൪. യക്ഖപഹാരസുത്തവണ്ണനാ

൩൪. ചതുത്ഥേ കപോതകന്ദരായന്തി ഏവംനാമകേ വിഹാരേ. തസ്മിം കിര പബ്ബതകന്ദരേ പുബ്ബേ ബഹൂ കപോതാ വസിംസു, തേന സാ പബ്ബതകന്ദരാ ‘‘കപോതകന്ദരാ’’തി വുച്ചതി. അപരഭാഗേ തത്ഥ കതവിഹാരോപി ‘‘കപോതകന്ദരാ’’ത്വേവ പഞ്ഞായിത്ഥ. തേന വുത്തം – ‘‘കപോതകന്ദരായന്തി ഏവംനാമകേ വിഹാരേ’’തി. ജുണ്ഹായ രത്തിയാതി സുക്കപക്ഖരത്തിയം. നവോരോപിതേഹി കേസേഹീതി അചിരഓഹാരിതേഹി കേസേഹി, ഇത്ഥമ്ഭൂതലക്ഖണേ ചേതം കരണവചനം. അബ്ഭോകാസേതി യത്ഥ ഉപരിച്ഛദനം പരിക്ഖേപോ വാ നത്ഥി, താദിസേ ആകാസങ്ഗണേ.

തത്ഥ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ സുവണ്ണവണ്ണോ, ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ നീലുപ്പലവണ്ണോ. ഉഭോപി പന തേ മഹാഥേരാ ഉദിച്ചബ്രാഹ്മണജച്ചാ കപ്പാനം സതസഹസ്സാധികം ഏകം അസങ്ഖ്യേയ്യം അഭിനീഹാരസമ്പന്നാ ഛളഭിഞ്ഞാപടിസമ്ഭിദാപ്പത്താ മഹാഖീണാസവാ സമാപത്തിലാഭിനോ സത്തസട്ഠിയാ സാവകപാരമിഞാണാനം മത്ഥകപ്പത്താ ഏതം കപോതകന്ദരവിഹാരം ഉപസോഭയന്താ ഏകം കനകഗുഹം പവിട്ഠാ ദ്വേ സീഹാ വിയ, ഏകം വിജമ്ഭനഭൂമിം ഓതിണ്ണാ ദ്വേ ബ്യഗ്ഘാ വിയ, ഏകം സുപുപ്ഫിതസാലവനം പവിട്ഠാ ദ്വേ ഛദ്ദന്തനാഗരാജാനോ വിയ, ഏകം സിമ്ബലിവനം പവിട്ഠാ ദ്വേ സുപണ്ണരാജാനോ വിയ, ഏകം നരവാഹനയാനം അഭിരുള്ഹാ ദ്വേ വേസ്സവണാ വിയ, ഏകം പണ്ഡുകമ്ബലസിലാസനം അഭിനിസിന്നാ ദ്വേ സക്കാ വിയ, ഏകവിമാനബ്ഭന്തരഗതാ ദ്വേ മഹാബ്രഹ്മാനോ വിയ, ഏകസ്മിം ഗഗനട്ഠാനേ ഠിതാനി ദ്വേ ചന്ദമണ്ഡലാനി വിയ, ദ്വേ സൂരിയമണ്ഡലാനി വിയ ച വിരോചിംസു. തേസു ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തുണ്ഹീ നിസീദി, ആയസ്മാ പന സാരിപുത്തോ സമാപജ്ജി. തേന വുത്തം – ‘‘അഞ്ഞതരം സമാധിം സമാപജ്ജിത്വാ’’തി.

തത്ഥ അഞ്ഞതരം സമാധിന്തി ഉപേക്ഖാബ്രഹ്മവിഹാരസമാപത്തിം. കേചി ‘‘സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തി’’ന്തി വദന്തി, അപരേ പനാഹു ‘‘ആരുപ്പപാദകം ഫലസമാപത്തി’’ന്തി. ഇമാ ഏവ ഹി തിസ്സോ കായരക്ഖണസമത്ഥാ സമാപത്തിയോ. തത്ഥ നിരോധസമാപത്തിയാ സമാധിപരിയായസമ്ഭവോ ഹേട്ഠാ വുത്തോവ, പച്ഛിമംയേവ പന ആചരിയാ വണ്ണേന്തി. ഉത്തരായ ദിസായ ദക്ഖിണം ദിസം ഗച്ഛന്തീതി ഉത്തരായ ദിസായ യക്ഖസമാഗമം ഗന്ത്വാ അത്തനോ ഭവനം ഗന്തും ദക്ഖിണം ദിസം ഗച്ഛന്തി. പടിഭാതി മന്തി ഉപട്ഠാതി മമ. മന്തി ഹി പടിസദ്ദയോഗേന സാമിഅത്ഥേ ഉപയോഗവചനം, ഇമസ്സ സീസേ പഹാരം ദാതും ചിത്തം മേ ഉപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ. സോ കിര പുരിമജാതിയം ഥേരേ ബദ്ധാഘാതോ, തേനസ്സ ഥേരം ദിസ്വാ പദുട്ഠചിത്തസ്സ ഏവം അഹോസി. ഇതരോ പന സപ്പഞ്ഞജാതികോ, തസ്മാ തം പടിസേധേന്തോ ‘‘അലം സമ്മാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ മാ ആസാദേസീതി മാ ഘട്ടേസി, മാ പഹാരം ദേഹീതി വുത്തം ഹോതി. ഉളാരോതി ഉളാരേഹി ഉത്തമേഹി സീലാദിഗുണേഹി സമന്നാഗതോ.

അനാദിയിത്വാതി ആദരം അകത്വാ, തസ്സ വചനം അഗ്ഗഹേത്വാ. യസ്മാ പന തസ്സ വചനം അഗ്ഗണ്ഹന്തോ തം അനാദിയന്തോ നാമ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം – ‘‘തം യക്ഖം അനാദിയിത്വാ’’തി. സീസേ പഹാരം അദാസീതി സബ്ബഥാമേന ഉസ്സാഹം ജനേത്വാ ആകാസേ ഠിതോവ സീസേ ഖടകം അദാസി, മുദ്ധനി മുട്ഠിഘാതം അകാസീതി അത്ഥോ. താവ മഹാതി ഥാമമഹത്തേന തത്തകം മഹന്തോ പഹാരോ അഹോസി. തേന പഹാരേനാതി തേന പഹാരേന കരണഭൂതേന. സത്തരതനന്തി പമാണമജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ രതനേന സത്തരതനം. നാഗന്തി ഹത്ഥിനാഗം. ഓസാദേയ്യാതി പഥവിയം ഓസീദാപേയ്യ നിമുജ്ജാപേയ്യ. ‘‘ഓസാരേയ്യാ’’തിപി പാഠോ, ചുണ്ണവിചുണ്ണം കരേയ്യാതി അത്ഥോ. അഡ്ഢട്ഠമരതനന്തി അഡ്ഢേന അട്ഠന്നം പൂരണാനി അഡ്ഢട്ഠമാനി, അഡ്ഢട്ഠമാനി രതനാനി പമാണം ഏതസ്സാതി അഡ്ഢട്ഠമരതനോ, തം അഡ്ഢട്ഠമരതനം. മഹന്തം പബ്ബതകൂടന്തി കേലാസകൂടപ്പമാണം വിപുലം ഗിരികൂടം. പദാലേയ്യാതി സകലികാകാരേന ഭിന്ദേയ്യ. അപി ഓസാദേയ്യ, അപി പദാലേയ്യാതി സമ്ബന്ധോ.

താവദേവ ചസ്സ സരീരേ മഹാപരിളാഹോ ഉപ്പജ്ജി, സോ വേദനാതുരോ ആകാസേ ഠാതും അസക്കോന്തോ ഭൂമിയം പതി, തങ്ഖണഞ്ഞേവ അട്ഠസട്ഠിസഹസ്സാധികയോജനസതസഹസ്സുബ്ബേധം സിനേരുമ്പി പബ്ബതരാജാനം സന്ധാരേന്തീ ചതുനഹുതാധികദ്വിയോജനസതസഹസ്സബഹലാ മഹാപഥവീ തം പാപസത്തം ധാരേതും അസക്കോന്തീ വിയ വിവരമദാസി. അവീചിതോ ജാലാ ഉട്ഠഹിത്വാ കന്ദന്തംയേവ തം ഗണ്ഹിംസു, സോ കന്ദന്തോ വിപ്പലപന്തോ പതി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ച പന സോ യക്ഖോ ‘ഡയ്ഹാമി ഡയ്ഹാമീ’തി വത്വാ തത്ഥേവ മഹാനിരയം അപതാസീതി. തത്ഥ അപതാസീതി അപതി.

കിം പന സോ യക്ഖത്തഭാവേനേവ നിരയം ഉപഗച്ഛീതി? ന ഉപഗച്ഛി, യഞ്ഹേത്ഥ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം പാപകമ്മം അഹോസി, തസ്സ ബലേന യക്ഖത്തഭാവേ മഹന്തം ദുക്ഖം അനുഭവി. യം പന ഉപപജ്ജവേദനീയം ആനന്തരിയകമ്മം, തേന ചുതിഅനന്തരം നിരയേ ഉപ്പജ്ജീതി. ഥേരസ്സ പന സമാപത്തിബലേന ഉപത്ഥമ്ഭിതസരീരസ്സ ന കോചി വികാരോ അഹോസി. സമാപത്തിതോ അവുട്ഠിതകാലേ ഹി തം യക്ഖോ പഹരി, തഥാ പഹരന്തം ദിബ്ബചക്ഖുനാ ദിസ്വാ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ധമ്മസേനാപതിം ഉപസങ്കമി, ഉപസങ്കമനസമകാലമേവ ച ധമ്മസേനാപതി സമാപത്തിതോ ഉട്ഠാസി. അഥ നം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ സരീരവുത്തിം പുച്ഛി, സോപിസ്സ ബ്യാകാസി, തേന വുത്തം – ‘‘അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ…പേ… അപി ച മേ സീസം ഥോകം ദുക്ഖ’’ന്തി.

തത്ഥ ഥോകം ദുക്ഖന്തി ഥോകം അപ്പമത്തകം മധുരകജാതം വിയ മേ സീസം ദുക്ഖിതം, ദുക്ഖപ്പത്തന്തി അത്ഥോ. ദുക്ഖാധിട്ഠാനഞ്ഹി സീസം ദുക്ഖന്തി വുത്തം. ‘‘സീസേ ഥോകം ദുക്ഖ’’ന്തിപി പാഠോ. കഥം പന സമാപത്തിബലേന സരീരേ ഉപത്ഥമ്ഭിതേ ഥേരസ്സ സീസേ ഥോകമ്പി ദുക്ഖം അഹോസീതി? അചിരേനേവ വുട്ഠിതത്താ. അന്തോസമാപത്തിയം അപഞ്ഞായമാനദുക്ഖഞ്ഹി കായനിസ്സിതത്താ നിദ്ദം ഉപഗതസ്സ മകസാദിജനിതം വിയ പടിബുദ്ധസ്സ ഥോകം പഞ്ഞായിത്ഥ.

‘‘മഹാബലേന യക്ഖേന തഥാ സബ്ബുസ്സാഹേന പഹടേ സരീരേപി വികാരോ നാമ നത്ഥീ’’തി അച്ഛരിയബ്ഭുതചിത്തജാതേന ആയസ്മതാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനേന ‘‘അച്ഛരിയം, ആവുസോ സാരിപുത്താ’’തിആദിനാ ധമ്മസേനാപതിനോ മഹാനുഭാവതായ വിഭാവിതായ സോപിസ്സ ‘അച്ഛരിയം, ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാനാ’’തിആദിനാ ഇദ്ധാനുഭാവമഹന്തതാപകാസനാപദേസേന അത്തനോ ഇസ്സാമച്ഛരിയാഹങ്കാരാദിമലാനം സുപ്പഹീനതം ദീപേതി. പംസുപിസാചകമ്പി ന പസ്സാമാതി സങ്കാരകൂടാദീസു വിചരണകഖുദ്ദകപേതമ്പി ന പസ്സാമ. ഇതി അധിഗമപ്പിച്ഛാനം അഗ്ഗഭൂതോ മഹാഥേരോ തസ്മിം കാലേ അനാവജ്ജനേന തേസം അദസ്സനം സന്ധായ വദതി. തേനേവാഹ ‘‘ഏതരഹീ’’തി.

ഭഗവാ പന വേളുവനേ ഠിതോ ഉഭിന്നം അഗ്ഗസാവകാനം ഇമം കഥാസല്ലാപം ദിബ്ബസോതേന അസ്സോസി. തേന വുത്തം – ‘‘അസ്സോസി ഖോ ഭഗവാ’’തിആദി, തം വുത്തത്ഥമേവ.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏതം ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ സമാപത്തിബലൂപഗതം ഇദ്ധാനുഭാവമഹന്തതം വിദിത്വാ. ഇമം ഉദാനന്തി തസ്സേവ താദിഭാവപ്പത്തിദീപകം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ യസ്സ സേലൂപമം ചിത്തം, ഠിതം നാനുപകമ്പതീതി യസ്സ ഖീണാസവസ്സ ചിത്തം ഏകഗ്ഘനസിലാമയപബ്ബതൂപമം സബ്ബേസം ഇഞ്ജനാനം അഭാവതോ വസീഭാവപ്പത്തിയാവ ഠിതം സബ്ബേഹിപി ലോകധമ്മേഹി നാനുപകമ്പതി ന പവേധതി. ഇദാനിസ്സ അകമ്പനാകാരം സദ്ധിം കാരണേന ദസ്സേതും ‘‘വിരത്ത’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ വിരത്തം രജനീയേസൂതി വിരാഗസങ്ഖാതേന അരിയമഗ്ഗേന രജനീയേസു രാഗുപ്പത്തിഹേതുഭൂതേസു സബ്ബേസു തേഭൂമകധമ്മേസു വിരത്തം, തത്ഥ സബ്ബസോ സമുച്ഛിന്നരാഗന്തി അത്ഥോ. കോപനേയ്യേതി പടിഘട്ഠാനീയേ സബ്ബസ്മിമ്പി ആഘാതവത്ഥുസ്മിം ന കുപ്പതി ന ദുസ്സതി ന വികാരം ആപജ്ജതി. യസ്സേവം ഭാവിതം ചിത്തന്തി യസ്സ യഥാവുത്തസ്സ അരിയപുഗ്ഗലസ്സ ചിത്തം ഏവം വുത്തനയേന താദിഭാവാവഹനഭാവേന ഭാവിതം. കുതോ തം ദുക്ഖമേസ്സതീതി തം ഉത്തമപുഗ്ഗലം കുതോ സത്തതോ സങ്ഖാരതോ വാ ദുക്ഖം ഉപഗമിസ്സതി, ന താദിസസ്സ ദുക്ഖം അത്ഥീതി അത്ഥോ.

ചതുത്ഥസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.