൩. ദണ്ഡസുത്തവണ്ണനാ

൧൩. തതിയേ കുമാരകാതി ദാരകാ. അന്തരാ ച സാവത്ഥിം അന്തരാ ച ജേതവനന്തി അന്തരാസദ്ദോ ‘‘തദന്തരം കോ ജാനേയ്യ, അഞ്ഞത്ര തഥാഗതാ’’തി (അ. നി. ൬.൪൪; ൧൦.൭൫), ‘‘ജനാ സങ്ഗമ്മ മന്തേന്തി, മഞ്ച ത്വഞ്ച കിമന്തര’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൧.൨൨൮) കാരണേ ആഗതോ. ‘‘അദ്ദസാ മം, ഭന്തേ, അഞ്ഞതരാ ഇത്ഥീ വിജ്ജന്തരികായ ഭാജനം ധോവന്തീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൧൪൯) ഖണേ. ‘‘യസ്സന്തരതോ ന സന്തി കോപാ’’തിആദീസു (ഉദാ. ൨൦) ചിത്തേ. ‘‘അന്തരാ വോസാനമാപാദീ’’തിആദീസു വേമജ്ഝേ. ‘‘അപിചായം, ഭിക്ഖവേ, തപോദാ ദ്വിന്നം മഹാനിരയാനം അന്തരികായ ആഗച്ഛതീ’’തിആദീസു (പാരാ. ൨൩൧) വിവരേ. സ്വായമിധാപി വിവരേ വേദിതബ്ബോ. തസ്മാ സാവത്ഥിയാ ച ജേതവനസ്സ ച വിവരേതി, ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അന്തരാസദ്ദയോഗതോ ചേത്ഥ ഉപയോഗവചനം ‘‘അന്തരാ ച സാവത്ഥിം അന്തരാ ച ജേതവന’’ന്തി. ഈദിസേസു ഠാനേസു അക്ഖരചിന്തകാ ‘‘അന്തരാ ഗാമഞ്ച നദിഞ്ച ഗച്ഛതീ’’തി ഏകമേവ അന്തരാസദ്ദം പയുജ്ജന്തി, സോ ദുതിയപദേനപി യോജേതബ്ബോ ഹോതി. ഇധ പന യോജേത്വാ വുത്തോ.

അഹിം ദണ്ഡേന ഹനന്തീതി ബിലതോ നിക്ഖമിത്വാ ഗോചരായ ഗച്ഛന്തം കണ്ഹസപ്പം ഛാതജ്ഝത്തം അനുബന്ധിത്വാ യട്ഠീഹി പോഥേന്തി. തേന ച സമയേന ഭഗവാ സാവത്ഥിം പിണ്ഡായ ഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ തേ ദാരകേ അഹിം ദണ്ഡേന ഹനന്തേ ദിസ്വാ ‘‘കസ്മാ കുമാരകാ ഇമം അഹിം ദണ്ഡേന ഹനഥാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഡംസനഭയേന, ഭന്തേ’’തി ച വുത്തേ ‘‘ഇമേ അത്തനോ സുഖം കരിസ്സാമാതി ഇമം പഹരന്താ നിബ്ബത്തട്ഠാനേ ദുക്ഖം അനുഭവിസ്സന്തി, അഹോ അവിജ്ജായ നികതികോസല്ല’’ന്തി ധമ്മസംവേഗം ഉപ്പാദേസി. തേനേവ ച ധമ്മസംവേഗേന ഉദാനം ഉദാനേസി. തേന വുത്തം ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ’’തിആദി.

തത്ഥ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ‘‘ഇമേ ദാരകാ അത്തസുഖായ പരദുക്ഖം കരോന്താ സയം പരത്ഥ സുഖം ന ലഭിസ്സന്തീ’’തി ഏതമത്ഥം ജാനിത്വാതി ഏവമേകേ വണ്ണേന്തി. അഞ്ഞേസം ദുപ്പടിപന്നാനം സുഖപരിയേസനം ആയതിം ദുക്ഖായ സംവത്തതി, സുപ്പടിപന്നാനം ഏകന്തേന സുഖായ സംവത്തതി. തസ്മാ ‘‘പരവിഹേസാവിനിമുത്താ അച്ചന്തമേവ സുഖഭാഗിനോ വത മയ്ഹം ഓവാദപ്പടികരാ’’തി സോമനസ്സവസേനേവേതമ്പി സത്ഥാ ഉദാനം ഉദാനേസീതി വദന്തി. അപരേ പന ഭണന്തി ‘‘ഏവം തേഹി കുമാരകേഹി പവത്തിതം പരവിഹേഠനം സബ്ബാകാരേന ആദീനവതോ വിദിത്വാ പരവിഹേസായ പരാനുകമ്പായ ച യഥാക്കമം ആദീനവാനിസംസവിഭാവനം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസീ’’തി.

തത്ഥ സുഖകാമാനീതി ഏകന്തേനേവ അത്തനോ സുഖസ്സ ഇച്ഛനതോ സുഖാനുഗിദ്ധാനി. ഭൂതാനീതി പാണിനോ. യോ ദണ്ഡേന വിഹിംസതീതി ഏത്ഥ ദണ്ഡേനാതി ദേസനാമത്തം, ദണ്ഡേന വാ ലേഡ്ഡുസത്ഥപാണിപ്പഹാരാദീഹി വാതി അത്ഥോ. അഥ വാ ദണ്ഡേനാതി ദണ്ഡനേന. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യോ സുഖകാമാനി സബ്ബഭൂതാനി ജാതിആദിനാ ഘട്ടനവസേന വചീദണ്ഡേന വാ പാണിമുഗ്ഗരസത്ഥാദീഹി പോഥനതാളനച്ഛേദനാദിവസേന സരീരദണ്ഡേന വാ സതം വാ സഹസ്സം വാ ഠാപനവസേന ധനദണ്ഡേന വാതി ഇമേസു ദണ്ഡേസു യേന കേനചി ദണ്ഡേന വിഹിംസതി വിഹേഠേതി ദുക്ഖം പാപേതി, അത്തനോ സുഖമേസാനോ, പേച്ച സോ ന ലഭതേ സുഖന്തി സോ പുഗ്ഗലോ അത്തനോ സുഖം ഏസന്തോ ഗവേസന്തോ പത്ഥേന്തോ പേച്ച പരലോകേ മനുസ്സസുഖം ദിബ്ബസുഖം നിബ്ബാനസുഖന്തി തിവിധമ്പി സുഖം ന ലഭതി, അഞ്ഞദത്ഥു തേന ദണ്ഡേന ദുക്ഖമേവ ലഭതീതി അത്ഥോ.

പേച്ച സോ ലഭതേ സുഖന്തി യോ ഖന്തിമേത്താനുദ്ദയസമ്പന്നോ ‘‘യഥാഹം സുഖകാമോ ദുക്ഖപ്പടികൂലോ, ഏവം സബ്ബേപീ’’തി ചിന്തേത്വാ സമ്പത്തവിരതിആദീസു ഠിതോ വുത്തനയേന കേനചി ദണ്ഡേന സബ്ബാനിപി ഭൂതാനി ന ഹിംസതി ന ബാധതി, സോ പുഗ്ഗലോ പരലോകേ മനുസ്സഭൂതോ മനുസ്സസുഖം, ദേവഭൂതോ ദിബ്ബസുഖം, ഉഭയം അതിക്കമന്തോ നിബ്ബാനസുഖം ലഭതീതി. ഏത്ഥ ച താദിസസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അവസ്സംഭാവിതായ തം സുഖം പച്ചുപ്പന്നം വിയ ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘ലഭതേ’’തി വുത്തം. പുരിമഗാഥായപി ഏസേവ നയോ.

തതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.