൨. ഉദ്ധതസുത്തവണ്ണനാ

൩൨. ദുതിയേ കുസിനാരായന്തി കുസിനാരായം നാമ മല്ലരാജൂനം നഗരേ. ഉപവത്തനേ മല്ലാനം സാലവനേതി യഥാ ഹി അനുരാധപുരസ്സ ഥൂപാരാമോ, ഏവം കുസിനാരായ ഉയ്യാനം ദക്ഖിണപച്ഛിമദിസായ ഹോതി. യഥാ ഥൂപാരാമതോ ദക്ഖിണദ്വാരേന നഗരപവിസനമഗ്ഗോ പാചീനമുഖോ ഗന്ത്വാ ഉത്തരേന നിവത്തതി, ഏവം ഉയ്യാനതോ സാലപന്തി പാചീനമുഖാ ഗന്ത്വാ ഉത്തരേന നിവത്താ, തസ്മാ ‘‘ഉപവത്തന’’ന്തി വുച്ചതി. തസ്മിം ഉപവത്തനേ മല്ലരാജൂനം സാലവനേ. അരഞ്ഞകുടികായന്തി സാലപന്തിയാ അവിദൂരേ രുക്ഖഗച്ഛസഞ്ഛന്നട്ഠാനേ കതാ കുടികാ, തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘അരഞ്ഞകുടികായം വിഹരതീ’’തി. തേ പന ഭിക്ഖൂ പടിസങ്ഖാനവിരഹിതാ ഓസ്സട്ഠവീരിയാ പമത്തവിഹാരിനോ, തേന വുത്തം ‘‘ഉദ്ധതാ’’തിആദി.

തത്ഥ ഉദ്ധച്ചബഹുലത്താ അവൂപസന്തചിത്തതായ ഉദ്ധതാ. തുച്ഛഭാവേന മാനോ നളോ വിയാതി നളോ, മാനസങ്ഖാതോ ഉഗ്ഗതോ നളോ ഏതേസന്തി ഉന്നളാ, ഉഗ്ഗതതുച്ഛമാനാതി അത്ഥോ. പത്തചീവരമണ്ഡനാദിചാപല്ലേന സമന്നാഗതത്താ ബഹുകതായ വാ ചപലാ. ഫരുസവാചതായ മുഖേന ഖരാതി മുഖരാ. തിരച്ഛാനകഥാബഹുലതായ വികിണ്ണാ ബ്യാകുലാ വാചാ ഏതേസന്തി വികിണ്ണവാചാ. മുട്ഠാ നട്ഠാ സതി ഏതേസന്തി മുട്ഠസ്സതിനോ, സതിവിരഹിതാ പമാദവിഹാരിനോതി അത്ഥോ. സബ്ബേന സബ്ബം സമ്പജഞ്ഞാഭാവതോ അസമ്പജാനാ. ഗദ്ദൂഹനമത്തമ്പി കാലം ചിത്തസമാധാനസ്സ അഭാവതോ ന സമാഹിതാതി അസമാഹിതാ. ലോലസഭാവത്താ ഭന്തമിഗസപ്പടിഭാഗതായ വിബ്ഭന്തചിത്താ. മനച്ഛട്ഠാനം ഇന്ദ്രിയാനം അസംവരണതോ അസഞ്ഞതിന്ദ്രിയതായ പാകതിന്ദ്രിയാ.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏതം തേസം ഭിക്ഖൂനം ഉദ്ധച്ചാദിവസേന പമാദവിഹാരം ജാനിത്വാ. ഇമം ഉദാനന്തി ഇമം പമാദവിഹാരേ അപ്പമാദവിഹാരേ ച യഥാക്കമം ആദീനവാനിസംസവിഭാവനം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ അരക്ഖിതേനാതി സതിആരക്ഖാഭാവേന അഗുത്തേന. കായേനാതി ഛവിഞ്ഞാണകായേന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന ഹി രൂപം ദിസ്വാ തത്ഥ നിമിത്താനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗഹണവസേന അഭിജ്ഝാദിപവത്തിതോ വിഞ്ഞാണദ്വാരസ്സ സതിയാ അരക്ഖിതഭാവതോ. സോതവിഞ്ഞാണാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവം ഛവിഞ്ഞാണകായസ്സ അരക്ഖിതഭാവം സന്ധായാഹ ‘‘അരക്ഖിതേന കായേനാ’’തി. കേചി പന ‘‘കായേനാ’’തി അത്ഥം വദന്തി, തേസമ്പി വുത്തനയേനേവ അത്ഥയോജനായ സതി യുജ്ജേയ്യ. അപരേ പന ‘‘അരക്ഖിതേന ചിത്തേനാ’’തി പഠന്തി, തേസമ്പി വുത്തനയോ ഏവ അത്ഥോ. മിച്ഛാദിട്ഠിഹതേനാതി സസ്സതാദിമിച്ഛാഭിനിവേസദൂസിതേന. ഥിനമിദ്ധാഭിഭൂതേനാതി ചിത്തസ്സ അകല്യതാലക്ഖണേന ഥിനേന കായസ്സ അകല്യതാലക്ഖണേന മിദ്ധേന ച അജ്ഝോത്ഥടേന, തേന കായേന ചിത്തേനാതി വാ സമ്ബന്ധോ. വസം മാരസ്സ ഗച്ഛതീതി കിലേസമാരാദികസ്സ സബ്ബസ്സപി മാരസ്സ വസം യഥാകാമകരണീയതം ഉപഗച്ഛതി, തേസം വിസയം നാതിക്കമതീതി അത്ഥോ.

ഇമായ ഹി ഗാഥായ ഭഗവാ യേ സതിആരക്ഖാഭാവേന സബ്ബസോ അരക്ഖിതചിത്താ, യോനിസോമനസികാരസ്സ ഹേതുഭൂതായ പഞ്ഞായ അഭാവതോ അയോനിസോ ഉമ്മുജ്ജനേന നിച്ചന്തിആദിനാ വിപരിയേസഗാഹിനോ, തതോ ഏവ കുസലകിരിയായ വീരിയാരമ്ഭാഭാവതോ കോസജ്ജാഭിഭൂതാ സംസാരവട്ടതോ സീസം ന ഉക്ഖിപിസ്സന്തീതി തേസം ഭിക്ഖൂനം പമാദവിഹാരഗരഹാമുഖേന വട്ടം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി വിവട്ടം ദസ്സേതും, ‘‘തസ്മാ രക്ഖിതചിത്തസ്സാ’’തി ദുതിയഗാഥമാഹ.

തത്ഥ തസ്മാ രക്ഖിതചിത്തസ്സാതി യസ്മാ അരക്ഖിതചിത്തോ മാരസ്സ യഥാകാമകരണീയോ ഹുത്വാ സംസാരേയേവ ഹോതി, തസ്മാ സതിസംവരേന മനച്ഛട്ഠാനം ഇന്ദ്രിയാനം രക്ഖണേന പിദഹനേന രക്ഖിതചിത്തോ അസ്സ. ചിത്തേ ഹി രക്ഖിതേ ചക്ഖാദിഇന്ദ്രിയാനി രക്ഖിതാനേവ ഹോന്തീതി. സമ്മാസങ്കപ്പഗോചരോതി യസ്മാ മിച്ഛാസങ്കപ്പഗോചരോ തഥാ തഥാ അയോനിസോ വിതക്കേത്വാ നാനാവിധാനി മിച്ഛാദസ്സനാനി ഗണ്ഹന്തോ മിച്ഛാദിട്ഠിഹതേന ചിത്തേന മാരസ്സ യഥാകാമകരണീയോ ഹോതി, തസ്മാ യോനിസോമനസികാരേന കമ്മം കരോന്തോ നേക്ഖമ്മസങ്കപ്പാദിസമ്മാസങ്കപ്പഗോചരോ അസ്സ, ഝാനാദിസമ്പയുത്തം സമ്മാസങ്കപ്പമേവ അത്തനോ ചിത്തസ്സ പവത്തിട്ഠാനം കരേയ്യ. സമ്മാദിട്ഠിപുരേക്ഖാരോതി സമ്മാസങ്കപ്പഗോചരതായ വിധൂതമിച്ഛാദസ്സനോ പുരേതരംയേവ കമ്മസ്സകതാലക്ഖണം, തതോ യഥാഭൂതഞാണലക്ഖണഞ്ച സമ്മാദിട്ഠിം പുരതോ കത്വാ പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ സീലസമാധീസു യുത്തോ പയുത്തോ വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ സങ്ഖാരേ സമ്മസന്തോ ഞത്വാന ഉദയബ്ബയം പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു സമപഞ്ഞാസായ ആകാരേഹി ഉപ്പാദനിരോധം വവത്ഥപേത്വാ ഉദയബ്ബയഞാണമധിഗന്ത്വാ തതോ പരം ഭങ്ഗാനുപസ്സനാദിവസേന വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അനുക്കമേന അരിയമഗ്ഗം ഗണ്ഹന്തോ അഗ്ഗമഗ്ഗേന, ഥിനമിദ്ധാഭിഭൂ ഭിക്ഖു സബ്ബാ ദുഗ്ഗതിയോ ജഹേതി, ഏവം സോ ഹേട്ഠിമമഗ്ഗവജ്ഝാനം കിലേസാനം പഠമമേവ പഹീനത്താ ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തലോഭസഹഗതചിത്തുപ്പാദേസു ഉപ്പജ്ജനകഥിനമിദ്ധാനം അധിഗതേന അരഹത്തമഗ്ഗേന സമുച്ഛിന്ദനതോ തദേകട്ഠാനം മാനാദീനമ്പി പഹീനത്താ സബ്ബസോ ഭിന്നകിലേസോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു തിവിധദുക്ഖതായോഗേന ദുഗ്ഗതിസങ്ഖാതാ സബ്ബാപി ഗതിയോ ഉച്ഛിന്നഭവമൂലത്താ ജഹേ, പജഹേയ്യ. താസം പരഭാഗേ നിബ്ബാനേ പതിട്ഠേയ്യാതി അത്ഥോ.

ദുതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.