്ജതി, പൂവഖജ്ജകഞ്ച ഖാദതി. അഥസ്സ മഹഗ്ഘസഭാവം സത്ഥു ആരോചേസും. സത്ഥാ തസ്സ പത്തത്ഥവികം നാനുജാനി, ഹേട്ഠാമഞ്ചേ പത്തം നിക്കുജ്ജിത്വാ ഠപേതി, സോ ഠപേന്തോപി ഘംസേന്തോവ പണാമേത്വാ ഠപേതി, ഗണ്ഹന്തോപി ഘംസേന്തോവ ആകഡ്ഢിത്വാ ഗണ്ഹാതി. തം ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ കാലേ ഘംസനേന പരിക്ഖീണം, നാളികോദനമത്തസ്സേവ ഗണ്ഹനകം ജാതം. തതോ സത്ഥു ആരോചേസും, അഥസ്സ സത്ഥാ പത്തത്ഥവികം അനുജാനി. ഥേരോ അപരേന സമയേന ഇന്ദ്രിയഭാവനം ഭാവേന്തോ അഗ്ഗഫലേ അരഹത്തേ പതിട്ഠാസി. ഇതി സോ പുബ്ബേ സവിസേസം പിണ്ഡത്ഥായ ഉലതീതി പിണ്ഡോലോ, ഗോത്തേന പന ഭാരദ്വാജോതി ഉഭയം ഏകതോ കത്വാ ‘‘പിണ്ഡോലഭാരദ്വാജോ’’തി വുച്ചതി.

ആരഞ്ഞകോതി ഗാമന്തസേനാസനപടിക്ഖിപനേന അരഞ്ഞേ നിവാസോ അസ്സാതി ആരഞ്ഞകോ, ആരഞ്ഞകധുതങ്ഗം സമാദായ വത്തന്തസ്സേതം നാമം. തഥാ ഭിക്ഖാസങ്ഖാതാനം ആമിസപിണ്ഡാനം പാതോ പിണ്ഡപാതോ, പരേഹി ദിന്നാനം പിണ്ഡാനം പത്തേ നിപതനന്തി അത്ഥോ. പിണ്ഡപാതം ഉഞ്ഛതി തം തം കുലം ഉപസങ്കമന്തോ ഗവേസതീതി പിണ്ഡപാതികോ, പിണ്ഡായ വാ പതിതും ചരിതും വതമേതസ്സാതി പിണ്ഡപാതീ, പിണ്ഡപാതീയേവ പിണ്ഡപാതികോ. സങ്കാരകൂടാദീസു പംസൂനം ഉപരി ഠിതത്താ അബ്ഭുഗ്ഗതട്ഠേന പംസുകൂലം വിയാതി പംസുകൂലം, പംസു വിയ വാ കുച്ഛിതഭാവം ഉലതി ഗച്ഛതീതി പംസുകൂലം, പംസുകൂലസ്സ ധാരണം പംസുകൂലം, തം സീലം ഏതസ്സാതി പംസുകൂലികോ. സങ്ഘാടിഉത്തരാസങ്ഗഅന്തരവാസകസങ്ഖാതാനി തീണി ചീവരാനി തിചീവരം, തിചീവരസ്സ ധാരണം തിചീവരം, തം സീലം ഏതസ്സാതി തേചീവരികോ. അപ്പിച്ഛോതിആദീനം പദാനം അത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവ.

ധുതവാദോതി ധുതോ വുച്ചതി ധുതകിലേസോ പുഗ്ഗലോ, കിലേസധുനനകധമ്മോ വാ. തത്ഥ അത്ഥി ധുതോ, ന ധുതവാദോ, അത്ഥി ന ധുതോ, ധുതവാദോ, അത്ഥി നേവ ധുതോ, ന ധുതവാദോ, അത്ഥി ധുതോ ചേവ, ധുതവാദോ ചാതി ഇദം ചതുക്കം വേദിതബ്ബം. തേസു യോ സയം ധുതധമ്മേ സമാദായ വത്തതി, ന പരം തദത്ഥായ സമാദപേതി, അയം പഠമോ. യോ പന സയം ന ധുതധമ്മേ സമാദായ വത്തതി, പരം സമാദപേതി, അയം ദുതിയോ. യോ ഉഭയരഹിതോ, അയം തതിയോ. യോ പന ഉഭയസമ്പന്നോ, അയം ചതുത്ഥോ. ഏവരൂപോ ച ആയസ്മാ പിണ്ഡോലഭാരദ്വാജോതി. തേന വുത്തം ‘‘ധുതവാദോ’’തി. ഏകദേസസരൂപേകസേസവസേന ഹി അയം നിദ്ദേസോ യഥാ തം ‘‘നാമരൂപ’’ന്തി.

അധിചിത്തമനുയുത്തോതി ഏത്ഥ അട്ഠസമാപത്തിസമ്പയോഗതോ അരഹത്തഫലസമാപത്തിസമ്പയോഗതോ വാ ചിത്തസ്സ അധിചിത്തഭാവോ വേദിതബ്ബോ, ഇധ പന ‘‘അരഹത്തഫലചിത്ത’’ന്തി വദന്തി. തംതംസമാപത്തീസു സമാധി ഏവ അധിചിത്തം, ഇധ പന അരഹത്തഫലസമാധി വേദിതബ്ബോ. കേചി പന ‘‘അധിചിത്തമനുയുത്തേന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ കാലേന കാലം തീണി നിമിത്താനി മനസി കാതബ്ബാനീതി ഏതസ്മിം അധിചിത്തസുത്തേ (അ. നി. ൩.൧൦൩) വിയ സമഥവിപസ്സനാചിത്തം അധിചിത്തന്തി ഇധാധിപ്പേത’’ന്തി വദന്തി, തം ന സുന്ദരം. പുരിമോയേവത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏതം ആയസ്മതോ പിണ്ഡോലഭാരദ്വാജസ്സ അധിട്ഠാനപരിക്ഖാരസമ്പദാസമ്പന്നം അധിചിത്താനുയോഗസങ്ഖാതം അത്ഥം സബ്ബാകാരതോ വിദിത്വാ. ഏവം ‘‘അധിചിത്താനുയോഗോ മമ സാസനാനുട്ഠാന’’ന്തി ദീപേന്തോ ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ അനൂപവാദോതി വാചായ കസ്സചിപി അനുപവദനം. അനൂപഘാതോതി കായേന കസ്സചി ഉപഘാതാകരണം. പാതിമോക്ഖേതി ഏത്ഥ പാതിമോക്ഖപദസ്സ അത്ഥോ ഹേട്ഠാ നാനപ്പകാരേഹി വുത്തോ, തസ്മിം പാതിമോക്ഖേ. സത്തന്നം ആപത്തിക്ഖന്ധാനം അവീതിക്കമലക്ഖണോ സംവരോ. മത്തഞ്ഞുതാതി പടിഗ്ഗഹണപരിഭോഗവസേന പമാണഞ്ഞുതാ. പന്തഞ്ച സയനാസനന്തി വിവിത്തം സങ്ഘട്ടനവിരഹിതം സേനാസനം. അധിചിത്തേ ച ആയോഗോതി അട്ഠന്നം സമാപത്തീനം അധിഗമായ ഭാവനാനുയോഗോ.

അപരോ നയോ – അനൂപവാദോതി കസ്സചിപി ഉപരുജ്ഝനവചനസ്സ അവദനം. തേന സബ്ബമ്പി വാചസികം സീലം സങ്ഗണ്ഹാതി. അനൂപഘാതോതി കായേന കസ്സചി ഉപഘാതസ്സ പരവിഹേഠനസ്സ അകരണം. തേന സബ്ബമ്പി കായികം സീലം സങ്ഗണ്ഹാതി. യാദിസം പനിദം ഉഭയം ബുദ്ധാനം സാസനന്തോഗധം ഹോതി, തം ദസ്സേതും – ‘‘പാതിമോക്ഖേ ച സംവരോ’’തി വുത്തം. ചസദ്ദോ നിപാതമത്തം. പാതിമോക്ഖേ ച സംവരോതി പാതിമോക്ഖസംവരഭൂതോ അനൂപവാദോ അനൂപഘാതോ ചാതി അത്ഥോ.

അഥ വാ പാതിമോക്ഖേതി അധികരണേ ഭുമ്മം. പാതിമോക്ഖേ നിസ്സയഭൂതേ സംവരോ. കോ പന സോതി? അനൂപവാദോ അനൂപഘാതോ. ഉപസമ്പദവേലായഞ്ഹി അവിസേസേന പാതിമോക്ഖസീലം സമാദിന്നം നാമ ഹോതി, തസ്മിം പാതിമോക്ഖേ ഠിതസ്സ തതോ പരം ഉപവാദൂപഘാതാനം അകരണവസേന സംവരോ, സോ അനൂപവാദോ അനൂപഘാതോ ചാതി വുത്തോ.

അഥ വാ പാതിമോക്ഖേതി നിപ്ഫാദേതബ്ബേ ഭുമ്മം യഥാ ‘‘ചേതസോ അവൂപസമോ അയോനിസോമനസികാരപദട്ഠാന’’ന്തി (സം. നി. ൫.൨൩൨). തേന പാതിമോക്ഖേന സാധേതബ്ബോ അനൂപവാദോ അനൂപഘാതോ, പാതിമോക്ഖസംവരസങ്ഗഹിതോ അനൂപവാദോ അനൂപഘാതോഇച്ചേവ അത്ഥോ. സംവരോതി ഇമിനാ പന സതിസംവരോ, ഞാണസംവരോ, ഖന്തിസംവരോ, വീരിയസംവരോതി ഇമേസം ചതുന്നം സംവരാനം ഗഹണം, പാതിമോക്ഖസാധനം ഇദം സംവരചതുക്കം.

മത്തഞ്ഞുതാ ച ഭത്തസ്മിന്തി പരിയേസനപടിഗ്ഗഹണപരിഭോഗവിസ്സജ്ജനാനം വസേന ഭോജനേ പമാണഞ്ഞുതാ. പന്തഞ്ച സയനാസനന്തി ഭാവനാനുകൂലം അരഞ്ഞരുക്ഖമൂലാദിവിവിത്തസേനാസനം. അധിചിത്തേ ച ആയോഗോതി സബ്ബചിത്താനം അധികത്താ ഉത്തമത്താ അധിചിത്തസങ്ഖാതേ അരഹത്തഫലചിത്തേ സാധേതബ്ബേ തസ്സ നിപ്ഫാദനത്ഥം സമഥവിപസ്സനാഭാവനാവസേന ആയോഗോ. ഏതം ബുദ്ധാന സാസനന്തി ഏതം പരസ്സ അനൂപവദനം, അനൂപഘാതനം, പാതിമോക്ഖസംവരോ, പരിയേസനപടിഗ്ഗഹണാദീസു മത്തഞ്ഞുതാ, വിവിത്തവാസോ, യഥാവുത്തഅധിചിത്താനുയോഗോ ച ബുദ്ധാനം സാസനം ഓവാദോ അനുസിട്ഠീതി അത്ഥോ. ഏവം ഇമായ ഗാഥായ തിസ്സോ സിക്ഖാ കഥിതാതി വേദിതബ്ബാ.

ഛട്ഠസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. സാരിപുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൩൭. സത്തമേ അപുബ്ബം നത്ഥി. ഗാഥായ അധിചേതസോതി അധിചിത്തവതോ, സബ്ബചിത്താനം അധികേന അരഹത്തഫലചിത്തേന സമന്നാഗതസ്സാതി അത്ഥോ. അപ്പമജ്ജതോതി ന പമജ്ജതോ, അപ്പമാദേന അനവജ്ജധമ്മേസു സാതച്ചകിരിയായ സമന്നാഗതസ്സാതി വുത്തം ഹോതി. മുനിനോതി ‘‘യോ മുനാതി ഉഭോ ലോകേ, മുനി തേന പവുച്ചതീ’’തി (ധ. പ. ൨൬൯; ചൂളനി. മേത്തഗൂമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൨൧) ഏവം ഉഭയലോകമുനനേന മോനം വുച്ചതി ഞാണം, തേന അരഹത്തഫലഞാണസങ്ഖാതേന ഞാണേന സമന്നാഗതത്താ വാ ഖീണാസവോ മുനി നാമ, തസ്സ മുനിനോ. മോനപഥേസു സിക്ഖതോതി അരഹത്തഞാണസങ്ഖാതസ്സ മോനസ്സ പഥേസു സത്തതിംസബോധിപക്ഖിയധമ്മേസു തീസു വാ സിക്ഖാസു സിക്ഖതോ. ഇദഞ്ച പുബ്ബഭാഗപ്പടിപദം ഗഹേത്വാ വുത്തം. പരിനിട്ഠിതസിക്ഖോ ഹി അരഹാ, തസ്മാ ഏവം സിക്ഖതോ, ഇമായ സിക്ഖായ മുനിഭാവം പത്തസ്സ മുനിനോതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. യസ്മാ ച ഏതദേവ, തസ്മാ ഹേട്ഠിമമഗ്ഗഫലചിത്താനം വസേന അധിചേതസോ, ചതുസച്ചസമ്ബോധപടിപത്തിയം അപ്പമാദവസേന അപ്പമജ്ജതോ, മഗ്ഗഞാണസമന്നാഗമേന മുനിനോതി ഏവമേതേസം തിണ്ണം പദാനം അത്ഥോ യുജ്ജതിയേവ. അഥ വാ ‘‘അപ്പമജ്ജതോ സിക്ഖതോ’’തി പദാനം ഹേതുഅത്ഥതാ ദട്ഠബ്ബാ അപ്പമജ്ജനഹേതു സിക്ഖനഹേതു ച അധിചേതസോതി.

സോകാ ന ഭവന്തി താദിനോതി താദിസസ്സ ഖീണാസവമുനിനോ അബ്ഭന്തരേ ഇട്ഠവിയോഗാദിവത്ഥുകാ സോകാ ചിത്തസന്താപാ ന ഹോന്തി. അഥ വാ താദിനോതി താദിലക്ഖണസമന്നാഗതസ്സ ഏവരൂപസ്സ മുനിനോ സോകാ ന ഭവന്തീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. ഉപസന്തസ്സാതി രാഗാദീനം അച്ചന്തൂപസമേന ഉപസന്തസ്സ. സദാ സതീമതോതി സതിവേപുല്ലപ്പത്തിയാ നിച്ചകാലം സതിയാ അവിരഹിതസ്സ.

ഏത്ഥ ച ‘‘അധിചേതസോ’’തി ഇമിനാ അധിചിത്തസിക്ഖാ, ‘‘അപ്പമജ്ജതോ’’തി ഏതേന അധിസീലസിക്ഖാ, ‘‘മുനിനോ മോനപഥേസു സിക്ഖതോ’’തി ഏതേഹി അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ. ‘‘മുനിനോ’’തി വാ ഏതേന അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ, ‘‘മോനപഥേസു സിക്ഖതോ’’തി ഏതേന താസം ലോകുത്തരസിക്ഖാനം പുബ്ബഭാഗപടിപദാ, ‘‘സോകാ ന ഭവന്തീ’’തിആദീഹി സിക്ഖാപാരിപൂരിയാ ആനിസംസോ പകാസിതോതി വേദിതബ്ബം. സേസം വുത്തനയമേവ.

സത്തമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. സുന്ദരീസുത്തവണ്ണനാ

൩൮. അട്ഠമേ സക്കതോതിആദീനം പദാനം അത്ഥോ ഹേട്ഠാ വണ്ണിതോയേവ. അസഹമാനാതി ന സഹമാനാ, ഉസൂയന്താതി അത്ഥോ. ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച സക്കാരം അസഹമാനാതി സമ്ബന്ധോ.