൫. നാഗസുത്തവണ്ണനാ

൩൫. പഞ്ചമേ കോസമ്ബിയന്തി കുസുമ്ബേന നാമ ഇസിനാ വസിതട്ഠാനേ മാപിതത്താ ‘‘കോസമ്ബീ’’തി ഏവംലദ്ധനാമകേ നഗരേ. ഘോസിതാരാമേതി ഘോസിതസേട്ഠിനാ കാരിതേ ആരാമേ. ഭഗവാ ആകിണ്ണോ വിഹരതീതി ഭഗവാ സമ്ബാധപ്പത്തോ വിഹരതി. കിം പന ഭഗവതോ സമ്ബാധോ അത്ഥി, സംസഗ്ഗോ വാതി? നത്ഥി. ന ഹി കോചി ഭഗവന്തം അനിച്ഛായ ഉപസങ്കമിതും സക്കോതി. ദുരാസദാ ഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ സബ്ബത്ഥ ച അനുപലിത്തത്താ. ഹിതേസിതായ പന സത്തേസു അനുകമ്പം ഉപാദായ ‘‘മുത്തോ മോചേസ്സാമീ’’തി പടിഞ്ഞാനുരൂപം ചതുരോഘനിത്ഥരണത്ഥം അട്ഠന്നം പരിസാനം അത്തനോ സന്തികം കാലേന കാലം ഉപസങ്കമനം അധിവാസേതി, സയഞ്ച മഹാകരുണാസമുസ്സാഹിതോ കാലഞ്ഞൂ ഹുത്വാ തത്ഥ ഉപസങ്കമതി, ഇദം സബ്ബബുദ്ധാനം ആചിണ്ണം, അയമിധ ആകിണ്ണവിഹാരോതി അധിപ്പേതോ.

ഇധ പന കോസമ്ബികാനം ഭിക്ഖൂനം കലഹജാതാനം സത്ഥാ ദീഘീതിസ്സ കോസലരഞ്ഞോ വത്ഥും ആഹരിത്വാ, ‘‘ന ഹി വേരേന വേരാനി, സമ്മന്തീധ കുദാചന’’ന്തിആദിനാ (ധ. പ. ൫; മ. നി. ൩.൨൩൭; മഹാവ. ൪൬൪) ഓവാദം അദാസി, തം ദിവസം തേസം കലഹം കരോന്താനംയേവ രത്തി വിഭാതാ. ദുതിയദിവസേപി ഭഗവാ തമേവ വത്ഥും കഥേസി, തം ദിവസമ്പി തേസം കലഹം കരോന്താനംയേവ രത്തി വിഭാതാ. തതിയദിവസേപി ഭഗവാ തമേവ വത്ഥും കഥേസി, അഥഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏവമാഹ – ‘‘അപ്പോസ്സുക്കോ, ഭന്തേ ഭഗവാ, ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരമനുയുത്തോ വിഹരതു, മയമേതേന ഭണ്ഡനേന കലഹേന വിഗ്ഗഹേന വിവാദേന പഞ്ഞായിസ്സാമാ’’തി. സത്ഥാ ‘‘പരിയാദിന്നചിത്താ ഖോ ഇമേ മോഘപുരിസാ ന ദാനിമേ സക്കാ സഞ്ഞാപേതും, നത്ഥി ചേത്ഥ സഞ്ഞാപേതബ്ബാ, യംനൂനാഹം ഏകചാരികവാസം വസേയ്യം, ഏവം ഇമേ ഭിക്ഖൂ കലഹതോ ഓരമിസ്സന്തീ’’തി ചിന്തേസി. ഏവം തേഹി കലഹകാരകേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ഏകവിഹാരേ വാസം വിനേതബ്ബാഭാവതോ ഉപാസകാദീഹി ഉപസങ്കമനഞ്ച ആകിണ്ണവിഹാരം കത്വാ വുത്തം – ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ ആകിണ്ണോ വിഹരതീ’’തിആദി.

തത്ഥ ദുക്ഖന്തി ന സുഖം, അനാരാധിതചിത്തതായ ന ഇട്ഠന്തി അത്ഥോ. തേനേവാഹ ‘‘ന ഫാസു വിഹരാമീ’’തി. വൂപകട്ഠോതി പവിവേകട്ഠോ ദൂരീഭൂതോ. തഥാ ചിന്തേത്വാവ ഭഗവാ പാതോവ സരീരപ്പടിജഗ്ഗനം കത്വാ കോസമ്ബിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ കഞ്ചി അനാമന്തേത്വാ ഏകോ അദുതിയോ ഗന്ത്വാ കോസലരട്ഠേ പാലിലേയ്യകേ വനസണ്ഡേ ഭദ്ദസാലമൂലേ വിഹാസി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം…പേ… ഭദ്ദസാലമൂലേ’’തി. തത്ഥ സാമന്തി സയം. സംസാമേത്വാതി പടിസാമേത്വാ. പത്തചീവരമാദായാതി ഏത്ഥാപി സാമന്തി പദം ആനേത്വാ യോജേതബ്ബം. ഉപട്ഠാകേതി കോസമ്ബിനഗരവാസിനോ ഘോസിതസേട്ഠിആദികേ ഉപട്ഠാകേ, വിഹാരേ ച അഗ്ഗുപട്ഠാകം ആയസ്മന്തം ആനന്ദം അനാമന്തേത്വാ.

ഏവം ഗതേ സത്ഥരി പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആഹംസു – ‘‘ആവുസോ ആനന്ദ, സത്ഥാ ഏകകോവ ഗതോ, മയം അനുബന്ധിസ്സാമാ’’തി. ‘‘ആവുസോ, യദാ ഭഗവാ സാമം സേനാസനം സംസാമേത്വാ പത്തചീവരമാദായ അനാമന്തേത്വാ ഉപട്ഠാകേ ച അനപലോകേത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം അദുതിയോ ഗച്ഛതി, തദാ ഏകചാരം ചരിതും ഭഗവതോ അജ്ഝാസയോ, സാവകേന നാമ സത്ഥു അജ്ഝാസയാനുരൂപം പടിപജ്ജിതബ്ബം, തസ്മാ ന ഇമേസു ദിവസേസു ഭഗവാ അനുഗന്തബ്ബോ’’തി നിവാരേസി, സയമ്പി നാനുഗച്ഛി.

അനുപുബ്ബേനാതി അനുക്കമേന, ഗാമനിഗമപടിപാടിയാ ചാരികം ചരമാനോ ‘‘ഏകചാരവാസം താവ വസമാനം ഭിക്ഖും പസ്സിസ്സാമീ’’തി ബാലകലോണകാരഗാമം ഗന്ത്വാ തത്ഥ ഭഗുത്ഥേരസ്സ സകലം പച്ഛാഭത്തഞ്ചേവ തിയാമഞ്ച രത്തിം ഏകചാരവാസേ ആനിസംസം കഥേത്വാ പുനദിവസേ തേന പച്ഛാസമണേന പിണ്ഡായ ചരിത്വാ തം തത്ഥേവ നിവത്തേത്വാ ‘‘സമഗ്ഗവാസം വസമാനേ തയോ കുലപുത്തേ പസ്സിസ്സാമീ’’തി പാചീനവംസമിഗദായം ഗന്ത്വാ തേസമ്പി സകലരത്തിം സമഗ്ഗവാസേ ആനിസംസം കഥേത്വാ തേപി തത്ഥേവ നിവത്തേത്വാ ഏകകോവ പാലിലേയ്യഗാമം സമ്പത്തോ. പാലിലേയ്യഗാമവാസിനോ പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ ഭഗവതോ ദാനം ദത്വാ പാലിലേയ്യഗാമസ്സ അവിദൂരേ രക്ഖിതവനസണ്ഡോ നാമ അത്ഥി, തത്ഥ ഭഗവതോ പണ്ണസാലം കത്വാ ‘‘ഏത്ഥ ഭഗവാ വസതൂ’’തി യാചിത്വാ വാസയിംസു. ഭദ്ദസാലോതി പന തത്ഥേകോ മനാപോ ഭദ്ദകോ സാലരുക്ഖോ, ഭഗവാ തം ഗാമം ഉപനിസ്സായ വനസണ്ഡേ പണ്ണസാലസമീപേ തസ്മിം രുക്ഖമൂലേ വിഹാസി. തേന വുത്തം – ‘‘പാലിലേയ്യകേ വിഹരതി രക്ഖിതവനസണ്ഡേ ഭദ്ദസാലമൂലേ’’തി.

ഹത്ഥിനാഗോതി മഹാഹത്ഥീ യൂഥപതി. ഹത്ഥികലഭേഹീതി ഹത്ഥിപോതകേഹി. ഹത്ഥിച്ഛാപേഹീതി ഖീരൂപഗേഹി ദഹരഹത്ഥിപോതകേഹി, യേ ‘‘ഭിങ്കാ’’തിപി വുച്ചന്തി. ഛിന്നഗ്ഗാനീതി പുരതോ പുരതോ ഗച്ഛന്തേഹി തേഹി ഹത്ഥിആദീഹി ഛിന്നഗ്ഗാനി ഖാദിതാവസേസാനി ഖാണുസദിസാനി ഖാദതി. ഓഭഗ്ഗോഭഗ്ഗന്തി തേന ഹത്ഥിനാഗേന ഉച്ചട്ഠാനതോ ഭഞ്ജിത്വാ ഭഞ്ജിത്വാ പാതിതം. അസ്സ സാഖാഭങ്ഗന്തി ഏതസ്സ സന്തകം സാഖാഭങ്ഗം തേ ഖാദന്തി. ആവിലാനീതി തേഹി പഠമതരം ഓതരിത്വാ പിവന്തേഹി ആലുളിതത്താ ആവിലാനി കദ്ദമമിസ്സാനി പാനീയാനി പിവതി. ഓഗാഹാതി തിത്ഥതോ. ‘‘ഓഗാഹ’’ന്തിപി പാളി. അസ്സാതി ഹത്ഥിനാഗസ്സ. ഉപനിഘംസന്തിയോതി ഘട്ടേന്തിയോ, ഉപനിഘംസിയമാനോപി അത്തനോ ഉളാരഭാവേന ന കുജ്ഝതി, തേന താ തം ഘംസന്തിയേവ. യൂഥാതി ഹത്ഥിഘടാ.

യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീതി സോ കിര ഹത്ഥിനാഗോ യൂഥവാസേ ഉക്കണ്ഠിതോ തം വനസണ്ഡം പവിട്ഠോ തത്ഥ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ ഘടസഹസ്സേന നിബ്ബാപിതസന്താപോ വിയ നിബ്ബുതോ ഹുത്വാ പസന്നചിത്തോ ഭഗവതോ സന്തികേ അട്ഠാസി, തതോ പട്ഠായ വത്തസീസേ ഠത്വാ ഭദ്ദസാലസ്സ പണ്ണസാലായ ച സമന്തതോ അപ്പഹരിതകം കത്വാ സാഖാഭങ്ഗേഹി സമ്മജ്ജതി, ഭഗവതോ മുഖധോവനം ദേതി, ന്ഹാനോദകം ആഹരതി, ദന്തകട്ഠം ദേതി, അരഞ്ഞതോ മധുരാനി ഫലാനി ആഹരിത്വാ സത്ഥു ഉപനേതി, സത്ഥാ താനി പരിഭുഞ്ജതി. തേന വുത്തം – ‘‘തത്ര സുദം സോ ഹത്ഥിനാഗോ യസ്മിം പദേസേ ഭഗവാ വിഹരതി, തം പദേസം അപ്പഹരിതഞ്ച കരോതി, സോണ്ഡായ ഭഗവതോ പാനീയം പരിഭോജനീയം ഉപട്ഠാപേതീ’’തി. സോണ്ഡായ ദാരൂനി ആഹരിത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഘംസിത്വാ അഗ്ഗിം ഉട്ഠാപേത്വാ ദാരൂനി ജാലാപേത്വാ തത്ഥ പാസാണഖണ്ഡാനി താപേത്വാ താനി ദണ്ഡകേഹി പവട്ടേത്വാ സോണ്ഡിയം ഖിപിത്വാ ഉദകസ്സ തത്തഭാവം ഞത്വാ ഭഗവതോ സന്തികം ഉപഗന്ത്വാ തിട്ഠതി, ഭഗവാ ‘‘ഹത്ഥിനാഗോ മമ ന്ഹാനം ഇച്ഛതീ’’തി തത്ഥ ഗന്ത്വാ ന്ഹാനകിച്ചം കരോതി, പാനീയേപി ഏസേവ നയോ. തസ്മിം പന സീതലേ സഞ്ജാതേ ഉപസങ്കമതി, തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘സോണ്ഡായ ഭഗവതോ പാനീയം പരിഭോജനീയം ഉപട്ഠാപേതീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവതോ രഹോഗതസ്സാതിആദി ഉഭിന്നം മഹാനാഗാനം വിവേകസുഖപച്ചവേക്ഖണദസ്സനം, തം വുത്തത്ഥമേവ. അത്തനോ ച പവിവേകം വിദിത്വാതി കേഹിചി അനാകിണ്ണഭാവലദ്ധം കായവിവേകം ജാനിത്വാ, ഇതരേ പന വിവേകാ ഭഗവതോ സബ്ബകാലം വിജ്ജന്തിയേവ.

ഇമം ഉദാനന്തി ഇമം അത്തനോ ഹത്ഥിനാഗസ്സ ച പവിവേകാഭിരതിയാ സമാനജ്ഝാസയഭാവദീപനം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥായം സങ്ഖേപത്ഥോ – ഏതം ഈസാദന്തസ്സ രഥഈസാസദിസദന്തസ്സ ഹത്ഥിനാഗസ്സ ചിത്തം നാഗേന ബുദ്ധനാഗസ്സ ചിത്തേന സമേതി സംസന്ദതി. കഥം സമേതി ചേ? യദേകോ രമതീ വനേ യസ്മാ ബുദ്ധനാഗോ ‘‘അഹം ഖോ പുബ്ബേ ആകിണ്ണോ വിഹാസി’’ന്തി പുരിമം ആകിണ്ണവിഹാരം ജിഗുച്ഛിത്വാ വിവേകം ഉപബ്രൂഹയമാനോ ഇദാനി യഥാ ഏകോ അദുതിയോ വനേ അരഞ്ഞേ രമതി അഭിരമതി, ഏവം അയമ്പി ഹത്ഥിനാഗോ പുബ്ബേ അത്തനോ ഹത്ഥിആദീഹി ആകിണ്ണവിഹാരം ജിഗുച്ഛിത്വാ വിവേകം ഉപബ്രൂഹയമാനോ ഇദാനി ഏകോ അസഹായോ വനേ അരഞ്ഞേ രമതി അഭിരമതി. തസ്മാസ്സ ചിത്തം നാഗേന സമേതി തസ്സ ചിത്തേന സമേതീതി കത്വാ ഏകീഭാവരതിയാ ഏകസദിസം ഹോതീതി അത്ഥോ.

പഞ്ചമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.