൮. സുന്ദരീസുത്തവണ്ണനാ

൩൮. അട്ഠമേ സക്കതോതിആദീനം പദാനം അത്ഥോ ഹേട്ഠാ വണ്ണിതോയേവ. അസഹമാനാതി ന സഹമാനാ, ഉസൂയന്താതി അത്ഥോ. ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച സക്കാരം അസഹമാനാതി സമ്ബന്ധോ.

സുന്ദരീതി തസ്സാ നാമം. സാ കിര തസ്മിം കാലേ സബ്ബപരിബ്ബാജികാസു അഭിരൂപാ ദസ്സനീയാ പാസാദികാ പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായ സമന്നാഗതാ, തേനേവ സാ ‘‘സുന്ദരീ’’തി പഞ്ഞായിത്ഥ. സാ ച അനതീതയോബ്ബനാ അസംയതസമാചാരാവ ഹോതി, തസ്മാ തേ സുന്ദരിം പരിബ്ബാജികം പാപകമ്മേ ഉയ്യോജേസും. തേ ഹി അഞ്ഞതിത്ഥിയാ ബുദ്ധുപ്പാദതോ പട്ഠായ സയം ഹതലാഭസക്കാരാ ഹേട്ഠാ അക്കോസസുത്തവണ്ണനായം ആഗതനയേന ഭഗവതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച ഉളാരം അപരിമിതം ലാഭസക്കാരം പവത്തമാനം ദിസ്വാ ഇസ്സാപകതാ ഏകതോ ഹുത്വാ സമ്മന്തയിംസു – മയം സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഉപ്പന്നകാലതോ പട്ഠായ നട്ഠാ ഹതലാഭസക്കാരാ, ന നോ കോചി അത്ഥിഭാവമ്പി ജാനാതി, കിം നിസ്സായ നു ഖോ ലോകോ സമണേ ഗോതമേ അഭിപ്പസന്നോ ഉളാരം സക്കാരസമ്മാനം ഉപനേതീതി? തത്ഥേകോ ആഹ – ‘‘ഉച്ചാകുലപ്പസുതോ അസമ്ഭിന്നായ മഹാസമ്മതപ്പവേണിയാ ജാതോ’’തി, അപരോ ‘‘അഭിജാതിയം തസ്സ അനേകാനി അച്ഛരിയാനി പാതുഭൂതാനീ’’തി, അഞ്ഞോ ‘‘കാലദേവിലം വന്ദാപേതും ഉപനീതസ്സ പാദാ പരിവത്തിത്വാ തസ്സ ജടാസു പതിട്ഠിതാ’’തി, അപരോ ‘‘വപ്പമങ്ഗലകാലേ ജമ്ബുച്ഛായായ സയാപിതസ്സ വീതിക്കന്തേപി മജ്ഝന്ഹികേ ജമ്ബുച്ഛായാ അപരിവത്തിത്വാ ഠിതാ’’തി, അഞ്ഞോ ‘‘അഭിരൂപോ ദസ്സനീയോ പാസാദികോ രൂപസമ്പത്തിയാ’’തി, അപരോ ‘‘ജിണ്ണാതുരമതപബ്ബജിതസങ്ഖാതനിമിത്തേ ദിസ്വാ സംവേഗജാതോ ആഗാമിനം ചക്കവത്തിരജ്ജം പഹായ പബ്ബജിതോ’’തി. ഏവം അപരിമാണകാലേ സമ്ഭതം അനഞ്ഞസാധാരണം ഭഗവതോ പുഞ്ഞഞാണസമ്ഭാരം ഉക്കംസപാരമിപ്പത്തം നിരുപമം സല്ലേഖപ്പടിപദം അനുത്തരഞ്ച ഞാണപഹാനസമ്പദാദിബുദ്ധാനുഭാവം അജാനന്താ അത്തനാ യഥാദിട്ഠം യഥാസുതം ധരമാനം തം തം ഭഗവതോ ബഹുമാനകാരണം കിത്തേത്വാ അബഹുമാനകാരണം പരിയേസിത്വാ അപസ്സന്താ ‘‘കേന നു ഖോ കാരണേന മയം സമണസ്സ ഗോതമസ്സ അയസം ഉപ്പാദേത്വാ ലാഭസക്കാരം നാസേയ്യാമാ’’തി. തേസു ഏകോ തിഖിണമന്തീ ഏവമാഹ – ‘‘അമ്ഭോ ഇമസ്മിം സത്തലോകേ മാതുഗാമസുഖേ അസത്തസത്താ നാമ നത്ഥി, അയഞ്ച സമണോ ഗോതമോ അഭിരൂപോ ദേവസമോ തരുണോ, അത്തനോ സമരൂപം മാതുഗാമം ലഭിത്വാ സജ്ജേയ്യ. അഥാപി ന സജ്ജേയ്യ, ജനസ്സ പന സങ്കിയോ ഭവേയ്യ, ഹന്ദ മയം സുന്ദരിം പരിബ്ബാജികം തഥാ ഉയ്യോജേമ, യഥാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ അയസോ പഥവിയം പത്ഥരേയ്യാ’’തി.

തം സുത്വാ ഇതരേ ‘‘ഇദം സുട്ഠു തയാ ചിന്തിതം, ഏവഞ്ഹി കതേ സമണോ ഗോതമോ അയസകേന ഉപദ്ദുതോ സീസം ഉക്ഖിപിതും അസക്കോന്തോ യേന വാ തേന വാ പലായിസ്സതീ’’തി സബ്ബേവ ഏകജ്ഝാസയാ ഹുത്വാ തഥാ ഉയ്യോജേതും സുന്ദരിയാ സന്തികം അഗമംസു. സാ തേ ദിസ്വാ ‘‘കിം തുമ്ഹേ ഏകതോ ആഗതത്ഥാ’’തി ആഹ. തിത്ഥിയാ അനാലപന്താ ആരാമപരിയന്തേ പടിച്ഛന്നേ ഠാനേ നിസീദിംസു. സാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ പുനപ്പുനം ആലപന്തീ പടിവചനം അലഭിത്വാ കിം തുമ്ഹാകം അപരജ്ഝം? കസ്മാ മേ പടിവചനം ന ദേഥാതി? തഥാ ഹി പന ത്വം അമ്ഹേ വിഹേഠിയമാനേ അജ്ഝുപേക്ഖസീതി. കോ തുമ്ഹേ വിഹേഠേതീതി? ‘‘കിം പന ത്വം ന പസ്സസി, സമണം ഗോതമം അമ്ഹേ വിഹേഠേത്വാ ഹതലാഭസക്കാരേ കത്വാ വിചരന്ത’’ന്തി വത്വാ ‘‘തത്ഥ മയാ കിം കാതബ്ബ’’ന്തി വുത്തേ ‘‘തേന ഹി ത്വം അഭിക്ഖണം ജേതവനസമീപം ഗന്ത്വാ മഹാജനസ്സ ഏവഞ്ചേവഞ്ച വദേയ്യാസീ’’തി ആഹംസു. സാപി ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛി. തേന വുത്തം – ‘‘അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ഭഗവതോസക്കാരം അസഹമാനാ’’തിആദി.

തത്ഥ ഉസ്സഹസീതി സക്കോസി. അത്ഥന്തി ഹിതം കിച്ചം വാ. ക്യാഹന്തി കിം അഹം. യസ്മാ തേ തിത്ഥിയാ തസ്സാ അഞ്ഞാതകാപി സമാനാ പബ്ബജ്ജസമ്ബന്ധമത്തേന സങ്ഗണ്ഹിതും ഞാതകാ വിയ ഹുത്വാ ‘‘ഉസ്സഹസി ത്വം ഭഗിനി ഞാതീനം അത്ഥം കാതു’’ന്തി ആഹംസു. തസ്മാ സാപി മിഗം വല്ലി വിയ പാദേ ലഗ്ഗാ ജീവിതമ്പി മേ പരിച്ചത്തം ഞാതീനം അത്ഥായാതി ആഹ.

തേന ഹീതി ‘‘യസ്മാ ത്വം ‘ജീവിതമ്പി മേ തുമ്ഹാകം അത്ഥായ പരിച്ചത്ത’ന്തി വദസി, ത്വഞ്ച പഠമവയേ ഠിതാ അഭിരൂപാ സോഭഗ്ഗപ്പത്താ ച, തസ്മാ യഥാ തം നിസ്സായ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ അയസോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, തഥാ കരേയ്യാസീ’’തി വത്വാ ‘‘അഭിക്ഖണം ജേതവനം ഗച്ഛാഹീ’’തി ഉയ്യോജേസും. സാപി ഖോ ബാലാ കകചദന്തപന്തിയാ പുപ്ഫാവലികീളം കീളിതുകാമാ വിയ, പഭിന്നമദം ചണ്ഡഹത്ഥിം സോണ്ഡായ പരാമസന്തീ വിയ, നലാടേന മച്ചും ഗണ്ഹന്തീ വിയ തിത്ഥിയാനം വചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ മാലാഗന്ധവിലേപനതമ്ബൂലമുഖവാസാദീനി ഗഹേത്വാ മഹാജനസ്സ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ നഗരം പവിസനകാലേ ജേതവനാഭിമുഖീ ഗച്ഛന്തീ ‘‘കഹം ഗച്ഛസീ’’തി ച പുട്ഠാ ‘‘സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സന്തികം, അഹഞ്ഹി തേന സദ്ധിം ഏകഗന്ധകുടിയം വസാമീ’’തി വത്വാ അഞ്ഞതരസ്മിം തിത്ഥിയാരാമേ വസിത്വാ പാതോവ ജേതവനമഗ്ഗം ഓതരിത്വാ നഗരാഭിമുഖീ ആഗച്ഛന്തീ ‘‘കിം സുന്ദരി കഹം ഗതാസീ’’തി ച പുട്ഠാ ‘‘സമണേന ഗോതമേന സദ്ധിം ഏകഗന്ധകുടിയം വസിത്വാ തം കിലേസരതിയാ രമാപേത്വാ ആഗതാമ്ഹീ’’തി വദതി. തേന വുത്തം – ‘‘ഏവം അയ്യാതി ഖോ സുന്ദരീ പരിബ്ബാജികാ തേസം അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം പടിസ്സുത്വാ അഭിക്ഖണം ജേതവനം അഗമാസീ’’തി.

തിത്ഥിയാ കതിപാഹസ്സ അച്ചയേന ധുത്താനം കഹാപണേ ദത്വാ ‘‘ഗച്ഛഥ, സുന്ദരിം മാരേത്വാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഗന്ധകുടിയാ അവിദൂരേ മാലാകചവരന്തരേ നിക്ഖിപിത്വാ ഏഥാ’’തി വദിംസു. തേ തഥാ അകംസു. തതോ തിത്ഥിയാ ‘‘സുന്ദരിം ന പസ്സാമാ’’തി കോലാഹലം കത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേത്വാ ‘‘കത്ഥ പന തുമ്ഹേ പരിസങ്കഥാ’’തി രഞ്ഞാ വുത്താ ഇമേസു ദിവസേസു ജേതവനേ വസതി, തത്ഥസ്സാ പവത്തിം ന ജാനാമാതി. ‘‘തേന ഹി ഗച്ഛഥ, നം തത്ഥ വിചിനഥാ’’തി രഞ്ഞാ അനുഞ്ഞാതാ അത്തനോ ഉപട്ഠാകേ ഗഹേത്വാ ജേതവനം ഗന്ത്വാ വിചിനന്താ വിയ ഹുത്വാ മാലാകചവരം ബ്യൂഹിത്വാ തസ്സാ സരീരം മഞ്ചകം ആരോപേത്വാ നഗരം പവേസേത്വാ ‘‘സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകാ ‘സത്ഥുനാ കതം പാപകമ്മം പടിച്ഛാദേസ്സാമാ’തി സുന്ദരിം മാരേത്വാ മാലാകചവരന്തരേ നിക്ഖിപിംസൂ’’തി രഞ്ഞോ ആരോചേസും. രാജാപി അനുപപരിക്ഖിത്വാ ‘‘തേന ഹി ഗച്ഛഥ, നഗരം ആഹിണ്ഡഥാ’’തി ആഹ. തേ നഗരവീഥീസു ‘‘പസ്സഥ സമണാനം സക്യപുത്തിയാനം കമ്മ’’ന്തിആദീനി വദന്താ വിചരിത്വാ പുന രഞ്ഞോ നിവേസനദ്വാരം അഗമംസു. രാജാ സുന്ദരിയാ സരീരം ആമകസുസാനേ അട്ടകം ആരോപേത്വാ രക്ഖാപേസി. സാവത്ഥിവാസിനോ ഠപേത്വാ അരിയസാവകേ യേഭുയ്യേന ‘‘പസ്സഥ സമണാനം സക്യപുത്തിയാനം കമ്മ’’ന്തിആദീനി വത്വാ അന്തോനഗരേ ബഹിനഗരേ ച ഭിക്ഖൂ അക്കോസന്താ വിചരിംസു. തേന വുത്തം – ‘‘യദാ തേ അഞ്ഞിംസു തിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ‘വോദിട്ഠാ ഖോ സുന്ദരീ’’’തിആദി.

തത്ഥ അഞ്ഞിംസൂതി ജാനിംസു. വോദിട്ഠാതി ബ്യപദിട്ഠാ, ജേതവനം ആഗച്ഛന്തീ ച ഗച്ഛന്തീ ച വിസേസതോ ദിട്ഠാ, ബഹുലം ദിട്ഠാതി അത്ഥോ. പരിഖാകൂപേതി ദീഘികാവാടേ. യാ സാ, മഹാരാജ, സുന്ദരീതി, മഹാരാജ, യാ സാ ഇമസ്മിം നഗരേ രൂപസുന്ദരതായ ‘‘സുന്ദരീ’’തി പാകടാ അഭിഞ്ഞാതാ പരിബ്ബാജികാ. സാ നോ ന ദിസ്സതീതി സാ അമ്ഹാകം ചക്ഖു വിയ ജീവിതം വിയ ച പിയായിതബ്ബാ, ഇദാനി ന ദിസ്സതി. യഥാനിക്ഖിത്തന്തി പുരിസേ ആണാപേത്വാ മാലാകചവരന്തരേ അത്തനാ യഥാഠപിതം. ‘‘യഥാനിഖാത’’ന്തിപി പാഠോ, പഥവിയം നിഖാതപ്പകാരന്തി അത്ഥോ.

രഥിയായ രഥിയന്തി വീഥിതോ വീഥിം. വീഥീതി ഹി വിനിവിജ്ഝനകരച്ഛാ. സിങ്ഘാടകന്തി തികോണരച്ഛാ. അലജ്ജിനോതി ന ലജ്ജിനോ, പാപജിഗുച്ഛാവിരഹിതാതി അത്ഥോ. ദുസ്സീലാതി നിസ്സീലാ. പാപധമ്മാതി ലാമകസഭാവാ നിഹീനാചാരാ. മുസാവാദിനോതി ദുസ്സീലാ സമാനാ ‘‘സീലവന്തോ മയ’’ന്തി അലികവാദിതായ മുസാവാദിനോ. അബ്രഹ്മചാരിനോതി ‘‘മേഥുനപ്പടിസേവിതായ അസേട്ഠചാരിനോ ഇമേ ഹി നാമാ’’തി ഹീളേന്താ വദന്തി. ധമ്മചാരിനോതി കുസലധമ്മചാരിനോ. സമചാരിനോതി കായകമ്മാദിസമചാരിനോ. കല്യാണധമ്മാതി സുന്ദരസഭാവാ, പടിജാനിസ്സന്തി നാമാതി സമ്ബന്ധോ. നാമസദ്ദയോഗേന ഹി ഏത്ഥ പടിജാനിസ്സന്തീതി അനാഗതകാലവചനം. സാമഞ്ഞന്തി സമണഭാവോ സമിതപാപതാ. ബ്രഹ്മഞ്ഞന്തി സേട്ഠഭാവോ ബാഹിതപാപതാ. കുതോതി കേന കാരണേന. അപഗതാതി അപേതാ പരിഭട്ഠാ. പുരിസകിച്ചന്തി മേഥുനപ്പടിസേവനം സന്ധായ വദന്തി.

അഥ ഭിക്ഖൂ തം പവത്തിം ഭഗവതോ ആരോചേസും. സത്ഥാ ‘‘തേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹേപി തേ മനുസ്സേ ഇമായ ഗാഥായ പടിചോദേഥാ’’തി വത്വാ ‘‘അഭൂതവാദീ’’തി ഗാഥമാഹ. തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ…പേ… നിഹീനകമ്മാ മനുജാ പരത്ഥാ’’തി. തത്ഥ നേസോ, ഭിക്ഖവേ, സദ്ദോ ചിരം ഭവിസ്സതീതി ഇദം സത്ഥാ തസ്സ അയസസ്സ നിപ്ഫത്തിം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന ജാനിത്വാ ഭിക്ഖൂ സമസ്സാസേന്തോ ആഹ.

ഗാഥായം അഭൂതവാദീതി പരസ്സ ദോസം അദിസ്വാവ മുസാവാദം കത്വാ അഭൂതേന അതച്ഛേന പരം അബ്ഭാചിക്ഖന്തോ. യോ വാപി കത്വാതി യോ വാ പന പാപകമ്മം കത്വാ ‘‘നാഹം ഏതം കരോമീ’’തി ആഹ. പേച്ച സമാ ഭവന്തീതി തേ ഉഭോപി ജനാ ഇതോ പരലോകം ഗന്ത്വാ നിരയൂപഗമനേന ഗതിയാ സമാ ഭവന്തി. ഗതിയേവ ഹി നേസം പരിച്ഛിന്നാ, ആയൂ പന അപരിച്ഛിന്നാ. ബഹുകഞ്ഹി പാപം കത്വാ ചിരം നിരയേ പച്ചതി, പരിത്തകം കത്വാ അപ്പമത്തകമേവ കാലം പച്ചതി. യസ്മാ പന നേസം ഉഭിന്നമ്പി ലാമകമേവ കമ്മം, തേന വുത്തം – നിഹീനകമ്മാ മനുജാ പരത്ഥാതി. ‘‘പരത്ഥാ’’തി ഇമസ്സ പന പദസ്സ പുരതോ ‘‘പേച്ചാ’’തിപദേന സമ്ബന്ധോ, പേച്ച പരത്ഥ ഇതോ ഗന്ത്വാ തേ നിഹീനകമ്മാ പരലോകേ സമാ ഭവന്തീതി അത്ഥോ.

പരിയാപുണിത്വാതി ഉഗ്ഗഹേത്വാ. അകാരകാതി അപരാധസ്സ ന കാരകാ. നയിമേഹി കതന്തി ഏവം കിര നേസമഹോസി – ഇമേഹി സമണേഹി സക്യപുത്തിയേഹി അദ്ധാ തം പാപകമ്മം ന കതം, യം അഞ്ഞതിത്ഥിയാ ഉഗ്ഘോസിത്വാ സകലനഗരം ആഹിണ്ഡിംസു, യസ്മാ ഇമേ അമ്ഹേസു ഏവം അസബ്ഭാഹി ഫരുസാഹി വാചാഹി അബ്ഭാചിക്ഖന്തേസുപി ന കിഞ്ചി വികാരം ദസ്സേന്തി, ഖന്തിസോരച്ചഞ്ച ന വിജഹന്തി, കേവലം പന ‘‘അഭൂതവാദീ നിരയം ഉപേതീ’’തി ധമ്മംയേവ വദന്താ സപന്തിയേവ, ഇമേ സമണാ സക്യപുത്തിയാ അമ്ഹേ അനുപധാരേത്വാ അബ്ഭാചിക്ഖന്തേ സപന്തി, സപഥം കരോന്താ വിയ വദന്തി. അഥ വാ ‘‘യോ വാപി കത്വാ ‘ന കരോമി’ ചാഹാ’’തി വദന്താ സപന്തി, അത്തനോ അകാരകഭാവം ബോധേതും അമ്ഹാകം സപഥം കരോന്തി ഇമേതി അത്ഥോ.

തേസഞ്ഹി മനുസ്സാനം ഭഗവതാ ഭാസിതഗാഥായ സവനസമനന്തരമേവ ബുദ്ധാനുഭാവേന സാരജ്ജം ഓക്കമി, സംവേഗോ ഉപ്പജ്ജി ‘‘നയിദം അമ്ഹേഹി പച്ചക്ഖതോ ദിട്ഠം, സുതം നാമ തഥാപി ഹോതി, അഞ്ഞഥാപി ഹോതി, ഏതേ ച അഞ്ഞതിത്ഥിയാ ഇമേസം അനത്ഥകാമാ അഹിതകാമാ, തസ്മാ തേ സദ്ധായ നയിദം അമ്ഹേഹി വത്തബ്ബം, ദുജ്ജാനാ ഹി സമണാ’’തി. തേ തതോ പട്ഠായ തതോ ഓരമിംസു.

രാജാപി യേഹി സുന്ദരീ മാരിതാ, തേസം ജാനനത്ഥം പുരിസേ ആണാപേസി. അഥ തേ ധുത്താ തേഹി കഹാപണേഹി സുരം പിവന്താ അഞ്ഞമഞ്ഞം കലഹം കരിംസു. തേസു ഹി ഏകോ ഏകം ആഹ – ‘‘ത്വം സുന്ദരിം ഏകപ്പഹാരേന മാരേത്വാ മാലാകചവരന്തരേ ഖിപിത്വാ തതോ ലദ്ധകഹാപണേഹി സുരം പിവസി, ഹോതു ഹോതൂ’’തി. രാജപുരിസാ തം സുത്വാ തേ ധുത്തേ ഗഹേത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സേസും. രാജാ ‘‘തുമ്ഹേഹി സാ മാരിതാ’’തി തേ ധുത്തേ പുച്ഛി. ‘‘ആമ, ദേവാ’’തി. ‘‘കേഹി മാരാപിതാ’’തി? ‘‘അഞ്ഞതിത്ഥിയേഹി, ദേവാ’’തി. രാജാ തിത്ഥിയേ പക്കോസാപേത്വാ തമത്ഥം പടിജാനാപേത്വാ, ‘‘അയം സുന്ദരീ തസ്സ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ അവണ്ണം ആരോപേതുകാമേഹി അമ്ഹേഹി മാരാപിതാ, നേവ ഗോതമസ്സ, ന ഗോതമസാവകാനം ദോസോ അത്ഥി, അമ്ഹാകമേവ ദോസോതി ഏവം വദന്താ നഗരം ആഹിണ്ഡഥാ’’തി ആണാപേസി. തേ തഥാ അകംസു. മഹാജനോ സമ്മദേവ സദ്ദഹി. തിത്ഥിയാനം ധിക്കാരം അകാസി, തിത്ഥിയാ മനുസ്സവധദണ്ഡം പാപുണിംസു. തതോ പട്ഠായ ബുദ്ധസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച ഭിയ്യോസോമത്തായ സക്കാരസമ്മാനോ മഹാ അഹോസി. ഭിക്ഖൂ അച്ഛരിയബ്ഭുതചിത്തജാതാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ അത്തമനാ പടിവേദേസും. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ…പേ… അന്തരഹിതോ സോ, ഭന്തേ, സദ്ദോ’’തി.

കസ്മാ പന ഭഗവാ ‘‘തിത്ഥിയാനം ഇദം കമ്മ’’ന്തി ഭിക്ഖൂനം നാരോചേസി? അരിയാനം താവ ആരോചനേന പയോജനം നത്ഥി, പുഥുജ്ജനേസു പന ‘‘യേ ന സദ്ദഹേയ്യും, തേസം തം ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തേയ്യാ’’തി നാരോചേസി. അപിചേതം ബുദ്ധാനം അനാചിണ്ണം, യം അനാഗതസ്സ ഈദിസസ്സ വത്ഥുസ്സ ആചിക്ഖനം. പരാനുദ്ദേസികമേവ ഹി ഭഗവാ സംകിലേസപക്ഖം വിഭാവേതി, കമ്മഞ്ച കതോകാസം ന സക്കാ നിവത്തേതുന്തി അബ്ഭക്ഖാനം തന്നിമിത്തഞ്ച ഭഗവാ അജ്ഝുപേക്ഖന്തോ നിസീദി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ന അന്തലിക്ഖേ ന സമുദ്ദമജ്ഝേ,

ന പബ്ബതാനം വിവരം പവിസ്സ;

ന വിജ്ജതീ സോ ജഗതിപ്പദേസോ,

യത്ഥട്ഠിതോ മുച്ചേയ്യ പാപകമ്മാ’’തി. (ധ. പ. ൧൨൭; മി. പ. ൪.൨.൪);

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി മമ്മച്ഛേദനവസേനാപി ബാലജനേഹി പവത്തിതം ദുരുത്തവചനം ഖന്തിബലസമന്നാഗതസ്സ ധീരസ്സ ദുത്തിതിക്ഖാ നാമ നത്ഥീതി ഇമമത്ഥം സബ്ബാകാരതോ വിദിത്വാ. ഇമം ഉദാനന്തി ഇമം അധിവാസനഖന്തിബലവിഭാവനം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ തുദന്തി വാചായ ജനാ അസഞ്ഞതാ, സരേഹി സങ്ഗാമഗതംവ കുഞ്ജരന്തി കായികസംവരാദീസു കസ്സചിപി സംവരസ്സ അഭാവേന അസംയതാ അവിനീതാ ബാലജനാ സരേഹി സായകേഹി സങ്ഗാമഗതം യുദ്ധഗതം കുഞ്ജരംവ ഹത്ഥിനാഗം പടിയോധാ വിയ വാചാസത്തീഹി തുദന്തി വിജ്ഝന്തി, അയം തേസം സഭാവോ. സുത്വാന വാക്യം ഫരുസം ഉദീരിതം, അധിവാസയേ ഭിക്ഖു അദുട്ഠചിത്തോതി തം പന തേഹി ബാലജനേഹി ഉദീരിതം ഭാസിതം മമ്മഘട്ടനവസേന പവത്തിതം ഫരുസം വാക്യം വചനം അഭൂതം ഭൂതതോ നിബ്ബേഠേന്തോ മമ കകചൂപമഓവാദം (മ. നി. ൧.൨൨൨ ആദയോ) അനുസ്സരന്തോ ഈസകമ്പി അദുട്ഠചിത്തോ ഹുത്വാ ‘‘സംസാരസഭാവോ ഏസോ’’തി സംസാരേ ഭയം ഇക്ഖണസീലോ ഭിക്ഖു അധിവാസയേ, അധിവാസനഖന്തിയം ഠത്വാ ഖമേയ്യാതി അത്ഥോ.

ഏത്ഥാഹ – കിം പന തം കമ്മം, യം അപരിമാണകാലം സക്കച്ചം ഉപചിതവിപുലപുഞ്ഞസമ്ഭാരോ സത്ഥാ ഏവം ദാരുണം അഭൂതബ്ഭക്ഖാനം പാപുണീതി? വുച്ചതേ – അയം സോ ഭഗവാ ബോധിസത്തഭൂതോ അതീതജാതിയം മുനാളി നാമ ധുത്തോ ഹുത്വാ പാപജനസേവീ അയോനിസോമനസികാരബഹുലോ വിചരതി. സോ ഏകദിവസം സുരഭിം നാമ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധം നഗരം പിണ്ഡായ പവിസിതും ചീവരം പാരുപന്തം പസ്സി. തസ്മിഞ്ച സമയേ അഞ്ഞതരാ ഇത്ഥീ തസ്സ അവിദൂരേന ഗച്ഛതി. ധുത്തോ ‘‘അബ്രഹ്മചാരീ അയം സമണോ’’തി അബ്ഭാചിക്ഖി. സോ തേന കമ്മേന ബഹൂനി വസ്സസതസഹസ്സാനി നിരയേ പച്ചിത്വാ തസ്സേവ കമ്മസ്സ വിപാകാവസേസേന ഇദാനി ബുദ്ധോ ഹുത്വാപി സുന്ദരിയാ കാരണാ അഭൂതബ്ഭക്ഖാനം പാപുണി. യഥാ ചേതം, ഏവം ചിഞ്ചമാണവികാദീനം വികാരകിത്ഥീനം ഭഗവതോ അബ്ഭക്ഖാനാദീനി ദുക്ഖാനി പത്താനി, സബ്ബാനി പുബ്ബേ കതസ്സ കമ്മസ്സ വിപാകാവസേസാനി, യാനി ‘‘കമ്മപിലോതികാനീ’’തി വുച്ചന്തി. വുത്തഞ്ഹേതം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൩൯.൬൪-൯൬) –

‘‘അനോതത്തസരാസന്നേ, രമണീയേ സിലാതലേ;

നാനാരതനപജ്ജോതേ, നാനാഗന്ധവനന്തരേ.

‘‘മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന, പരേതോ ലോകനായകോ;

ആസീനോ ബ്യാകരീ തത്ഥ, പുബ്ബകമ്മാനി അത്തനോ.

‘‘സുണാഥ ഭിക്ഖവോ മയ്ഹം, യം കമ്മം പകതം മയാ;

പിലോതികസ്സ കമ്മസ്സ, ബുദ്ധത്തേപി വിപച്ചതി.

൧. ‘‘മുനാളി നാമഹം ധുത്തോ, പുബ്ബേ അഞ്ഞാസു ജാതിസു;

പച്ചേകബുദ്ധം സുരഭിം, അബ്ഭാചിക്ഖിം അദൂസകം.

‘‘തേന കമ്മവിപാകേന, നിരയേ സംസരിം ചിരം;

ബഹൂ വസ്സസഹസ്സാനി, ദുക്ഖം വേദേമി വേദനം.

‘‘തേന കമ്മാവസേസേന, ഇധ പച്ഛിമകേ ഭവേ;

അബ്ഭക്ഖാനം മയാ ലദ്ധം, സുന്ദരികായ കാരണാ.

൨. ‘‘സബ്ബാഭിഭുസ്സ ബുദ്ധസ്സ, നന്ദോ നാമാസി സാവകോ;

തം അബ്ഭക്ഖായ നിരയേ, ചിരം സംസരിതം മയാ.

‘‘ദസ വസ്സസഹസ്സാനി, നിരയേ സംസരിം ചിരം;

മനുസ്സഭാവം ലദ്ധാഹം, അബ്ഭക്ഖാനം ബഹും ലഭിം.

‘‘തേന കമ്മാവസേസേന, ചിഞ്ചമാണവികാ മമം;

അബ്ഭാചിക്ഖി അഭൂതേന, ജനകായസ്സ അഗ്ഗതോ.

൩. ‘‘ബ്രാഹ്മണോ സുതവാ ആസിം, അഹം സക്കതപൂജിതോ;

മഹാവനേ പഞ്ചസതേ, മന്തേ വാചേമി മാണവേ.

‘‘തത്ഥാഗതോ ഇസീ ഭീമോ, പഞ്ചാഭിഞ്ഞോ മഹിദ്ധികോ;

തഞ്ചാഹം ആഗതം ദിസ്വാ, അബ്ഭാചിക്ഖിം അദൂസകം.

‘‘തതോഹം അവചം സിസ്സേ, കാമഭോഗീ അയം ഇസി;

മയ്ഹമ്പി ഭാസമാനസ്സ, അനുമോദിംസു മാണവാ.

‘‘തതോ മാണവകാ സബ്ബേ, ഭിക്ഖമാനം കുലേ കുലേ;

മഹാജനസ്സ ആഹംസു, കാമഭോഗീ അയം ഇസി.

‘‘തേന കമ്മവിപാകേന, പഞ്ച ഭിക്ഖുസതാ ഇമേ;

അബ്ഭക്ഖാനം ലഭും സബ്ബേ, സുന്ദരികായ കാരണാ.

൪. ‘‘വേമാതുഭാതികം പുബ്ബേ, ധനഹേതു ഹനിം അഹം;

പക്ഖിപിംഗിരിദുഗ്ഗസ്മിം, സിലായ ച അപിംസയിം.

‘‘തേന കമ്മവിപാകേന, ദേവദത്തോ സിലം ഖിപി;

അങ്ഗുട്ഠം പിംസയീ പാദേ, മമ പാസാണസക്ഖരാ.

൫. ‘‘പുരേഹം ദാരകോ ഹുത്വാ, കീളമാനോ മഹാപഥേ;

പച്ചേകബുദ്ധം ദിസ്വാന, മഗ്ഗേ സകലികം ഖിപിം.

‘‘തേന കമ്മവിപാകേന, ഇധ പച്ഛിമകേ ഭവേ;

വധത്ഥം മം ദേവദത്തോ, അഭിമാരേ പയോജയി.

൬. ‘‘ഹത്ഥാരോഹോ പുരേ ആസിം, പച്ചേകമുനിമുത്തമം;

പിണ്ഡായ വിചരന്തം തം, ആസാദേസിം ഗജേനഹം.

‘‘തേന കമ്മവിപാകേന, ഭന്തോ നാളാഗിരീ ഗജോ;

ഗിരിബ്ബജേ പുരവരേ, ദാരുണോ സമുപാഗമി.

൭. ‘‘രാജാഹം പത്ഥിവോ ആസിം, സത്തിയാ പുരിസേ ഹനിം;

തേന കമ്മവിപാകേന, നിരയേ പച്ചിസം ഭുസം.

‘‘കമ്മുനോ തസ്സ സേസേന, സോദാനി സകലം മമ;

പാദേ ഛവിം പകപ്പേസി, ന ഹി കമ്മം വിനസ്സതി.

൮. ‘‘അഹം കേവട്ടഗാമസ്മിം, അഹും കേവട്ടദാരകോ;

മച്ഛകേ ഘാതിതേ ദിസ്വാ, ജനയിം സോമനസ്സകം.

‘‘തേന കമ്മവിപാകേന, സീസദുക്ഖം അഹൂ മമ;

സക്കാ ച സബ്ബേ ഹഞ്ഞിംസു, യദാ ഹനി വിടടൂഭോ.

൯. ‘‘ഫുസ്സസ്സാഹം പാവചനേ, സാവകേ പരിഭാസയിം;

യവം ഖാദഥ ഭുഞ്ജഥ, മാ ച ഭുഞ്ജഥ സാലയോ.

‘‘തേന കമ്മവിപാകേന, തേമാസം ഖാദിതം യവം;

നിമന്തിതോ ബ്രാഹ്മണേന, വേരഞ്ജായം വസിം തദാ.

൧൦. ‘‘നിബ്ബുദ്ധേ വത്തമാനമ്ഹി, മല്ലപുത്തം നിഹേഠയിം;

തേന കമ്മവിപാകേന, പിട്ഠിദുക്ഖം അഹൂ മമ.

൧൧. ‘‘തികിച്ഛകോ അഹം ആസിം, സേട്ഠിപുത്തം വിരേചയിം;

തേന കമ്മവിപാകേന, ഹോതി പക്ഖന്ദികാ മമ.

൧൨. ‘‘അവചാഹം ജോതിപാലോ, കസ്സപം സുഗതം തദാ;

കുതോ നു ബോധി മുണ്ഡസ്സ, ബോധി പരമദുല്ലഭാ.

‘‘തേന കമ്മവിപാകേന, അചരിം ദുക്കരം ബഹും;

ഛബ്ബസ്സാനുരുവേലായം, തതോ ബോധിം അപാപുണിം.

‘‘നാഹം ഏതേന മഗ്ഗേന, പാപുണിം ബോധിമുത്തമം;

കുമ്മഗ്ഗേന ഗവേസിസ്സം, പുബ്ബകമ്മേന വാരിതോ.

‘‘പുഞ്ഞപാപപരിക്ഖീണോ, സബ്ബസന്താപവജ്ജിതോ;

അസോകോ അനുപായാസോ, നിബ്ബായിസ്സമനാസവോ.

‘‘ഏവം ജിനോ വിയാകാസി, ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അഗ്ഗതോ;

സബ്ബാഭിഞ്ഞാബലപ്പത്തോ, അനോതത്തമഹാസരേ’’തി. (അപ. ഥേര ൧.൩൯.൬൪-൯൬);

അട്ഠമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.