൨. മുചലിന്ദവഗ്ഗോ

൧. മുചലിന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൧൧. മുചലിന്ദവഗ്ഗസ്സ പഠമേ മുചലിന്ദമൂലേതി ഏത്ഥ മുചലിന്ദോ വുച്ചതി നീപരുക്ഖോ. സോ ‘‘നിചുലോ’’തിപി വുച്ചതി, തസ്സ സമീപേ. കേചി പന ‘‘മുചലോതി തസ്സ രുക്ഖസ്സ നാമം, തം വനജേട്ഠകതായ പന മുചലിന്ദോതി വുത്ത’’ന്തി വദന്തി. മഹാ അകാലമേഘോതി അസമ്പത്തേ വസ്സകാലേ ഉപ്പന്നമഹാമേഘോ. സോ ഹി ഗിമ്ഹാനം പച്ഛിമേ മാസേ സകലചക്കവാളഗബ്ഭം പൂരേന്തോ ഉദപാദി. സത്താഹവദ്ദലികാതി തസ്മിം ഉപ്പന്നേ സത്താഹം അവിച്ഛിന്നവുട്ഠികാ അഹോസി. സീതവാതദുദ്ദിനീതി സാ ച സത്താഹവദ്ദലികാ ഉദകഫുസിതസമ്മിസ്സേന സീതവാതേന സമന്തതോ പരിബ്ഭമന്തേന ദുസിതദിവസത്താ ദുദ്ദിനീ നാമ അഹോസി. മുചലിന്ദോ നാമ നാഗരാജാതി തസ്സേവ മുചലിന്ദരുക്ഖസ്സ സമീപേ പോക്ഖരണിയാ ഹേട്ഠാ നാഗഭവനം അത്ഥി, തത്ഥ നിബ്ബത്തോ മഹാനുഭാവോ നാഗരാജാ. സകഭവനാതി അത്തനോ നാഗഭവനതോ. സത്തക്ഖത്തും ഭോഗേഹി പരിക്ഖിപിത്വാതി സത്തവാരേ അത്തനോ സരീരഭോഗേഹി ഭഗവതോ കായം പരിവാരേത്വാ. ഉപരിമുദ്ധനി മഹന്തം ഫണം വിഹച്ചാതി ഭഗവതോ മുദ്ധപ്പദേസസ്സ ഉപരി അത്തനോ മഹന്തം ഫണം പസാരേത്വാ. ‘‘ഫണം കരിത്വാ’’തിപി പാഠോ, സോ ഏവത്ഥോ.

തസ്സ കിര നാഗരാജസ്സ ഏതദഹോസി ‘‘ഭഗവാ ച മയ്ഹം ഭവനസമീപേ രുക്ഖമൂലേ നിസിന്നോ, അയഞ്ച സത്താഹവദ്ദലികാ വത്തതി, വാസാഗാരമസ്സ ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി. സോ സത്തരതനമയം പാസാദം നിമ്മിനിതും സക്കോന്തോപി ‘‘ഏവം കതേ കായസാരോ ഗഹിതോ ന ഭവിസ്സതി, ദസബലസ്സ കായവേയ്യാവച്ചം കരിസ്സാമീ’’തി മഹന്തം അത്തഭാവം കത്വാ സത്ഥാരം സത്തക്ഖത്തും ഭോഗേഹി പരിക്ഖിപിത്വാ ഉപരി ഫണം കത്വാ ധാരേസി. ‘‘പരിക്ഖേപബ്ഭന്തരം ലോഹപാസാദേ ഭണ്ഡാഗാരഗബ്ഭപ്പമാണം അഹോസീ’’തി ഖന്ധകട്ഠകഥായം (മഹാവ. അട്ഠ. ൫) വുത്തം. മജ്ഝിമട്ഠകഥായം പന ‘‘ഹേട്ഠാലോഹപാസാദപ്പമാണ’’ന്തി (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൮൪). ‘‘ഇച്ഛിതിച്ഛിതേന ഇരിയാപഥേന സത്ഥാ വിഹരിസ്സതീ’’തി കിര നാഗരാജസ്സ അജ്ഝാസയോ. ഭഗവാ പന യഥാനിസിന്നോവ സത്താഹം വീതിനാമേസി. തഞ്ച ഠാനം സുപിഹിതവാതപാനം സുഫുസിതഅഗ്ഗളദ്വാരം കൂടാഗാരം വിയ അഹോസി. മാ ഭഗവന്തം സീതന്തിആദി തസ്സ തഥാ കരിത്വാ ഠാനകാരണപരിദീപനം. സോ ഹി ‘‘മാ ഭഗവന്തം സീതം ബാധയിത്ഥ, മാ ഉണ്ഹം, മാ ഡംസാദിസമ്ഫസ്സോ ബാധയിത്ഥാ’’തി തഥാ കരിത്വാ അട്ഠാസി.

തത്ഥ കിഞ്ചാപി സത്താഹവദ്ദലികായ ഉണ്ഹമേവ നത്ഥി, സചേ പന അന്തരന്തരാ മേഘോ വിഗച്ഛേയ്യ, ഉണ്ഹം ഭവേയ്യ, തമ്പി മാ ബാധയിത്ഥാതി ഏവം തസ്സ ചിന്തേതും യുത്തം. കേചി പനേത്ഥ വദന്തി ‘‘ഉണ്ഹഗ്ഗഹണം ഭോഗപരിക്ഖേപസ്സ വിപുലഭാവകരണേ കാരണകിത്തനം. ഖുദ്ദകേ ഹി തസ്മിം ഭഗവന്തം നാഗസ്സ സരീരസമ്ഭൂതാ ഉസ്മാ ബാധേയ്യ, വിപുലഭാവകരണേന പന താദിസം ‘മാ ഉണ്ഹം ബാധയിത്ഥാ’തി തഥാ കരിത്വാ അട്ഠാസീ’’തി.

വിദ്ധന്തി ഉബ്ബിദ്ധം, മേഘവിഗമേന ദൂരീഭൂതന്തി അത്ഥോ. വിഗതവലാഹകന്തി അപഗതമേഘം. ദേവന്തി ആകാസം. വിദിത്വാതി ‘‘ഇദാനി വിഗതവലാഹകോ ആകാസോ, നത്ഥി ഭഗവതോ സീതാദിഉപദ്ദവോ’’തി ഞത്വാ. വിനിവേഠേത്വാതി അപനേത്വാ. സകവണ്ണന്തി അത്തനോ നാഗരൂപം. പടിസംഹരിത്വാതി അന്തരധാപേത്വാ. മാണവകവണ്ണന്തി കുമാരകരൂപം.

ഏതമത്ഥന്തി വിവേകസുഖപ്പടിസംവേദിനോ യത്ഥ കത്ഥചി സുഖമേവ ഹോതീതി ഏതമത്ഥം സബ്ബാകാരേന ജാനിത്വാ. ഇമം ഉദാനന്തി ഇമം വിവേകസുഖാനുഭാവദീപകം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ സുഖോ വിവേകോതി നിബ്ബാനസങ്ഖാതോ ഉപധിവിവേകോ സുഖോ. തുട്ഠസ്സാതി ചതുമഗ്ഗഞാണസന്തോസേന തുട്ഠസ്സ. സുതധമ്മസ്സാതി പകാസിതധമ്മസ്സ വിസ്സുതധമ്മസ്സ. പസ്സതോതി തം വിവേകം, യം വാ കിഞ്ചി പസ്സിതബ്ബം നാമ, തം സബ്ബം അത്തനോ വീരിയബലാധിഗതേന ഞാണചക്ഖുനാ പസ്സന്തസ്സ. അബ്യാപജ്ജന്തി അകുപ്പനഭാവോ, ഏതേന മേത്താപുബ്ബഭാഗോ ദസ്സിതോ. പാണഭൂതേസു സംയമോതി സത്തേസു ച സംയമോ അവിഹിംസനഭാവോ സുഖോതി അത്ഥോ. ഏതേന കരുണാപുബ്ബഭാഗോ ദസ്സിതോ.

സുഖാ വിരാഗതാ ലോകേതി വിഗതരാഗതാപി ലോകേ സുഖാ. കീദിസീ? കാമാനം സമതിക്കമോതി, യാ കാമാനം സമതിക്കമോതി വുച്ചതി, സാ വിഗതരാഗതാപി സുഖാതി അത്ഥോ, ഏതേന അനാഗാമിമഗ്ഗോ കഥിതോ. അസ്മിമാനസ്സ യോ വിനയോതി ഇമിനാ പന അരഹത്തം കഥിതം. അരഹത്തഞ്ഹി അസ്മിമാനസ്സ പടിപ്പസ്സദ്ധിവിനയോതി വുച്ചതി, ഇതോ പരഞ്ച സുഖം നാമ നത്ഥി, തേനാഹ ‘‘ഏതം വേ പരമം സുഖ’’ന്തി. ഏവം അരഹത്തേന ദേസനായ കൂടം ഗണ്ഹീതി.

പഠമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. രാജസുത്തവണ്ണനാ

൧൨. ദുതിയേ സമ്ബഹുലാനന്തി വിനയപരിയായേന തയോ ജനാ ‘‘സമ്ബഹുലാ’’തി വുച്ചന്തി, തതോ പരം സങ്ഘോ. സുത്തന്തപരിയായേന പന തയോ തയോ ഏവ, തതോ ഉദ്ധം സമ്ബഹുലാ. തസ്മാ ഇധാപി സുത്തന്തപരിയായേന സമ്ബഹുലാതി വേദിതബ്ബാ. ഉപട്ഠാനസാലായന്തി ധമ്മസഭാമണ്ഡപേ. സാ ഹി ധമ്മം ദേസേതും ആഗതസ്സ തഥാഗതസ്സ ഭിക്ഖൂനം ഉപട്ഠാനകരണട്ഠാനന്തി ‘‘ഉപട്ഠാനസാലാ’’തി വുച്ചതി. അഥ വാ യത്ഥ ഭിക്ഖൂ വിനയം വിനിച്ഛിനന്തി, ധമ്മം കഥേന്തി, സാകച്ഛം സമാപജ്ജന്തി, സന്നിപതനവസേന പകതിയാ ഉപതിട്ഠന്തി, സാ സാലാപി മണ്ഡപോപി ‘‘ഉപട്ഠാനസാലാ’’ത്വേവ വുച്ചതി. തത്ഥാപി ഹി ബുദ്ധാസനം നിച്ചം പഞ്ഞത്തമേവ ഹോതി. ഇദഞ്ഹി ബുദ്ധാനം ധരമാനകാലേ ഭിക്ഖൂനം ചാരിത്തം. സന്നിസിന്നാനന്തി നിസജ്ജനവസേന സങ്ഗമ്മ നിസിന്നാനം. സന്നിപതിതാനന്തി തതോ തതോ ആഗന്ത്വാ സന്നിപതനവസേന സന്നിപതിതാനം. അഥ വാ ബുദ്ധാസനം പുരതോ കത്വാ സത്ഥു സമ്മുഖേ വിയ ആദരുപ്പത്തിയാ സക്കച്ചം നിസീദനവസേന സന്നിസിന്നാനം, സമാനജ്ഝാസയത്താ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്മിം അജ്ഝാസയേന സുട്ഠു സമ്മാ ച നിപതനവസേന സന്നിപതിതാനം. അയന്തി ഇദാനി വുച്ചമാനം നിദ്ദിസതി. അന്തരാകഥാതി കമ്മട്ഠാനമനസികാരഉദ്ദേസപരിപുച്ഛാദീനം അന്തരാ അഞ്ഞാ ഏകാ കഥാ, അഥ വാ മജ്ഝന്ഹികേ ലദ്ധസ്സ സുഗതോവാദസ്സ, സായം ലഭിതബ്ബസ്സ ധമ്മസ്സവനസ്സ ച അന്തരാ പവത്തത്താ അന്തരാകഥാ, സമണസമാചാരസ്സേവ വാ അന്തരാ പവത്താ അഞ്ഞാ ഏകാ കഥാതി അന്തരാകഥാ. ഉദപാദീതി ഉപ്പന്നാ.

ഇമേസം ദ്വിന്നം രാജൂനന്തി നിദ്ധാരണേ സാമിവചനം. മഹദ്ധനതരോ വാതിആദീസു പഥവിയം നിഖണിത്വാ ഠപിതം സത്തരതനനിചയസങ്ഖാതം മഹന്തം ധനം ഏതസ്സാതി മഹദ്ധനോ, ദ്വീസു അയം അതിസയേന മഹദ്ധനോതി മഹദ്ധനതരോ. വാസദ്ദോ വികപ്പത്ഥോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. അയം പന വിസേസോ – നിച്ചപരിബ്ബയവസേന മഹന്തോ ഭോഗോ ഏതസ്സാതി മഹാഭോഗോ. ദേവസികം പവിസനആയഭൂതോ മഹന്തോ കോസോ ഏതസ്സാതി മഹാകോസോ. അപരേ പന ‘‘ദേവസികം പവിസനആയഭൂതം മണിസാരഫേഗ്ഗുഗുമ്ബാദിഭേദഭിന്നം പരിഗ്ഗഹവത്ഥു ധനം, തദേവ സാരഗബ്ഭാദീസു നിഹിതം കോസോ’’തി വദന്തി. വജിരോ, മഹാനീലോ, ഇന്ദനീലോ, മരകതോ, വേളുരിയോ, പദുമരാഗോ, ഫുസ്സരാഗോ, കക്കേതനോ, പുലാകോ, വിമലോ, ലോഹിതങ്കോ, ഫലികോ, പവാളോ, ജോതിരസോ, ഗോമുത്തകോ, ഗോമേദകോ, സോഗന്ധികോ, മുത്താ, സങ്ഖോ, അഞ്ജനമൂലോ, രാജപട്ടോ, അമതംസകോ, പിയകോ, ബ്രാഹ്മണീ ചാതി ചതുബ്ബീസതി മണി നാമ. സത്ത ലോഹാനി കഹാപണോ ച സാരോ നാമ. സയനച്ഛാദനപാവുരണഗജദന്തസിലാദീനി ഫേഗ്ഗു നാമ. ചന്ദനാഗരുകുങ്കുമതഗരകപ്പൂരാദി ഗുമ്ബാ നാമ. തത്ഥ പുരിമേന ആദിസദ്ദേന സാലിവീഹിആദിമുഗ്ഗമാസാദിപുബ്ബണ്ണാപരണ്ണഭേദം ധഞ്ഞവികതിം ആദിം കത്വാ യം സത്താനം ഉപഭോഗപരിഭോഗഭൂതം വത്ഥു, തം സബ്ബം സങ്ഗയ്ഹതി. മഹന്തം വിജിതം രട്ഠം ഏതസ്സാതി മഹാവിജിതോ. മഹന്തോ ഹത്ഥിഅസ്സാദിവാഹനോ ഏതസ്സാതി മഹാവാഹനോ. മഹന്തം സേനാബലഞ്ചേവ ഥാമബലഞ്ച ഏതസ്സാതി മഹബ്ബലോ. ഇച്ഛിതനിബ്ബത്തിസങ്ഖാതാ പുഞ്ഞകമ്മനിപ്ഫന്നാ മഹതീ ഇദ്ധി ഏതസ്സാതി മഹിദ്ധികോ. തേജസങ്ഖാതോ ഉസ്സാഹമന്തപഭുസത്തിസങ്ഖാതോ വാ മഹന്തോ ആനുഭാവോ ഏതസ്സാതി മഹാനുഭാവോ.

ഏത്ഥ ച പഠമേന ആയസമ്പദാ, ദുതിയേന വിത്തൂപകരണസമ്പദാ, തതിയേന വിഭവസമ്പദാ, ചതുത്ഥേന ജനപദസമ്പദാ, പഞ്ചമേന യാനസമ്പദാ, ഛട്ഠേന പരിവാരസമ്പദായ സദ്ധിം അത്തസമ്പദാ, സത്തമേന പുഞ്ഞകമ്മസമ്പദാ, അട്ഠമേന പഭാവസമ്പദാ തേസം രാജൂനം പകാസിതാ ഹോതി. തേന യാ സാ സാമിസമ്പത്തി, അമച്ചസമ്പത്തി, സേനാസമ്പത്തി, രട്ഠസമ്പത്തി, വിഭവസമ്പത്തി, മിത്തസമ്പത്തി, ദുഗ്ഗസമ്പത്തീതി സത്ത പകതിസമ്പദാ രാജൂനം ഇച്ഛിതബ്ബാ. താ സബ്ബാ യഥാരഹം പരിദീപിതാതി വേദിതബ്ബാ.

ദാനാദീഹി ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി പരിസം രഞ്ജേതീതി രാജാ. മഗധാനം ഇസ്സരോതി മാഗധോ. മഹതിയാ സേനായ സമന്നാഗതത്താ സേനിയഗോത്തത്താ വാ സേനിയോ. ബിമ്ബി വുച്ചതി സുവണ്ണം, തസ്മാ സാരബിമ്ബിവണ്ണതായ ബിമ്ബിസാരോ. കേചി പന ‘‘നാമമേവേതം തസ്സ രഞ്ഞോ’’തി വദന്തി. പച്ചാമിത്തം പരസേനം ജിനാതീതി പസേനദി. കോസലരട്ഠസ്സ അധിപതീതി കോസലോ. അയഞ്ചരഹീതി ഏത്ഥ ചരഹീതി നിപാതമത്തം. വിപ്പകതാതി അപരിയോസിതാ. അയം തേസം ഭിക്ഖൂനം അന്തരാകഥാ അനിട്ഠിതാതി അത്ഥോ.

സായന്ഹസമയന്തി സായന്ഹേ ഏകം സമയം. പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോതി തതോ തതോ രൂപാദിആരമ്മണതോ ചിത്തസ്സ പടിസംഹരണതോ പടിസല്ലാനസങ്ഖാതായ ഫലസമാപത്തിതോ യഥാകാലപരിച്ഛേദം വുട്ഠിതോ. ഭഗവാ ഹി പുബ്ബണ്ഹസമയം ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ സാവത്ഥിം പവിസിത്വാ ഭിക്ഖൂനം സുലഭപിണ്ഡപാതം കത്വാ കതഭത്തകിച്ചോ ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം സാവത്ഥിതോ നിക്ഖമിത്വാ വിഹാരം പവിസിത്വാ ഗന്ധകുടിപ്പമുഖേ ഠത്വാ വത്തം ദസ്സേത്വാ ഠിതാനം ഭിക്ഖൂനം യഥാസമുട്ഠിതം സുഗതോവാദം ദത്വാ തേസു അരഞ്ഞരുക്ഖമൂലാദിദിവാട്ഠാനം ഉദ്ദിസ്സ ഗതേസു ഗന്ധകുടിം പവിസിത്വാ ഫലസമാപത്തിസുഖേന ദിവസഭാഗം വീതിനാമേത്വാ യഥാകാലപരിച്ഛേദേ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ, ‘‘മയ്ഹം ഉപഗമനം ആഗമയമാനാ ചതസ്സോ പരിസാ സകലവിഹാരം പരിപൂരേന്തിയോ നിസിന്നാ, ഇദാനി മേ ധമ്മദേസനത്ഥം ധമ്മസഭാമണ്ഡലം ഉപഗന്തും കാലോ’’തി ആസനതോ വുട്ഠായ, കേസരസീഹോ വിയ കഞ്ചനഗുഹായ സുരഭിഗന്ധകുടിതോ നിക്ഖമിത്വാ യൂഥം ഉപസങ്കമന്തോ മത്തവരവാരണോ വിയ അകായചാപല്ലേന ചാരുവിക്കന്തഗമനോ അസീതിഅനുബ്യഞ്ജനപ്പടിമണ്ഡിതബാത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണസമുജ്ജലായ ബ്യാമപ്പഭായ പരിക്ഖേപവിലാസസമ്പന്നായ പഭസ്സരകേതുമാലാലങ്കതായ നീലപീതലോഹിതോദാതമഞ്ജിട്ഠപഭസ്സരാനം വസേന ഛബ്ബണ്ണബുദ്ധരംസിയോ വിസ്സജ്ജേന്തിയാ അചിന്തേയ്യാനുഭാവായ അനുപമായ ബുദ്ധലീലായ സമന്നാഗതായ രൂപകായസമ്പത്തിയാ സകലവിഹാരം ഏകാലോകം കുരുമാനോ ഉപട്ഠാനസാലം ഉപസങ്കമി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ…പേ… തേനുപസങ്കമീ’’തി.

ഏവം ഉപസങ്കമിത്വാ വത്തം ദസ്സേത്വാ നിസിന്നേ തേ ഭിക്ഖൂ തുണ്ഹീഭൂതേ ദിസ്വാ ‘‘മയി അകഥേന്തേ ഇമേ ഭിക്ഖൂ ബുദ്ധഗാരവേന കപ്പമ്പി ന കഥേസ്സന്തീ’’തി കഥാസമുട്ഠാപനത്ഥം ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ കായ നുത്ഥാതി കതമായ നു ഭവഥ. ‘‘കായ നോത്ഥാ’’തിപി പാളി, സോ ഏവത്ഥോ, ‘‘കായ ന്വേത്ഥാ’’തിപി പഠന്തി, തസ്സ കതമായ നു ഏത്ഥാതി അത്ഥോ. തത്രായം സങ്ഖേപത്ഥോ – ഭിക്ഖവേ, കതമായ നാമ കഥായ ഇധ സന്നിസിന്നാ ഭവഥ, കതമാ ച തുമ്ഹാകം കഥാ മമാഗമനപച്ചയാ അനിട്ഠിതാ, തം നിട്ഠാപേസ്സാമീതി ഏവം സബ്ബഞ്ഞുപവാരണായ പവാരേസി.

ന ഖ്വേതന്തി ന ഖോ ഏതം, അയമേവ വാ പാഠോ. ‘‘ന ഖോത’’ന്തിപി പഠന്തി, ന ഖോ ഏതം ഇച്ചേവ പദവിഭാഗോ. കുലപുത്താനന്തി ജാതിആചാരകുലപുത്താനം. സദ്ധാതി സദ്ധായ, കമ്മഫലസദ്ധായ രതനത്തയസദ്ധായ ച. അഗാരസ്മാതി ഘരതോ, ഗഹട്ഠഭാവാതി അത്ഥോ. അനഗാരിയന്തി പബ്ബജ്ജം. പബ്ബജിതാനന്തി ഉപഗതാനം. യന്തി കിരിയാപരാമസനം. തത്ഥായം പദയോജനാ – ‘‘ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹേ നേവ രാജാഭിനീതാ ന ചോരാഭിനീതാ ന ഇണട്ടാ ന ജീവിതപകതാ പബ്ബജിതാ, അഥ ഖോ സദ്ധായ അഗാരതോ നിക്ഖമിത്വാ മമ സാസനേ പബ്ബജിതാ, തുമ്ഹേ ഏതരഹി ഏവരൂപിം രാജപ്പടിസംയുത്തം തിരച്ഛാനകഥം കഥേയ്യാഥ, യം ഏവരൂപായ കഥായ കഥനം, ഏതം തുമ്ഹാകം ന ഖോ പതിരൂപം ന യുത്തമേവാ’’തി.

ഏവം സന്നിപതിതാനം പബ്ബജിതാനം അപ്പതിരൂപം പടിക്ഖിപിത്വാ ഇദാനി നേസം പതിരൂപം പടിപത്തിം അനുജാനന്തോ ‘‘സന്നിപതിതാനം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വയം കരണീയം ധമ്മീ വാ കഥാ അരിയോ വാ തുണ്ഹീഭാവോ’’തി ആഹ. തത്ഥ വോതി തുമ്ഹാകം. കരണീയന്തി ഹി പദം അപേക്ഖിത്വാ കത്തരി സാമിവചനമേതം, തസ്മാ തുമ്ഹേഹീതി അത്ഥോ. ദ്വയം കരണീയന്തി ദ്വേ കാതബ്ബാ. ധമ്മീ കഥാതി ചതുസച്ചധമ്മതോ അനപേതാ കഥാ, പവത്തിനിവത്തിപരിദീപിനീ ധമ്മദേസനാതി അത്ഥോ. ദസകഥാവത്ഥുസങ്ഖാതാപി ഹി ധമ്മകഥാ തദേകദേസാ ഏവാതി. അരിയോതി ഏകന്തഹിതാവഹത്താ അരിയോ, വിസുദ്ധോ ഉത്തമോതി വാ അരിയോ. തുണ്ഹീഭാവോതി സമഥവിപസ്സനാഭാവനാഭൂതം അകഥനം. കേചി പന ‘‘വചീസങ്ഖാരപടിപക്ഖഭാവതോ ദുതിയജ്ഝാനം അരിയോ തുണ്ഹീഭാവോ’’തി വദന്തി. അപരേ ‘‘ചതുത്ഥജ്ഝാനം അരിയോ തുണ്ഹീഭാവോ’’തി വദന്തി. അയം പനേത്ഥ അത്ഥോ – ‘‘ഭിക്ഖവേ, ചിത്തവിവേകസ്സ പരിബ്രൂഹനത്ഥം വിവേകട്ഠകായാ സുഞ്ഞാഗാരേ വിഹരന്താ സചേ കദാചി സന്നിപതഥ, ഏവം സന്നിപതിതേഹി തുമ്ഹേഹി ‘അസ്സുതം സാവേതി സുതം വാ പരിയോദപേതീ’തി വുത്തനയേന അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സൂപകാരായ ഖന്ധാദീനം അനിച്ചതാദിപടിസംയുത്താ ധമ്മകഥാ വാ പവത്തേതബ്ബാ, അഞ്ഞമഞ്ഞം അബ്യാബാധനത്ഥം ഝാനസമാപത്തിയാ വാ വിഹരിതബ്ബ’’ന്തി.

തത്ഥ പുരിമേന കരണീയവചനേന അനോതിണ്ണാനം സാസനേ ഓതരണൂപായം ദസ്സേതി, പച്ഛിമേന ഓതിണ്ണാനം സംസാരതോ നിസ്സരണൂപായം. പുരിമേന വാ ആഗമവേയ്യത്തിയേ നിയോജേതി, പച്ഛിമേന അധിഗമവേയ്യത്തിയേ. അഥ വാ പുരിമേന സമ്മാദിട്ഠിയാ പഠമം ഉപ്പത്തിഹേതും ദീപേതി, ദുതിയേന ദുതിയം. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, ഹേതൂ ദ്വേ പച്ചയാ സമ്മാദിട്ഠിയാ ഉപ്പാദായ പരതോ ച ഘോസോ, പച്ചത്തഞ്ച യോനിസോ മനസികാരോ’’തി (അ. നി. ൨.൧൨൭).

പുരിമേന വാ ലോകിയസമ്മാദിട്ഠിയാ മൂലകാരണം വിഭാവേതി, പച്ഛിമേന ലോകുത്തരസമ്മാദിട്ഠിയാ മൂലകാരണന്തി ഏവമാദിനാ ഏത്ഥ യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി തേഹി ഭിക്ഖൂഹി കിത്തിതകാമസമ്പത്തിതോ ഝാനാദിസമ്പത്തി സന്തതരാ ചേവ പണീതതരാ ചാതി ഏതമത്ഥം സബ്ബാകാരതോ വിദിത്വാ. ഇമം ഉദാനന്തി ഇമം അരിയവിഹാരസുഖാനുഭാവദീപകം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ യഞ്ച കാമസുഖം ലോകേതി ലോകസദ്ദോ ‘‘ഖന്ധലോകോ ആയതനലോകോ ധാതുലോകോ’’തിആദീസു (മഹാനി. ൩, ൭; ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൨) സങ്ഖാരേസു ആഗതോ.

‘‘യാവതാ ചന്ദിമസൂരിയാ പരിഹരന്തി,

ദിസാ ഭന്തി വിരോചനാ;

താവ സഹസ്സധാ ലോകോ,

ഏത്ഥ തേ വത്തതീ വസോ’’തി. –

ആദീസു (മ. നി. ൧.൫൦൩) ഓകാസേ ആഗതോ. ‘‘അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേന്തോ’’തിആദീസു (മഹാവ. ൯; മ. നി. ൧.൨൮൩) സത്തേസു. ഇധ പന സത്തലോകേ ഓകാസലോകേ ച വേദിതബ്ബോ. തസ്മാ അവീചിതോ പട്ഠായ ഉപരി ബ്രഹ്മലോകതോ ഹേട്ഠാ ഏതസ്മിം ലോകേ യം വത്ഥുകാമേ പടിച്ച കിലേസകാമവസേന ഉപ്പജ്ജനതോ കാമസഹഗതം സുഖം. യഞ്ചിദം ദിവിയം സുഖന്തി യഞ്ച ഇദം ദിവി ഭവം ദിബ്ബവിഹാരവസേന ച ലദ്ധബ്ബം ബ്രഹ്മാനം മനുസ്സാനഞ്ച രൂപസമാപത്തിസുഖം. തണ്ഹക്ഖയസുഖസ്സാതി യം ആഗമ്മ തണ്ഹാ ഖീയതി, തം നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ തണ്ഹായ ച പടിപസ്സമ്ഭനവസേന പവത്തഫലസമാപത്തിസുഖം തണ്ഹക്ഖയസുഖം നാമ, തസ്സ തണ്ഹക്ഖയസുഖസ്സ. ഏതേതി ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന നിദ്ദേസോ, ഏതാനി സുഖാനീതി അത്ഥോ. കേചി ഉഭയമ്പി സുഖസാമഞ്ഞേന ഗഹേത്വാ ‘‘ഏത’’ന്തി പഠന്തി, തേസം ‘‘കലം നാഗ്ഘതീ’’തി പാഠേന ഭവിതബ്ബം.

സോളസിന്തി സോളസന്നം പൂരണിം. അയഞ്ഹേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – ചക്കവത്തിസുഖം ആദിം കത്വാ സബ്ബസ്മിം മനുസ്സലോകേ മനുസ്സസുഖം, നാഗസുപണ്ണാദിലോകേ നാഗാദീഹി അനുഭവിതബ്ബം സുഖം, ചാതുമഹാരാജികാദിദേവലോകേ ഛബ്ബിധം കാമസുഖന്തി യം ഏകാദസവിധേ കാമലോകേ ഉപ്പജ്ജന്തം കാമസുഖം, യഞ്ച ഇദം രൂപാരൂപദേവേസു ദിബ്ബവിഹാരഭൂതേസു രൂപാരൂപജ്ഝാനേസു ച ഉപ്പന്നത്താ ‘‘ദിവിയ’’ന്തി ലദ്ധനാമം ലോകിയജ്ഝാനസുഖം, സകലമ്പി തദുഭയം തണ്ഹക്ഖയസുഖസങ്ഖാതം ഫലസമാപത്തിസുഖം സോളസ ഭാഗേ കത്വാ തതോ ഏകഭാഗം സോളസഭാഗഗുണേ ലദ്ധം ഏകഭാഗസങ്ഖാതം കലം ന അഗ്ഘതീതി.

അയഞ്ച അത്ഥവണ്ണനാ ഫലസമാപത്തിസാമഞ്ഞേന വുത്താ. പാളിയം അവിസേസേന തണ്ഹക്ഖയസ്സ ആഗതത്താ പഠമഫലസമാപത്തിസുഖസ്സാപി കലം ലോകിയം ന അഗ്ഘതി ഏവ. തഥാ ഹി വുത്തം –

‘‘പഥബ്യാ ഏകരജ്ജേന, സഗ്ഗസ്സ ഗമനേന വാ;

സബ്ബലോകാധിപച്ചേന, സോതാപത്തിഫലം വര’’ന്തി. (ധ. പ. ൧൭൮);

സോതാപത്തിസംയുത്തേപി വുത്തം –

‘‘കിഞ്ചാപി, ഭിക്ഖവേ, രാജാ ചക്കവത്തീ ചതുന്നം ദീപാനം ഇസ്സരിയാധിപച്ചം രജ്ജം കാരേത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി ദേവാനം താവതിംസാനം സഹബ്യതം, സോ തത്ഥ നന്ദനേ വനേ അച്ഛരാസങ്ഘപരിവുതോ ദിബ്ബേഹി ച പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതോ സമങ്ഗീഭൂതോ പരിചാരേതി, സോ ചതൂഹി ധമ്മേഹി അസമന്നാഗതോ. അഥ ഖോ സോ അപരിമുത്തോവ നിരയാ, അപരിമുത്തോ തിരച്ഛാനയോനിയാ, അപരിമുത്തോ പേത്തിവിസയാ, അപരിമുത്തോ അപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതാ. കിഞ്ചാപി, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ പിണ്ഡിയാലോപേന യാപേതി, നന്തകാനി ച ധാരേതി, സോ ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ, അഥ ഖോ സോ പരിമുത്തോ നിരയാ, പരിമുത്തോ തിരച്ഛാനയോനിയാ, പരിമുത്തോ പേത്തിവിസയാ, പരിമുത്തോ അപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതാ.

‘‘കതമേഹി ചതൂഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം…പേ... ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി. ധമ്മേ അവേച്ചപ്പസാദേന…പേ… വിഞ്ഞൂഹീ’തി. സങ്ഘേ അവേച്ചപ്പസാദേന…പേ… പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’തി. അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി അഖണ്ഡേഹി…പേ… സമാധിസംവത്തനികേഹി. ഇമേഹി ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി. യോ ച, ഭിക്ഖവേ, ചതുന്നം ദീപാനം പടിലാഭോ, യോ ചതുന്നം ധമ്മാനം പടിലാഭോ, ചതുന്നം ദീപാനം പടിലാഭോ ചതുന്നം ധമ്മാനം പടിലാഭസ്സ കലം നാഗ്ഘതി സോളസി’’ന്തി (സം. നി. ൫.൯൯൭).

ഏവം ഭഗവാ സബ്ബത്ഥ ലോകിയസുഖം സഉത്തരം സാതിസയം, ലോകുത്തരസുഖമേവ അനുത്തരന്തി അതിസയന്തി ഭാജേസീതി.

ദുതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ദണ്ഡസുത്തവണ്ണനാ

൧൩. തതിയേ കുമാരകാതി ദാരകാ. അന്തരാ ച സാവത്ഥിം അന്തരാ ച ജേതവനന്തി അന്തരാസദ്ദോ ‘‘തദന്തരം കോ ജാനേയ്യ, അഞ്ഞത്ര തഥാഗതാ’’തി (അ. നി. ൬.൪൪; ൧൦.൭൫), ‘‘ജനാ സങ്ഗമ്മ മന്തേന്തി, മഞ്ച ത്വഞ്ച കിമന്തര’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൧.൨൨൮) കാരണേ ആഗതോ. ‘‘അദ്ദസാ മം, ഭന്തേ, അഞ്ഞതരാ ഇത്ഥീ വിജ്ജന്തരികായ ഭാജനം ധോവന്തീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൧൪൯) ഖണേ. ‘‘യസ്സന്തരതോ ന സന്തി കോപാ’’തിആദീസു (ഉദാ. ൨൦) ചിത്തേ. ‘‘അന്തരാ വോസാനമാപാദീ’’തിആദീസു വേമജ്ഝേ. ‘‘അപിചായം, ഭിക്ഖവേ, തപോദാ ദ്വിന്നം മഹാനിരയാനം അന്തരികായ ആഗച്ഛതീ’’തിആദീസു (പാരാ. ൨൩൧) വിവരേ. സ്വായമിധാപി വിവരേ വേദിതബ്ബോ. തസ്മാ സാവത്ഥിയാ ച ജേതവനസ്സ ച വിവരേതി, ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അന്തരാസദ്ദയോഗതോ ചേത്ഥ ഉപയോഗവചനം ‘‘അന്തരാ ച സാവത്ഥിം അന്തരാ ച ജേതവന’’ന്തി. ഈദിസേസു ഠാനേസു അക്ഖരചിന്തകാ ‘‘അന്തരാ ഗാമഞ്ച നദിഞ്ച ഗച്ഛതീ’’തി ഏകമേവ അന്തരാസദ്ദം പയുജ്ജന്തി, സോ ദുതിയപദേനപി യോജേതബ്ബോ ഹോതി. ഇധ പന യോജേത്വാ വുത്തോ.

അഹിം ദണ്ഡേന ഹനന്തീതി ബിലതോ നിക്ഖമിത്വാ ഗോചരായ ഗച്ഛന്തം കണ്ഹസപ്പം ഛാതജ്ഝത്തം അനുബന്ധിത്വാ യട്ഠീഹി പോഥേന്തി. തേന ച സമയേന ഭഗവാ സാവത്ഥിം പിണ്ഡായ ഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ തേ ദാരകേ അഹിം ദണ്ഡേന ഹനന്തേ ദിസ്വാ ‘‘കസ്മാ കുമാരകാ ഇമം അഹിം ദണ്ഡേന ഹനഥാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഡംസനഭയേന, ഭന്തേ’’തി ച വുത്തേ ‘‘ഇമേ അത്തനോ സുഖം കരിസ്സാമാതി ഇമം പഹരന്താ നിബ്ബത്തട്ഠാനേ ദുക്ഖം അനുഭവിസ്സന്തി, അഹോ അവിജ്ജായ നികതികോസല്ല’’ന്തി ധമ്മസംവേഗം ഉപ്പാദേസി. തേനേവ ച ധമ്മസംവേഗേന ഉദാനം ഉദാനേസി. തേന വുത്തം ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ’’തിആദി.

തത്ഥ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ‘‘ഇമേ ദാരകാ അത്തസുഖായ പരദുക്ഖം കരോന്താ സയം പരത്ഥ സുഖം ന ലഭിസ്സന്തീ’’തി ഏതമത്ഥം ജാനിത്വാതി ഏവമേകേ വണ്ണേന്തി. അഞ്ഞേസം ദുപ്പടിപന്നാനം സുഖപരിയേസനം ആയതിം ദുക്ഖായ സംവത്തതി, സുപ്പടിപന്നാനം ഏകന്തേന സുഖായ സംവത്തതി. തസ്മാ ‘‘പരവിഹേസാവിനിമുത്താ അച്ചന്തമേവ സുഖഭാഗിനോ വത മയ്ഹം ഓവാദപ്പടികരാ’’തി സോമനസ്സവസേനേവേതമ്പി സത്ഥാ ഉദാനം ഉദാനേസീതി വദന്തി. അപരേ പന ഭണന്തി ‘‘ഏവം തേഹി കുമാരകേഹി പവത്തിതം പരവിഹേഠനം സബ്ബാകാരേന ആദീനവതോ വിദിത്വാ പരവിഹേസായ പരാനുകമ്പായ ച യഥാക്കമം ആദീനവാനിസംസവിഭാവനം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസീ’’തി.

തത്ഥ സുഖകാമാനീതി ഏകന്തേനേവ അത്തനോ സുഖസ്സ ഇച്ഛനതോ സുഖാനുഗിദ്ധാനി. ഭൂതാനീതി പാണിനോ. യോ ദണ്ഡേന വിഹിംസതീതി ഏത്ഥ ദണ്ഡേനാതി ദേസനാമത്തം, ദണ്ഡേന വാ ലേഡ്ഡുസത്ഥപാണിപ്പഹാരാദീഹി വാതി അത്ഥോ. അഥ വാ ദണ്ഡേനാതി ദണ്ഡനേന. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യോ സുഖകാമാനി സബ്ബഭൂതാനി ജാതിആദിനാ ഘട്ടനവസേന വചീദണ്ഡേന വാ പാണിമുഗ്ഗരസത്ഥാദീഹി പോഥനതാളനച്ഛേദനാദിവസേന സരീരദണ്ഡേന വാ സതം വാ സഹസ്സം വാ ഠാപനവസേന ധനദണ്ഡേന വാതി ഇമേസു ദണ്ഡേസു യേന കേനചി ദണ്ഡേന വിഹിംസതി വിഹേഠേതി ദുക്ഖം പാപേതി, അത്തനോ സുഖമേസാനോ, പേച്ച സോ ന ലഭതേ സുഖന്തി സോ പുഗ്ഗലോ അത്തനോ സുഖം ഏസന്തോ ഗവേസന്തോ പത്ഥേന്തോ പേച്ച പരലോകേ മനുസ്സസുഖം ദിബ്ബസുഖം നിബ്ബാനസുഖന്തി തിവിധമ്പി സുഖം ന ലഭതി, അഞ്ഞദത്ഥു തേന ദണ്ഡേന ദുക്ഖമേവ ലഭതീതി അത്ഥോ.

പേച്ച സോ ലഭതേ സുഖന്തി യോ ഖന്തിമേത്താനുദ്ദയസമ്പന്നോ ‘‘യഥാഹം സുഖകാമോ ദുക്ഖപ്പടികൂലോ, ഏവം സബ്ബേപീ’’തി ചിന്തേത്വാ സമ്പത്തവിരതിആദീസു ഠിതോ വുത്തനയേന കേനചി ദണ്ഡേന സബ്ബാനിപി ഭൂതാനി ന ഹിംസതി ന ബാധതി, സോ പുഗ്ഗലോ പരലോകേ മനുസ്സഭൂതോ മനുസ്സസുഖം, ദേവഭൂതോ ദിബ്ബസുഖം, ഉഭയം അതിക്കമന്തോ നിബ്ബാനസുഖം ലഭതീതി. ഏത്ഥ ച താദിസസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അവസ്സംഭാവിതായ തം സുഖം പച്ചുപ്പന്നം വിയ ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘ലഭതേ’’തി വുത്തം. പുരിമഗാഥായപി ഏസേവ നയോ.

തതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. സക്കാരസുത്തവണ്ണനാ

൧൪. ചതുത്ഥേ തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ സക്കതോ ഹോതീതി കപ്പാനം സതസഹസ്സാധികേസു ചതൂസു അസങ്ഖ്യേയ്യേസു പരിപൂരിതസ്സ പുഞ്ഞസമ്ഭാരവിസേസസ്സ ഫലഭൂതേന ‘‘ഇതോ പരം മയ്ഹം ഓകാസോ നത്ഥീ’’തി ഉസ്സഹജാതേന വിയ ഉപരൂപരി വഡ്ഢമാനേന സക്കാരാദിനാ ഭഗവാ സക്കതോ ഹോതി. സബ്ബദിസാസു ഹി യമകമഹാമേഘോ വുട്ഠഹിത്വാ മഹോഘം വിയ സബ്ബപാരമിയോ ‘‘ഏകസ്മിം അത്തഭാവേ വിപാകം ദസ്സാമാ’’തി സമ്പിണ്ഡിതാ വിയ ഭഗവതോ ലാഭസക്കാരമഹോഘം നിബ്ബത്തയിംസു. തതോ അന്നപാനവത്ഥയാനമാലാഗന്ധവിലേപനാദിഹത്ഥാ ഖത്തിയബ്രാഹ്മണാദയോ ആഗന്ത്വാ ‘‘കഹം ബുദ്ധോ, കഹം ഭഗവാ, കഹം ദേവദേവോ, കഹം നരാസഭോ, കഹം പുരിസസീഹോ’’തി ഭഗവന്തം പരിയേസന്തി. സകടസതേഹി പച്ചയേ ആഹരിത്വാ ഓകാസം അലഭമാനാ സമന്താ ഗാവുതപ്പമാണേപി സകടധുരേന സകടധുരം ആഹച്ച തിട്ഠന്തി ചേവ അനുബന്ധന്തി ച അന്ധകവിന്ദബ്രാഹ്മണാദയോ വിയ. സബ്ബം തം ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൨൮൨) തേസു തേസു ച സുത്തേസു ആഗതനയേന വേദിതബ്ബം. യഥാ ച ഭഗവതോ, ഏവം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സാതി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘യാവതാ ഖോ, ചുന്ദ, ഏതരഹി സങ്ഘാ വാ ഗണാ വാ ലോകേ ഉപ്പന്നാ, നാഹം, ചുന്ദ, അഞ്ഞം ഏകസങ്ഘമ്പി സമനുപസ്സാമി ഏവം ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപ്പത്തം, യഥരിവായം, ചുന്ദ, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ’’തി (ദീ. നി. ൩.൧൭൬).

സ്വായം ഭഗവതോ ച ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച ഉപ്പന്നോ ലാഭസക്കാരോ ഏകതോ ഹുത്വാ ദ്വിന്നം മഹാനദീനം ഉദകോഘോ വിയ അപ്പമേയ്യോ അഹോസി. തേന വുത്തം – ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ സക്കതോ ഹോതി…പേ… പരിക്ഖാരാനം, ഭിക്ഖുസങ്ഘോപി സക്കതോ…പേ… പരിക്ഖാരാന’’ന്തി.

തിത്ഥിയാ പന പുബ്ബേ അകതപുഞ്ഞതായ ച ദുപ്പടിപന്നതായ ച അസക്കതാ അഗരുകതാ, ബുദ്ധുപ്പാദേന പന വിസേസതോ വിപന്നസോഭാ സൂരിയുഗ്ഗമനേ ഖജ്ജോപനകാ വിയ നിപ്പഭാ നിത്തേജാ ഹതലാഭസക്കാരാ അഹേസും. തേ താദിസം ഭഗവതോ സങ്ഘസ്സ ച ലാഭസക്കാരം അസഹമാനാ ഇസ്സാപകതാ ‘‘ഏവം ഇമേ ഫരുസാഹി വാചാഹി ഘട്ടേത്വാവ പലാപേസ്സാമാ’’തി ഉസൂയാ വിസുഗ്ഗാരം ഉഗ്ഗിരന്താ തത്ഥ തത്ഥ ഭിക്ഖൂ അക്കോസന്താ പരിഭാസന്താ വിചരിംസു. തേന വുത്തം – ‘‘അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പന പരിബ്ബാജകാ അസക്കതാ ഹോന്തി…പേ… പരിക്ഖാരാനം. അഥ ഖോ തേ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ഭഗവതോ സക്കാരം അസഹമാനാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച ഗാമേ ച അരഞ്ഞേ ച ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ അസബ്ഭാഹി ഫരുസാഹി വാചാഹി അക്കോസന്തി പരിഭാസന്തി രോസേന്തി വിഹേസേന്തീ’’തി.

തത്ഥ അസബ്ഭാഹീതി അസഭായോഗ്ഗാഹി സഭായം സാധുജനസമൂഹേ വത്തും അയുത്താഹി, ദുട്ഠുല്ലാഹീതി അത്ഥോ. ഫരുസാഹീതി കക്ഖളാഹി മമ്മച്ഛേദികാഹി. അക്കോസന്തീതി ജാതിആദീഹി അക്കോസവത്ഥൂഹി ഖുംസേന്തി. പരിഭാസന്തീതി ഭണ്ഡനവസേന ഭയം ഉപ്പാദേന്താ തജ്ജേന്തി. രോസേന്തീതി യഥാ പരസ്സ രോസോ ഹോതി, ഏവം അനുദ്ധംസനവസേന രോസം ഉപ്പാദേന്തി. വിഹേസേന്തീതി വിഹേഠേന്തി, വിവിധേഹി ആകാരേഹി അഫാസും കരോന്തി.

കഥം പനേതേ സമന്തപാസാദികേ ഭഗവതി ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ച അക്കോസാദീനി പവത്തേസുന്തി? ഭഗവതോ ഉപ്പാദതോ പഹീനലാഭസക്കാരതായ ഉപഹതചിത്താ പഥവിം ഖണിത്വാ പക്ഖലന്താ വിയ അവണേ വേളുരിയമണിമ്ഹി വണം ഉപ്പാദേന്താ വിയ ച സുന്ദരികം നാമ പരിബ്ബാജികം സഞ്ഞാപേത്വാ തായ സത്ഥു ഭിക്ഖൂനഞ്ച അവണ്ണം വുട്ഠാപേത്വാ അക്കോസാദീനി പവത്തേസും. തം പനേതം സുന്ദരീവത്ഥു പരതോ സുന്ദരീസുത്തേ (ഉദാ. ൩൮) പാളിയംയേവ ആഗമിസ്സതി, തസ്മാ യമേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം തത്ഥേവ വണ്ണയിസ്സാമ.

ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ സന്തികം ഉപസങ്കമിത്വാ തം പവത്തിമാരോചേസും. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു…പേ… വിഹേസേന്തീ’’തി. തം വുത്തത്ഥമേവ.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏതം ഇസ്സാപകതാനം തിത്ഥിയാനം വിപ്പടിപത്തിം സബ്ബാകാരതോ വിദിത്വാ. ഇമം ഉദാനന്തി ഇമം തേഹി കതേ വിപ്പകാരേ പസന്നചിത്തേഹി ച പരേഹി കതേ ഉപകാരേ താദിഭാവാനുഭാവദീപകം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ ഗാമേ അരഞ്ഞേ സുഖദുക്ഖഫുട്ഠോതി ഗാമേ വാ അരഞ്ഞേ വാ യത്ഥ കത്ഥചി സുഖേന ദുക്ഖേന ച ഫുട്ഠോ സുഖദുക്ഖാനി അനുഭവന്തോ, തേസം വാ പച്ചയേഹി സമങ്ഗീഭൂതോ. നേവത്തതോ നോ പരതോ ദഹേഥാതി ‘‘അഹം സുഖിതോ, അഹം ദുക്ഖിതോ, മമ സുഖം, മമ ദുക്ഖം, പരേനിദം മയ്ഹം സുഖദുക്ഖം ഉപ്പാദിത’’ന്തി ച നേവ അത്തതോ ന പരതോ തം സുഖദുക്ഖം ഠപേഥ. കസ്മാ? ന ഹേത്ഥ ഖന്ധപഞ്ചകേ അഹന്തി വാ മമന്തി വാ പരോതി വാ പരസ്സാതി വാ പസ്സിതബ്ബയുത്തകം കിഞ്ചി അത്ഥി, കേവലം സങ്ഖാരാ ഏവ പന യഥാപച്ചയം ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഖണേ ഖണേ ഭിജ്ജന്തീതി. സുഖദുക്ഖഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ ദേസനാസീസം, സബ്ബസ്സാപി ലോകധമ്മസ്സ വസേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇതി ഭഗവാ ‘‘നാഹം ക്വചനി, കസ്സചി കിഞ്ചനതസ്മിം, ന ച മമ ക്വചനി, കത്ഥചി കിഞ്ചനതത്ഥീ’’തി ചതുകോടികം സുഞ്ഞതം വിഭാവേസി.

ഇദാനി തസ്സ അത്തതോ പരതോ ച അദഹനസ്സ കാരണം ദസ്സേതി ‘‘ഫുസന്തി ഫസ്സാ ഉപധിം പടിച്ചാ’’തി. ഏതേ സുഖവേദനീയാ ദുക്ഖവേദനീയാ ച ഫസ്സാ നാമ ഖന്ധപഞ്ചകസങ്ഖാതം ഉപധിം പടിച്ച തസ്മിം സതി യഥാസകം വിസയം ഫുസന്തി, തത്ഥ പവത്തന്തിയേവ. അദുക്ഖമസുഖാ ഹി വേദനാ സന്തസഭാവതായ സുഖേ ഏവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീതി ദുവിധസമ്ഫസ്സവസേനേവായം അത്ഥവണ്ണനാ കതാ.

യഥാ പന തേ ഫസ്സാ ന ഫുസന്തി, തം ദസ്സേതും ‘‘നിരുപധിം കേന ഫുസേയ്യും ഫസ്സാ’’തി വുത്തം. സബ്ബസോ ഹി ഖന്ധൂപധിയാ അസതി കേന കാരണേന തേ ഫസ്സാ ഫുസേയ്യും, ന തം കാരണം അത്ഥി. യദി ഹി തുമ്ഹേ അക്കോസാദിവസേന ഉപ്പജ്ജനസുഖദുക്ഖം ന ഇച്ഛഥ, സബ്ബസോ നിരുപധിഭാവേയേവ യോഗം കരേയ്യാഥാതി അനുപാദിസേസനിബ്ബാനധാതുയാ ഗാഥം നിട്ഠപേസി. ഏവം ഇമിനാ ഉദാനേന വട്ടവിവട്ടം കഥിതം.

ചതുത്ഥസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ഉപാസകസുത്തവണ്ണനാ

൧൫. പഞ്ചമേ ഇച്ഛാനങ്ഗലകോതി ഇച്ഛാനങ്ഗലനാമകോ കോസലേസു ഏകോ ബ്രാഹ്മണഗാമോ, തംനിവാസിതായ തത്ഥ വാ ജാതോ ഭവോതി വാ ഇച്ഛാനങ്ഗലകോ. ഉപാസകോതി തീഹി സരണഗമനേഹി ഭഗവതോ സന്തികേ ഉപാസകഭാവസ്സ പവേദിതത്താ ഉപാസകോ പഞ്ചസിക്ഖാപദികോ ബുദ്ധമാമകോ, ധമ്മമാമകോ, സങ്ഘമാമകോ. കേനചിദേവ കരണീയേനാതി ഉദ്ധാരസോധാപനാദിനാ കേനചിദേവ കത്തബ്ബേന. തീരേത്വാതി നിട്ഠാപേത്വാ. അയം കിര ഉപാസകോ പുബ്ബേ അഭിണ്ഹം ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ പയിരുപാസതി, സോ കതിപയം കാലം ബഹുകരണീയതായ സത്ഥു ദസ്സനം നാഭിസമ്ഭോസി. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘ചിരസ്സം ഖോ ത്വം, ഉപാസക, ഇമം പരിയായമകാസി, യദിദം ഇധാഗമനായാ’’തി.

തത്ഥ ചിരസ്സന്തി ചിരേന. പരിയായന്തി വാരം. യദിദന്തി നിപാതോ, യോ അയന്തി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഇധ മമ സന്തികേ ആഗമനായ യോ അയം അജ്ജ കതോ വാരോ, തം ഇമം ചിരേന പപഞ്ചം കത്വാ അകാസീതി. ചിരപടികാഹന്തി ചിരപടികോ അഹം, ചിരകാലതോ പട്ഠായ അഹം ഉപസങ്കമിതുകാമോതി സമ്ബന്ധോ. കേഹിചി കേഹിചീതി ഏകച്ചേഹി ഏകച്ചേഹി. അഥ വാ കേഹിചി കേഹിചീതി യേഹി വാ തേഹി വാ. തത്ഥ ഗാരവം ദസ്സേതി. സത്ഥരി അഭിപ്പസന്നസ്സ ഹി സത്ഥുദസ്സനധമ്മസ്സവനേസു വിയ ന അഞ്ഞത്ഥ ആദരോ ഹോതി. കിച്ചകരണീയേഹീതി ഏത്ഥ അവസ്സം കാതബ്ബം കിച്ചം, ഇതരം കരണീയം. പഠമം വാ കാതബ്ബം കിച്ചം, പച്ഛാ കാതബ്ബം കരണീയം. ഖുദ്ദകം വാ കിച്ചം, മഹന്തം കരണീയം. ബ്യാവടോതി ഉസ്സുക്കോ. ഏവാഹന്തി ഏവം ഇമിനാ പകാരേന അഹം നാസക്ഖിം ഉപസങ്കമിതും, ന അഗാരവാദിനാതി അധിപ്പായോ.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ദുല്ലഭേ ബുദ്ധുപ്പാദേ മനുസ്സത്തലാഭേ ച സത്താനം സകിഞ്ചനഭാവേന കിച്ചപസുതതായ കുസലന്തരായോ ഹോതി, ന അകിഞ്ചനസ്സാതി ഏതമത്ഥം സബ്ബാകാരതോ വിദിത്വാ. ഇമം ഉദാനന്തി തദത്ഥപരിദീപനമേവ ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ സുഖം വത തസ്സ ന ഹോതി കിഞ്ചീതി യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ കിഞ്ചി രൂപാദീസു ഏകവത്ഥുമ്പി ‘‘മമേത’’ന്തി തണ്ഹായ പരിഗ്ഗഹിതഭാവേന ന ഹോതി നത്ഥി ന വിജ്ജതി, സുഖം വത തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ, അഹോ സുഖമേവാതി അത്ഥോ. ‘‘ന ഹോസീ’’തിപി പാഠോ, തസ്സ അതീതകാലവസേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. കേചി പന ന ഹോതി കിഞ്ചീതി പദസ്സ ‘‘രാഗാദികിഞ്ചനം യസ്സ ന ഹോതീ’’തി അത്ഥം വണ്ണേന്തി, തം ന സുന്ദരം പരിഗ്ഗഹധമ്മവസേന ദേസനായ ആഗതത്താ. രാഗാദികിഞ്ചനന്തി പരിഗ്ഗഹേതബ്ബസ്സാപി സങ്ഗഹേ സതി യുത്തമേവ വുത്തം സിയാ അഥ വാ യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ കിഞ്ചി അപ്പമ്പി കിഞ്ചനം പലിബോധജാതം രാഗാദികിഞ്ചനാഭാവതോ ഏവ ന ഹോതി, തം തസ്സ അകിഞ്ചനത്തം സുഖസ്സ പച്ചയഭാവതോ സുഖം വതം, അഹോ സുഖന്തി അത്ഥോ. കസ്സ പന ന ഹോതി കിഞ്ചനന്തി ചേ, ആഹ ‘‘സങ്ഖാതധമ്മസ്സ ബഹുസ്സുതസ്സാ’’തി. യോ ചതൂഹിപി മഗ്ഗസങ്ഖാഹി സോളസകിച്ചനിപ്ഫത്തിയാ സങ്ഖാതധമ്മോ കതകിച്ചോ, തതോ ഏവ പടിവേധബാഹുസച്ചേന ബഹുസ്സുതോ, തസ്സ.

ഇതി ഭഗവാ അകിഞ്ചനഭാവേ ആനിസംസം ദസ്സേത്വാ സകിഞ്ചനഭാവേ ആദീനവം ദസ്സേതും ‘‘സകിഞ്ചനം പസ്സാ’’തിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ – രാഗാദികിഞ്ചനാനം ആമിസകിഞ്ചനാനഞ്ച അത്ഥിതായ സകിഞ്ചനം, സകിഞ്ചനത്താ ഏവ അലദ്ധാനഞ്ച ലദ്ധാനഞ്ച കാമാനം പരിയേസനാരക്ഖണഹേതു കിച്ചകരണീയവസേന ‘‘അഹം മമാ’’തി ഗഹണവസേന ച വിഹഞ്ഞമാനം വിഘാതം ആപജ്ജമാനം പസ്സാതി ധമ്മസംവേഗപ്പത്തോ സത്ഥാ അത്തനോ ചിത്തം വദതി. ജനോ ജനസ്മിം പടിബന്ധരൂപോതി സയം അഞ്ഞോ ജനോ സമാനോ അഞ്ഞസ്മിം ജനേ ‘‘അഹം ഇമസ്സ, മമ അയ’’ന്തി തണ്ഹാവസേന പടിബന്ധസഭാവോ ഹുത്വാ വിഹഞ്ഞതി വിഘാതം ആപജ്ജതി. ‘‘പടിബദ്ധചിത്തോ’’തിപി പാഠോ. അയഞ്ച അത്ഥോ –

‘‘പുത്താ മത്ഥി ധനമ്മത്ഥി, ഇതി ബാലോ വിഹഞ്ഞതി;

അത്താ ഹി അത്തനോ നത്ഥി, കുതോ പുത്താ കുതോ ധന’’ന്തി. (ധ. പ. ൬൨) –

ആദീഹി സുത്തപദേഹി ദീപേതബ്ബോതി.

പഞ്ചമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ഗബ്ഭിനീസുത്തവണ്ണനാ

൧൬. ഛട്ഠേ അഞ്ഞതരസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സാതി ഏകസ്സ കുടുമ്ബികസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ. ദഹരാതി തരുണീ. മാണവികാതി ബ്രാഹ്മണധീതായ വോഹാരോ. പജാപതീതി ഭരിയാ. ഗബ്ഭിനീതി ആപന്നസത്താ. ഉപവിജഞ്ഞാതി അജ്ജ സുവേതി പച്ചുപട്ഠിതവിജായനകാലാ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. സോ കിര ബ്രാഹ്മണജാതികോ സഭരിയോ വാദപത്ഥസ്സമേ ഠിതോ, തേന നം സപജാപതികം പരിബ്ബാജകവോഹാരേന സമുദാചരന്തി. ഭരിയാ പനസ്സ ബ്രാഹ്മണജാതികത്താ ബ്രാഹ്മണാതി ആലപതി. തേലന്തി തിലതേലം. തേലസീസേന ചേത്ഥ യം യം വിജാതായ പസവദുക്ഖപ്പടികാരത്ഥം ഇച്ഛിതബ്ബം, തം സബ്ബം സപ്പിലോണാദിം ആഹരാതി ആണാപേതി. യം മേ വിജാതായ ഭവിസ്സതീതി യം തേലാദി മയ്ഹം വിജാതായ ബഹിനിക്ഖന്തഗബ്ഭായ ഉപകാരായ ഭവിസ്സതി. ‘‘പരിബ്ബാജികായാ’’തിപി പാഠോ. കുതോതി കസ്മാ ഠാനാ, യതോ ഞാതികുലാ വാ മിത്തകുലാ വാ തേലാദിം ആഹരേയ്യം, തം ഠാനം മേ നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. തേലം ആഹരാമീതി വത്തമാനസമീപതായ വത്തമാനം കത്വാ വുത്തം, തേലം ആഹരിസ്സാമീതി അത്ഥോ. സമണസ്സ വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ വാ സപ്പിസ്സ വാ തേലസ്സ വാതി ച സമുച്ചയത്ഥോ വാ-സദ്ദോ ‘‘അഗ്ഗിതോ വാ ഉദകതോ വാ മിഥുഭേദാ വാ’’തിആദീസു (മഹാവ. ൨൮൬; ദീ. നി. ൨.൧൫൨; ഉദാ. ൭൬) വിയ. സപ്പിസ്സ വാ തേലസ്സ വാതി പച്ചത്തേ സാമിവചനം, സപ്പി ച തേലഞ്ച യാവദത്ഥം പാതും പിവിതും ദീയതീതി അത്ഥോ. അപരേ പന ‘‘സപ്പിസ്സ വാ തേലസ്സ വാതി അവയവസമ്ബന്ധേ സാമിവചനം. സപ്പിതേലസമുദായസ്സ ഹി അവയവോ ഇധ യാവദത്ഥസദ്ദേന വുച്ചതീ’’തി വദന്തി. നോ നീഹരിതുന്തി ഭാജനേന വാ ഹത്ഥേന വാ ബഹി നേതും നോ ദീയതി, ഉച്ഛദ്ദിത്വാനാതി വമിത്വാ, യംനൂന ദദേയ്യന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി ‘‘അഹം രഞ്ഞോ കോട്ഠാഗാരം ഗന്ത്വാ തേലം കണ്ഠമത്തം പിവിത്വാ താവദേവ ഘരം ആഗന്ത്വാ ഏകസ്മിം ഭാജനേ യഥാപീതം വമിത്വാ ഉദ്ധനം ആരോപേത്വാ പചിസ്സാമി, യം പിത്തസേമ്ഹാദിമിസ്സിതം, തം അഗ്ഗിനാ ഝായിസ്സതി, തേലം പന ഗഹേത്വാ ഇമിസ്സാ പരിബ്ബാജികായ കമ്മേ ഉപനേസ്സാമീ’’തി.

ഉദ്ധം കാതുന്തി വമനവസേന ഉദ്ധം നീഹരിതും. ന പന അധോതി വിരിഞ്ചനവസേന ഹേട്ഠാ നീഹരിതും ന പന സക്കോതി. സോ ഹി ‘‘അധികം പീതം സയമേവ മുഖതോ നിഗ്ഗമിസ്സതീ’’തി പിവിത്വാ ആസയസ്സ അരിത്തതായ അനിഗ്ഗതേ വമനവിരേചനയോഗം അജാനന്തോ അലഭന്തോ വാ കേവലം ദുക്ഖാഹി വേദനാഹി ഫുട്ഠോ ആവട്ടതി ച പരിവട്ടതി ച. ദുക്ഖാഹീതി ദുക്ഖമാഹി. തിബ്ബാഹീതി ബഹലാഹി തിഖിണാഹി വാ. ഖരാഹീതി കക്ഖളാഹി. കടുകാഹീതി അതിവിയ അനിട്ഠഭാവേന ദാരുണാഹി. ആവട്ടതീതി ഏകസ്മിംയേവ ഠാനേ അനിപജ്ജിത്വാ അത്തനോ സരീരം ഇതോ ചിതോ ആകഡ്ഢന്തോ ആവട്ടതി. പരിവട്ടതീതി ഏകസ്മിം പദേസേ നിപന്നോപി അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനി പരിതോ ഖിപന്തോ വട്ടതി, അഭിമുഖം വാ വട്ടന്തോ ആവട്ടതി, സമന്തതോ വട്ടന്തോ പരിവട്ടതി.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ‘‘സകിഞ്ചനസ്സ അപ്പടിസങ്ഖാപരിഭോഗഹേതുകാ അയം ദുക്ഖുപ്പത്തി, അകിഞ്ചനസ്സ പന സബ്ബസോ അയം നത്ഥീ’’തി ഏതമത്ഥം സബ്ബാകാരതോ ജാനിത്വാ തദത്ഥപ്പകാസനം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ സുഖിനോ വതാതി സുഖിനോ വത സപ്പുരിസാ. കേ പന തേതി? യേ അകിഞ്ചനാ, യേ രാഗാദികിഞ്ചനസ്സ പരിഗ്ഗഹകിഞ്ചനസ്സ ച അഭാവേന അകിഞ്ചനാ, കേസം പനിദം കിഞ്ചനം നത്ഥീതി ആഹ – ‘‘വേദഗുനോ ഹി ജനാ അകിഞ്ചനാ’’തി, യേ അരിയമഗ്ഗഞാണസങ്ഖാതം വേദം ഗതാ അധിഗതാ, തേന വാ വേദേന നിബ്ബാനം ഗതാതി വേദഗുനോ, തേ അരിയജനാ ഖീണാസവപുഗ്ഗലാ അനവസേസരാഗാദികിഞ്ചനാനം അഗ്ഗമഗ്ഗേന സമുച്ഛിന്നത്താ അകിഞ്ചനാ നാമ. അസതി ഹി രാഗാദികിഞ്ചനേ കുതോ പരിഗ്ഗഹകിഞ്ചനസ്സ സമ്ഭവോ. ഏവം ഗാഥായ പുരിമഭാഗേന അരഹന്തേ പസംസിത്വാ അപരഭാഗേന അന്ധപുഥുജ്ജനേ ഗരഹന്തോ ‘‘സകിഞ്ചനം പസ്സാ’’തിആദിമാഹ. തം പുരിമസുത്തേ വുത്തത്ഥമേവ. ഏവം ഇമായപി ഗാഥായ വട്ടവിവട്ടം കഥിതം.

ഛട്ഠസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ഏകപുത്തകസുത്തവണ്ണനാ

൧൭. സത്തമേ ഏകപുത്തകോതി ഏകോ പുത്തോ, സോ ച അനുകമ്പിതബ്ബട്ഠേന ഏകപുത്തകോ, പിയായിതബ്ബട്ഠേന പിയോ, മനസ്സ വഡ്ഢനട്ഠേന മനാപോ. സരീരസോഭാസമ്പത്തിയാ വാ ദസ്സനീയട്ഠേന പിയോ, സീലാചാരസമ്പത്തിയാ കല്യാണധമ്മതായ മനാപോ. കലേതി സത്തേ ഖേപേതീതി കാലോ, മരണം. തം കതോ പത്തോതി കാലങ്കതോ, കാലേന വാ മച്ചുനാ കതോ നട്ഠോ അദസ്സനം ഗതോതി കാലങ്കതോ, മതോതി അത്ഥോ.

സമ്ബഹുലാ ഉപാസകാതി സാവത്ഥിവാസിനോ ബഹൂ ഉപാസകാ മതപുത്തഉപാസകസ്സ സഹസോകീഭാവേന യാവ ആളാഹനാ പച്ഛതോ ഗന്ത്വാ മതസരീരസ്സ കത്തബ്ബം കാരേത്വാ പടിനിവത്താ യഥാനിവത്ഥാവ ഉദകം ഓതരിത്വാ സീസംന്ഹാതാ വത്ഥാനി പീളേത്വാ അനോതാപേത്വാവ ഏകം നിവാസേത്വാ ഏകം ഉത്തരാസങ്ഗം കത്വാ ഉപാസകം പുരതോ കത്വാ ‘‘സോകവിനോദനം ധമ്മം സത്ഥു സന്തികേ സോസ്സാമാ’’തി ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിംസു. തേന വുത്തം ‘‘അല്ലകേസാ’’തിആദി.

തത്ഥ അല്ലവത്ഥാതി ഉദകേന തിന്തവത്ഥാ. ദിവാ ദിവസ്സാതി ദിവസസ്സപി ദിവാ, മജ്ഝന്ഹികേ കാലേതി അത്ഥോ. യസ്മാ ജാനന്താപി തഥാഗതാ പുച്ഛന്തി, ജാനന്താപി ന പുച്ഛന്തി. കാലം വിദിത്വാ പുച്ഛന്തി, കാലം വിദിത്വാ ന പുച്ഛന്തി, തസ്മാ ജാനന്തോയേവ ഭഗവാ കഥാസമുട്ഠാപനത്ഥം പുച്ഛന്തോ ‘‘കിം നു ഖോ തുമ്ഹേ ഉപാസകാ’’തിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ – തുമ്ഹേ ഉപാസകാ അഞ്ഞേസു ദിവസേസു മമ സന്തികം ആഗച്ഛന്താ ഓതാപിതസുദ്ധവത്ഥാ സായന്ഹേ ആഗച്ഛഥ, അജ്ജ പന അല്ലവത്ഥാ അല്ലകേസാ ഠിതമജ്ഝന്ഹികേ കാലേ ഇധാഗതാ, തം കിം കാരണന്തി. തേന മയന്തി തേന പുത്തവിയോഗജനിതചിത്തസന്താപേന ബലവസോകാഭിഭൂതതായ ഏവംഭൂതാ മയം ഇധൂപസങ്കമന്താതി.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി പിയവത്ഥുസമ്ഭവാ സോകദുക്ഖദോമനസ്സാദയോ, അസതി പിയവത്ഥുസ്മിം സബ്ബസോ ഏതേ ന സന്തീതി ഏതമത്ഥം സബ്ബാകാരതോ ജാനിത്വാ തദത്ഥപ്പകാസനം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ പിയരൂപസ്സാദഗധിതാസേതി പിയസഭാവേസു രൂപക്ഖന്ധാദീസു സുഖവേദനസ്സാദേന ഗധിതാ പടിബദ്ധചിത്താ. ഗധിതാസേതി ഹി ഗധിതാഇച്ചേവത്ഥോ. സേതി വാ നിപാതമത്തം. പിയരൂപാ നാമ ചക്ഖാദയോ പുത്തദാരാദയോ ച. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘കിഞ്ച ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം ചക്ഖു ലോകേ …പേ… ധമ്മതണ്ഹാ ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപ’’ന്തി (ചൂളനി. ഹേമകമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൫൫).

‘‘ഖേത്തം വത്ഥും ഹിരഞ്ഞം വാ, ഗവസ്സം ദാസപോരിസം;

ഥിയോ ബന്ധൂ പുഥു കാമേ, യോ നരോ അനുഗിജ്ഝതീ’’തി ച. (സു. നി. ൭൭൫);

തസ്മാ തേസു പിയരൂപേസു അസ്സാദേന ഗിദ്ധാ മുച്ഛിതാ അജ്ഝാപന്നാതി അത്ഥോ. കേ പന തേ പിയരൂപസ്സാദഗധിതാതി തേ ദസ്സേതി ‘‘ദേവകായാ പുഥുമനുസ്സാ ചാ’’തി, ചാതുമഹാരാജികാദയോ ബഹുദേവസമൂഹാ ചേവ ജമ്ബുദീപകാദികാ ബഹുമനുസ്സാ ച. അഘാവിനോതി കായികചേതസികദുക്ഖേന ദുക്ഖിതാ. പരിജുന്നാതി ജരാരോഗാദിവിപത്തിയാ യോബ്ബനാരോഗ്യാദിസമ്പത്തിതോ പരിഹീനാ. യഥാലാഭവസേന വായമത്ഥോ ദേവമനുസ്സേസു വേദിതബ്ബോ. അഥ വാ കാമഞ്ചേകന്തസുഖസമപ്പിതാനം ദേവാനം ദുക്ഖജരാരോഗാ ന സമ്ഭവന്തി, തദനതിവത്തസഭാവതായ പന തേപി ‘‘അഘാവിനോ’’തി ‘‘പരിജുന്നാ’’തി ച വുത്താ. തേസമ്പി വാ പുബ്ബനിമിത്തുപ്പത്തിയാ പടിച്ഛന്നജരായ ചേതസികരോഗസ്സ ച വസേന ദുക്ഖാദീനം സമ്ഭവോ വേദിതബ്ബോ. മച്ചുരാജസ്സ വസം ഗച്ഛന്തീതി പിയവത്ഥുവിസയായ തണ്ഹായ അപ്പഹീനത്താ പുനപ്പുനം ഗബ്ഭൂപഗമനതോ ധാതുത്തയിസ്സരതായ മച്ചുരാജസങ്ഖാതസ്സ മരണസ്സ വസം ഹത്ഥമേവ ഗച്ഛന്തി.

ഏത്താവതാ വട്ടം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ‘‘യേ വേ ദിവാ’’തിആദിനാ വിവട്ടം ദസ്സേതി. തത്ഥ യേ വേ ദിവാ ച രത്തോ ച അപ്പമത്താതി ‘‘ദിവസം ചങ്കമേന നിസജ്ജായ ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പരിസോധേതീ’’തിആദിനാ വുത്തനയേന ദിവസഭാഗേ രത്തിഭാഗേ ച ദള്ഹം അപ്പമത്താ അപ്പമാദപ്പടിപദം പൂരേന്തി. ജഹന്തി പിയരൂപന്തി ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനഭാവനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അരിയമഗ്ഗാധിഗമേന പിയരൂപം പിയജാതികം ചക്ഖാദിപിയവത്ഥും തപ്പടിബദ്ധഛന്ദരാഗജഹനേന ജഹന്തി. തേ വേ ഖണന്തി അഘമൂലം, മച്ചുനോ ആമിസം ദുരതിവത്തന്തി തേ അരിയപുഗ്ഗലാ അഘസ്സ വട്ടദുക്ഖസ്സ മൂലഭൂതം, മച്ചുനാ മരണേന ആമസിതബ്ബതോ ആമിസം, ഇതോ ബഹിദ്ധാ കേഹിചിപി സമണബ്രാഹ്മണേഹി നിവത്തിതും അസക്കുണേയ്യതായ ദുരതിവത്തം, സഹ അവിജ്ജായ തണ്ഹം അരിയമഗ്ഗഞാണകുദാലേന ഖണന്തി, ലേസമത്തമ്പി അനവസേസന്താ ഉമ്മൂലയന്തീതി. സ്വായമത്ഥോ –

‘‘അപ്പമാദോ അമതപദം, പമാദോ മച്ചുനോ പദം;

അപ്പമത്താ ന മീയന്തി, യേ പമത്താ യഥാ മതാ’’തി. (ധ. പ. ൨൧) –

ആദീഹി സുത്തപദേഹി വിത്ഥാരേതബ്ബോതി.

സത്തമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. സുപ്പവാസാസുത്തവണ്ണനാ

൧൮. അട്ഠമേ കുണ്ഡികായന്തി ഏവംനാമകേ കോലിയാനം നഗരേ. കുണ്ഡധാനവനേതി തസ്സ നഗരസ്സ അവിദൂരേ കുണ്ഡധാനസങ്ഖാതേ വനേ.

പുബ്ബേ കിര കുണ്ഡോ നാമ ഏകോ യക്ഖോ തസ്മിം വനസണ്ഡേ വാസം കപ്പേസി, കുണ്ഡധാനമിസ്സകേന ച ബലികമ്മേന തുസ്സതീതി തസ്സ തഥാ തത്ഥ ബലിം ഉപഹരന്തി, തേനേതം വനസണ്ഡം കുണ്ഡധാനവനന്ത്വേവ പഞ്ഞായിത്ഥ. തസ്സ അവിദൂരേ ഏകാ ഗാമപതികാ അഹോസി, സാപി തസ്സ യക്ഖസ്സ ആണാപവത്തിട്ഠാനേ നിവിട്ഠത്താ തേനേവ പരിപാലിതത്താ കുണ്ഡികാതി വോഹരീയിത്ഥ. അപരഭാഗേ തത്ഥ കോലിയരാജാനോ നഗരം കാരേസും, തമ്പി പുരിമവോഹാരേന കുണ്ഡികാത്വേവ വുച്ചതി. തസ്മിഞ്ച വനസണ്ഡേ കോലിയരാജാനോ ഭഗവതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച വസനത്ഥായ വിഹാരം പതിട്ഠാപേസും, തമ്പി കുണ്ഡധാനവനന്ത്വേവ പഞ്ഞായിത്ഥ. അഥ ഭഗവാ ജനപദചാരികം ചരന്തോ അനുക്കമേന തം വിഹാരം പത്വാ തത്ഥ വിഹാസി. തേന വുത്തം – ‘‘ഏകം സമയം ഭഗവാ കുണ്ഡികായം വിഹരതി കുണ്ഡധാനവനേ’’തി.

സുപ്പവാസാതി തസ്സാ ഉപാസികായ നാമം. കോലിയധീതാതി കോലിയരാജപുത്തീ. സാ ഹി ഭഗവതോ അഗ്ഗുപട്ഠായികാ പണീതദായികാനം സാവികാനം ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതാ സോതാപന്നാ അരിയസാവികാ. യഞ്ഹി കിഞ്ചി ഭഗവതോ യുത്തരൂപം ഖാദനീയം ഭോജനീയം ഭേസജ്ജം വാ ന തത്ഥ അഞ്ഞാഹി സംവിധാതബ്ബം അത്ഥി, സബ്ബം തം സയമേവ അത്തനോ പഞ്ഞായ വിചാരേത്വാ സക്കച്ചം സമ്പാദേത്വാ ഉപനേതി. ദേവസികഞ്ച അട്ഠസതം സങ്ഘഭത്തപാടിപുഗ്ഗലികഭത്താനി ദേതി. യോ കോചി ഭിക്ഖു വാ ഭിക്ഖുനീ വാ തം കുലം പിണ്ഡായ പവിട്ഠോ രിത്തഹത്ഥോ ന ഗച്ഛതി. ഏവം മുത്തചാഗാ പയതപാണീ വോസ്സഗ്ഗരതാ യാചയോഗാ ദാനസംവിഭാഗരതാ. അസ്സാ കുച്ഛിയം പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ പച്ഛിമഭവികോ സാവകബോധിസത്തോ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. സാ തം ഗബ്ഭം കേനചിദേവ പാപകമ്മേന സത്ത വസ്സാനി കുച്ഛിനാ പരിഹരി, സത്താഹഞ്ച മൂള്ഹഗബ്ഭാ അഹോസി. തേന വുത്തം – ‘‘സത്ത വസ്സാനി ഗബ്ഭം ധാരേതി സത്താഹം മൂള്ഹഗബ്ഭാ’’തി.

തത്ഥ സത്ത വസ്സാനീതി സത്ത സംവച്ഛരാനി, അച്ചന്തസംയോഗേ ച ഇദം ഉപയോഗവചനം. ഗബ്ഭം ധാരേതീതി ഗബ്ഭം വഹതി, ഗബ്ഭിനീ ഹോതീതി അത്ഥോ. സത്താഹം മൂള്ഹഗബ്ഭാതി സത്ത അഹാനി ബ്യാകുലഗബ്ഭാ. ഗബ്ഭോ ഹി പരിപക്കോ സമ്പജ്ജമാനോ വിജായനകാലേ കമ്മജവാതേഹി സഞ്ചാലേത്വാ പരിവത്തിതോ ഉദ്ധംപാദോ അധോസിരോ ഹുത്വാ യോനിമുഖാഭിമുഖോ ഹോതി, ഏവം സോ കത്ഥചി അലഗ്ഗോ ബഹി നിക്ഖമതി. വിപജ്ജമാനോ പന വിപരിവത്തനവസേന യോനിമഗ്ഗം പിദഹിത്വാ തിരിയം നിപജ്ജതി, സയമേവ വാ യോനിമഗ്ഗോ പിദഹതി, സോ തത്ഥ കമ്മജവാതേഹി അപരാപരം പരിവത്തമാനോ ബ്യാകുലോ മൂള്ഹഗബ്ഭോതി വുച്ചതി. തസ്സാപി സത്ത ദിവസേ ഏവം അഹോസി, തേന വുത്തം ‘‘സത്താഹം മൂള്ഹഗബ്ഭാ’’തി.

അയഞ്ച ഗബ്ഭോ സീവലിത്ഥേരോ. തസ്സ കഥം സത്ത വസ്സാനി ഗബ്ഭവാസദുക്ഖം, സത്താഹം മൂള്ഹഗബ്ഭഭാവപ്പത്തി, മാതു ചസ്സാപി സോതാപന്നായ അരിയസാവികായ തഥാ ദുക്ഖാനുഭവനം ജാതന്തി? വുച്ചതേ – അതീതേ കാസികരാജേ ബാരാണസിയം രജ്ജം കാരേന്തേ ഏകോ കോസലരാജാ മഹന്തേന ബലേനാഗന്ത്വാ ബാരാണസിം ഗഹേത്വാ തം രാജാനം മാരേത്വാ തസ്സ അഗ്ഗമഹേസിം അത്തനോ അഗ്ഗമഹേസിം അകാസി. ബാരാണസിരഞ്ഞോ പന പുത്തോ പിതു മരണകാലേ നിദ്ധമനദ്വാരേന പലായിത്വാ അത്തനോ ഞാതിമിത്തബന്ധവേ ഏകജ്ഝം കത്വാ അനുക്കമേന ബലം സംഹരിത്വാ ബാരാണസിം ആഗന്ത്വാ അവിദൂരേ മഹന്തം ഖന്ധാവാരം ബന്ധിത്വാ തസ്സ രഞ്ഞോ പണ്ണം പേസേസി ‘‘രജ്ജം വാ ദേതു, യുദ്ധം വാ’’തി. രാജകുമാരസ്സ മാതാ സാസനം സുത്വാ ‘‘യുദ്ധേന കമ്മം നത്ഥി, സബ്ബദിസാസു സഞ്ചാരം പച്ഛിന്ദിത്വാ ബാരാണസിനഗരം പരിവാരേതു, തതോ ദാരൂദകഭത്തപരിക്ഖയേന കിലന്താ നഗരേ മനുസ്സാ വിനാവ യുദ്ധേന രാജാനം ഗഹേത്വാ ദസ്സന്തീ’’തി പണ്ണം പേസേസി. സോ മാതു സാസനം സുത്വാ ചത്താരി മഹാദ്വാരാനി രക്ഖന്തോ സത്ത വസ്സാനി നഗരം ഉപരുന്ധി, നഗരേ മനുസ്സാ ചൂളദ്വാരേന നിക്ഖമിത്വാ ദാരൂദകാനി ആഹരന്തി, സബ്ബകിച്ചാനി കരോന്തി.

അഥ രാജകുമാരസ്സ മാതാ തം പവത്തിം സുത്വാ ‘‘ബാലോ മമ പുത്തോ ഉപായം ന ജാനാതി, ഗച്ഛഥ, അസ്സ ചൂളദ്വാരാനി പിധായ നഗരം ഉപരുന്ധതൂതി വദേഥാ’’തി പുത്തസ്സ ഗൂള്ഹസാസനം പഹിണി. സോ മാതു സാസനം സുത്വാ സത്ത ദിവസേ തഥാ അകാസി. നാഗരാ ബഹി നിക്ഖമിതും അലഭന്താ സത്തമേ ദിവസേ തസ്സ രഞ്ഞോ സീസം ഗഹേത്വാ കുമാരസ്സ അദംസു. കുമാരോ നഗരം പവിസിത്വാ രജ്ജം അഗ്ഗഹേസി. സോ തദാ സത്ത വസ്സാനി നഗരരുന്ധനകമ്മനിസ്സന്ദേന ഏതരഹി സത്ത വസ്സാനി മാതുകുച്ഛിസങ്ഖാതായ ലോഹിതകുമ്ഭിയാ വസി, അവസേസതോ പന സത്താഹം നഗരൂപരുന്ധനേന സത്താഹം മൂള്ഹഗബ്ഭഭാവം ആപജ്ജി. ജാതകട്ഠകഥായം പന ‘‘സത്ത ദിവസാനി നഗരം രുന്ധിത്വാ ഗഹിതകമ്മനിസ്സന്ദേന സത്തവസ്സാനി ലോഹിതകുമ്ഭിയം വസിത്വാ സത്താഹം മൂള്ഹഗബ്ഭഭാവം ആപജ്ജീ’’തി വുത്തം. യം പന സോ പദുമുത്തരസമ്മാസമ്ബുദ്ധപാദമൂലേ ‘‘ലാഭീനം അഗ്ഗോ ഭവേയ്യ’’ന്തി മഹാദാനം ദത്വാ പത്ഥനം അകാസി, യഞ്ച വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ നാഗരേഹി സദ്ധിം സഹസ്സഗ്ഘനികം ഗുളദധിം ദത്വാ പത്ഥനം അകാസി, തസ്സാനുഭാവേന ലാഭീനം അഗ്ഗോ ജാതോ. സുപ്പവാസാപി ‘‘നഗരം രുന്ധിത്വാ ഗണ്ഹ, താതാ’’തി പേസിതഭാവേന സത്ത വസ്സാനി കുച്ഛിനാ ഗബ്ഭം പരിഹരിത്വാ സത്താഹം മൂള്ഹഗബ്ഭാജാതാ. ഏവം തേ മാതാപുത്താ അത്തനോ കമ്മസ്സ അനുരൂപം ഈദിസം ദുക്ഖം പടിസംവേദിംസു.

തീഹി വിതക്കേഹീതി രതനത്തയഗുണാനുസ്സതിപടിസംയുത്തേഹി തീഹി സമ്മാവിതക്കേഹി. അധിവാസേതീതി മൂള്ഹഗബ്ഭതായ ഉപ്പന്നദുക്ഖം സഹതി. സാ ഹി ഭഗവതോ സമ്ബുദ്ധഭാവം, അരിയസങ്ഘസ്സ സുപ്പടിപത്തിം, നിബ്ബാനസ്സ ച ദുക്ഖനിസ്സരണഭാവം അനുസ്സരന്തീ അത്തനോ ഉപ്പജ്ജമാനദുക്ഖം അമനസികരണേനേവ അഭിഭവിത്വാ ഖമതി. തേന വുത്തം ‘‘തീഹി വിതക്കേഹി അധിവാസേതീ’’തി.

സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വതാതിആദി തേസം വിതക്കാനം പവത്തിആകാരദസ്സനം. തസ്സത്ഥോ – യോ ഭഗ്യവന്തതാദീഹി കാരണേഹി ഭഗവാ ലോകനാഥോ സമ്മാ അവിപരീതം സാമം സയമേവ സബ്ബധമ്മേ അഹോ വത ബുദ്ധോ, സോ ഭഗവാ ഏവരൂപസ്സ ഏതരഹി മയാ അനുഭവിയമാനസ്സ അഞ്ഞസ്സ ച ഏവംജാതികസ്സ സകലസ്സ വട്ടദുക്ഖസ്സ പഹാനായ അച്ചന്തം അനുപ്പാദനിരോധായ ധമ്മം കഥേതി, അവിപരീതധമ്മം കഥേതി. അവിപരീതധമ്മദേസനതായ ഹി സത്ഥു സമ്മാസമ്ബോധിസിദ്ധി. തസ്സ യഥാവുത്തഗുണസ്സ ഭഗവതോ ധമ്മസ്സവനന്തേ ജാതത്താ സീലദിട്ഠിസാമഞ്ഞേന സംഹതത്താ ച സാവകസങ്ഘോതി ലദ്ധനാമോ അട്ഠഅരിയപുഗ്ഗലസമൂഹോ സുപ്പടിപന്നോ വത അഹോ വത സമ്മാ പടിപന്നോ, യോ അരിയസങ്ഘോ ഏവരൂപസ്സ ഈദിസസ്സ വട്ടദുക്ഖസ്സ പഹാനായ അനുപ്പാദനിരോധായ അനിവത്തിപടിപദം പടിപന്നോ. സുസുഖം വത അഹോ വത സുട്ഠു സുഖം സബ്ബസങ്ഖതനിസ്സടം നിബ്ബാനം, യസ്മിം നിബ്ബാനേ ഈദിസം വട്ടദുക്ഖം ന ഉപലബ്ഭതീതി. ഏത്ഥ ച പടിപജ്ജമാനാപി പടിപന്നാ ഇച്ചേവ വുത്താ പടിപത്തിയാ അനിവത്തിഭാവതോ. അഥ വാ ഉപ്പന്നസദ്ദോ വിയ പടിപന്നസദ്ദോ വത്തമാനത്ഥോപി വേദിതബ്ബോ. തേനേവാഹ ‘‘സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോ’’തി.

സാമികന്തി അത്തനോ പതിം കോലിയരാജപുത്തം. ആമന്തേസീതി അഭാസി. മമ വചനേന ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദാഹീതി മയ്ഹം വചനേന ചക്കലക്ഖണപ്പടിമണ്ഡിതാനി വികസിതപദുമസസ്സിരീകാനി ഭഗവതോ ചരണാനി തവ സിരസാ വന്ദാഹി, ഉത്തമങ്ഗേന അഭിവാദനം കരോഹീതി അത്ഥോ. അപ്പാബാധന്തിആദീസു ആബാധോതി വിസഭാഗവേദനാ വുച്ചതി, യാ ഏകദേസേ ഉപ്പജ്ജിത്വാപി സകലസരീരം അയപട്ടേന ആബന്ധിത്വാ വിയ ഗണ്ഹതി. ആതങ്കോതി കിച്ഛജീവിതകരോ രോഗോ. അഥ വാ യാപേതബ്ബരോഗോ ആതങ്കോ, ഇതരോ ആബാധോ. ഖുദ്ദകോ വാ രോഗോ ആതങ്കോ, ബലവാ ആബാധോ. കേചി പന ‘‘അജ്ഝത്തസമുട്ഠാനോ ആബാധോ, ബഹിദ്ധാസമുട്ഠാനോ ആതങ്കോ’’തി വദന്തി. തദുഭയസ്സാപി അഭാവം പുച്ഛാതി വദതി. ഗിലാനസ്സേവ ച ഉട്ഠാനം നാമ ഗരുകം ഹോതി, കായേ ബലം ന ഹോതി, തസ്മാ നിഗ്ഗേലഞ്ഞതായ ലഹുപരിവത്തിസങ്ഖാതം കായസ്സ ലഹുട്ഠാനം സരീരബലഞ്ച പുച്ഛാതി വദതി. ഫാസുവിഹാരന്തി ഠാനനിസിന്നഗമനസയനസങ്ഖാതേസു ചതൂസു ഇരിയാപഥേസു സുഖവിഹാരഞ്ച പുച്ഛാതി വദതി. അഥസ്സ പുച്ഛിതബ്ബാകാരം ദസ്സേന്തീ ‘‘സുപ്പവാസാ, ഭന്തേ’’തിആദിമാഹ. ഏവഞ്ച വദേഹീതി ഇദാനി വത്തബ്ബാകാരം നിദസ്സേതി.

പരമന്തി വചനസമ്പടിച്ഛനം. തേന സാധു, ഭദ്ദേ, യഥാ വുത്തം, തഥാ പടിപജ്ജാമീതി ദസ്സേതി. കോലിയപുത്തോതി സുപ്പവാസായ സാമികോ കോലിയരാജപുത്തോ. സുഖിനീ ഹോതൂതി സദേവകേ ലോകേ അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യോ സത്ഥാ സുപ്പവാസായ പേസിതവന്ദനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ തദനന്തരം അത്തനോ മേത്താവിഹാരസംസൂചകം ബുദ്ധാചിണ്ണം സുഖൂപസംഹാരം തസ്സാ സാമഞ്ഞതോ പകാസേത്വാ പുന തസ്സാ പുത്തസ്സ ച ഗബ്ഭവിപത്തിമൂലകദുക്ഖുപ്പത്തിപടിക്ഖേപമുഖേന സുഖൂപസംഹാരം നിദസ്സേന്തോ ‘‘സുഖിനീ…പേ… അരോഗാ, അരോഗം പുത്തം വിജായതൂ’’തി ആഹ.

സഹ വചനാതി ഭഗവതോ വചനേന സഹേവ. യസ്മിം കാലേ ഭഗവാ തഥാ അവോച, തസ്മിംയേവ കാലേ തമ്പി കമ്മം പരിക്ഖയം അഗമാസി. തസ്സ പരിക്ഖീണഭാവം ഓലോകേത്വാ സത്ഥാ തഥാ അഭാസി. അപരേ പന വദന്തി – സചേ തഥാ സത്ഥാ നാചിക്ഖിസ്സാ, തതോ പരമ്പി കിഞ്ചി കാലം തസ്സാ തം ദുക്ഖം അനുബന്ധിസ്സാ. യസ്മാ പന ഭഗവതാ ‘‘സുഖിനീ അരോഗാ അരോഗഞ്ച പുത്തം വിജായതൂ’’തി വുത്തം, തസ്മാ തസ്സ വചനസമകാലമേവ സോ ഗബ്ഭോ ബ്യാകുലഭാവം വിജഹിത്വാ സുഖേനേവ ബഹി നിക്ഖമി, ഏവം തേസം മാതാപുത്താനം സോത്ഥി അഹോസി. അചിന്തേയ്യോ ഹി ബുദ്ധാനം ബുദ്ധാനുഭാവോ. യഥാ ഹി പടാചാരായ പിയവിപ്പയോഗസമ്ഭൂതേന സോകേന ഉമ്മാദം പത്വാ –

‘‘ഉഭോ പുത്താ കാലകതാ, പന്ഥേ മയ്ഹം പതീ മതോ;

മാതാ പിതാ ച ഭാതാ ച, ഏകചിതകമ്ഹി ഝായരേ’’തി. (അപ. ഥേരീ ൨.൨.൪൯൮) –

വത്വാ ജാതരൂപേനേവ ചരന്തിയാ ‘‘സതിം പടിലഭാഹി ഭഗിനീ’’തി ഭഗവതോ വചനസമനന്തരമേവ ഉമ്മാദോ വൂപസമി, തഥാ സുപ്പിയാപി ഉപാസികാ അത്തനാവ അത്തനോ ഊരുയം കതേന മഹാവണേന വുട്ഠാതും അസക്കോന്തീ സയനപിട്ഠേ നിപന്നാ ‘‘ആഗന്ത്വാ മം വന്ദതൂ’’തി വചനസമനന്തരമേവ വണേ പാകതികേ ജാതേ സയമേവ ഗന്ത്വാ ഭഗവന്തം വന്ദീതി ഏവമാദീനി വത്ഥൂനി ഇധ ഉദാഹരിതബ്ബാനീതി.

ഏവം, ഭന്തേതി, ഭന്തേ, യഥാ ഭഗവാ സപുത്തായ മാതുയാ അരോഗഭാവം ആസീസന്തോ ആഹ – ‘‘സുഖിനീ അരോഗാ അരോഗം പുത്തം വിജായതൂ’’തി, തം ഏവമേവ. ന ഹി കദാചി ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം വചനസ്സ അഞ്ഞഥാഭാവോതി അധിപ്പായോ. കേചി പന ‘‘ഏവമത്ഥൂ’’തി വദന്തി, അപരേ ‘‘ഹോതൂ’’തി പദസ്സ അത്ഥം ആനേത്വാ വണ്ണയന്തി. അഭിനന്ദിത്വാതി കരവീകരുതമഞ്ജുനാ ബ്രഹ്മസ്സരേന ഭഗവതാ വുച്ചമാനേ തസ്മിം വചനേ പീതിസോമനസ്സപടിലാഭതോ അഭിമുഖഭാവേന നന്ദിത്വാ. അനുമോദിത്വാതി തതോ പച്ഛാപി സമ്മോദനം ഉപ്പാദേത്വാ, ചിത്തേന വാ അഭിനന്ദിത്വാ വാചായ അനുമോദിത്വാ, വചനസമ്പത്തിയാ വാ അഭിനന്ദിത്വാ അത്ഥസമ്പത്തിയാ അനുമോദിത്വാ. സകം ഘരം പച്ചായാസീതി അത്തനോ ഘരം പടിഗച്ഛി. യേ പന ‘‘യേന സകം ഘര’’ന്തി പഠന്തി, തേസം യദിപി യ-ത-സദ്ദാനം സമ്ബന്ധഭാവതോ ‘‘തേനാ’’തി പദം വുത്തമേവ ഹോതി, തഥാപി ‘‘പടിയായിത്വാ’’തി പാഠസേസോ യോജേതബ്ബോ ഹോതി.

വിജാതന്തി പജാതം, പസുതന്തി അത്ഥോ. അച്ഛരിയന്തി അന്ധസ്സ പബ്ബതാരോഹനം വിയ നിച്ചം ന ഹോതീതി അച്ഛരിയം, അയം താവ സദ്ദനയോ. അട്ഠകഥാസു പന ‘‘അച്ഛരായോഗ്ഗം അച്ഛരിയ’’ന്തി വുത്തം, അച്ഛരം പഹരിതും യുത്തന്തി അത്ഥോ. വതാതി സമ്ഭാവനേ, അഹോ അച്ഛരിയന്തി അത്ഥോ. ഭോതി ധമ്മാലപനം. അഭൂതപുബ്ബം ഭൂതന്തി അബ്ഭുതം.

തഥാഗതസ്സാതി അട്ഠഹി കാരണേഹി ഭഗവാ തഥാഗതോ – തഥാ ആഗതോതി തഥാഗതോ, തഥാ ഗതോതി തഥാഗതോ, തഥലക്ഖണം ആഗതോതി തഥാഗതോ, തഥധമ്മേ യാഥാവതോ അഭിസമ്ബുദ്ധോതി തഥാഗതോ, തഥദസ്സിതായ തഥാഗതോ, തഥവാദിതായ തഥാഗതോ, തഥാകാരിതായ തഥാഗതോ, അഭിഭവനട്ഠേന തഥാഗതോ.

കഥം ഭഗവാ തഥാ ആഗതോതി തഥാഗതോ? യഥാ സബ്ബലോകഹിതായ ഉസ്സുക്കമാപന്നാ പുരിമകാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ആഗതാതി. കിം വുത്തം ഹോതി? യേന അഭിനീഹാരേന തേ ഭഗവന്തോ ആഗതാ, തേന അട്ഠഗുണസമന്നാഗതേന അയമ്പി ഭഗവാ ആഗതോ. യഥാ ച തേ ഭഗവന്തോ ദാനപാരമിം പൂരേത്വാ സീലനേക്ഖമ്മപഞ്ഞാവീരിയഖന്തിസച്ചഅധിട്ഠാനമേത്താഉപേക്ഖാപാരമീതി ഇമാ ദസ പാരമിയോ, ദസ ഉപപാരമിയോ, ദസ പരമത്ഥപാരമിയോതി സമതിംസ പാരമിയോ പൂരേത്വാ പഞ്ച മഹാപരിച്ചാഗേ പരിച്ചജിത്വാ പുബ്ബയോഗപുബ്ബചരിയധമ്മക്ഖാനഞാതത്ഥചരിയാദയോ പൂരേത്വാ ബുദ്ധിചരിയായ കോടിം പത്വാ ആഗതാ, തഥാ അയമ്പി ഭഗവാ ആഗതോ. യഥാ ച തേ ഭഗവന്തോ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ…പേ… അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ഭാവേത്വാ ബ്രൂഹേത്വാ ആഗതാ, തഥാ അയമ്പി ഭഗവാ ആഗതോ. ഏവം തഥാ ആഗതോതി തഥാഗതോ.

കഥം തഥാ ഗതോതി തഥാഗതോ? യഥാ സമ്പതിജാതാ തേ ഭഗവന്തോ സമേഹി പാദേഹി പഥവിയം പതിട്ഠായ ഉത്തരാഭിമുഖാ സത്തപദവീതിഹാരേന ഗതാ, സേതച്ഛത്തേ ധാരിയമാനേ സബ്ബാവ ദിസാ അനുവിലോകേസും, ആസഭിഞ്ച വാചം ഭാസിംസു ലോകേ അത്തനോ ജേട്ഠസേട്ഠഭാവം പകാസേന്താ, തഞ്ച നേസം ഗമനം തഥം അഹോസി അവിതഥം അനേകേസം വിസേസാധിഗമാനം പുബ്ബനിമിത്തഭാവേന, തഥാ അയമ്പി ഭഗവാ ഗതോ, തഞ്ചസ്സ ഗമനം കഥം അഹോസി അവിതഥം തേസഞ്ഞേവ വിസേസാധിഗമാനം പുബ്ബനിമിത്തഭാവേന. ഏവം തഥാ ഗതോതി തഥാഗതോ.

യഥാ വാ തേ ഭഗവന്തോ നേക്ഖമ്മേന കാമച്ഛന്ദം പഹായ ഗതാ, അബ്യാപാദേന ബ്യാപാദം, ആലോകസഞ്ഞായ ഥിനമിദ്ധം, അവിക്ഖേപേന ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം, ധമ്മവവത്ഥാനേന വിചികിച്ഛം പഹായ ഗതാ, ഞാണേന അവിജ്ജം പദാലേത്വാ, പാമോജ്ജേന അരതിം വിനോദേത്വാ, അട്ഠസമാപത്തീഹി അട്ഠാരസഹി മഹാവിപസ്സനാഹി ചതൂഹി ച അരിയമഗ്ഗേഹി തം തം പടിപക്ഖം പഹായ ഗതാ, ഏവം അയമ്പി ഭഗവാ ഗതോ. ഏവമ്പി തഥാ ഗതോതി തഥാഗതോ.

കഥം തഥലക്ഖണം ആഗതോതി തഥാഗതോ? പഥവീധാതുയാ കക്ഖളലക്ഖണം, ആപോധാതുയാ പഗ്ഘരണലക്ഖണം, തേജോധാതുയാ ഉണ്ഹത്തലക്ഖണം, വായോധാതുയാ വിത്ഥമ്ഭനലക്ഖണം, ആകാസധാതുയാ അസമ്ഫുട്ഠലക്ഖണം, രൂപസ്സ രുപ്പനലക്ഖണം, വേദനായ വേദയിതലക്ഖണം, സഞ്ഞായ സഞ്ജാനനലക്ഖണം, സങ്ഖാരാനം അഭിസങ്ഖരണലക്ഖണം, വിഞ്ഞാണസ്സ വിജാനനലക്ഖണന്തി ഏവം പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം, ദ്വാദസന്നം ആയതനാനം, അട്ഠാരസന്നം ധാതൂനം, ബാവീസതിയാ ഇന്ദ്രിയാനം, ചതുന്നം സച്ചാനം, ദ്വാദസപദികസ്സ പച്ചയാകാരസ്സ, ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം, ചതുന്നം സമ്മപ്പധാനാനം, ചതുന്നം ഇദ്ധിപാദാനം, പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം, പഞ്ചന്നം ബലാനം, സത്തന്നം ബോജ്ഝങ്ഗാനം, അരിയസ്സ അട്ഠങ്ഗികസ്സ മഗ്ഗസ്സ, സത്തന്നം വിസുദ്ധീനം, അമതോഗധസ്സ നിബ്ബാനസ്സാതി ഏവം തസ്സ തസ്സ ധമ്മസ്സ യം സഭാവസരസലക്ഖണം, തം തഥം അവിതഥം അനഞ്ഞഥം ലക്ഖണം ഞാണഗതിയാ ആഗതോ അവിരജ്ഝിത്വാ പത്തോ അധിഗതോതി തഥാഗതോ. ഏവം തഥലക്ഖണം ആഗതോതി തഥാഗതോ.

കഥം തഥധമ്മേ യാഥാവതോ അഭിസമ്ബുദ്ധോതി തഥാഗതോ? തഥധമ്മാ നാമ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി. യഥാഹ – ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, തഥാനി അവിതഥാനി അനഞ്ഞഥാനി. കതമാനി ചത്താരി? ഇദം ദുക്ഖന്തി, ഭിക്ഖവേ, തഥമേതം അവിതഥമേതം അനഞ്ഞഥമേത’’ന്തി (സം. നി. ൫.൧൦൯൦) വിത്ഥാരോ. താനി ച ഭഗവാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ, തസ്മാ തഥാനം അഭിസമ്ബുദ്ധത്താ തഥാഗതോ.

അപിച ജരാമരണസ്സ ജാതിപച്ചയസമ്ഭൂതസമുദാഗതട്ഠോ തഥോ അവിതഥോ അനഞ്ഞഥോ…പേ… സങ്ഖാരാനം അവിജ്ജാപച്ചയസമ്ഭൂതസമുദാഗതട്ഠോ തഥോ അവിതഥോ അനഞ്ഞഥോ, തഥാ അവിജ്ജായ സങ്ഖാരാനം പച്ചയട്ഠോ…പേ... ജാതിയാ ജരാമരണസ്സ പച്ചയട്ഠോ തഥോ അവിതഥോ അനഞ്ഞഥോ, തം സബ്ബം ഭഗവാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ, തസ്മാപി തഥാനം അഭിസമ്ബുദ്ധത്താ തഥാഗതോ. അഭിസമ്ബുദ്ധത്ഥോ ഹി ഏത്ഥ ഗതസദ്ദോതി. ഏവം തഥധമ്മേ യാഥാവതോ അഭിസമ്ബുദ്ധോതി തഥാഗതോ.

കഥം തഥദസ്സിതായ തഥാഗതോ? യം സദേവകേ…പേ… സദേവമനുസ്സായ പജായ അപരിമാണാസു ലോകധാതൂസു അപരിമാണാനം സത്താനം ചക്ഖുദ്വാരേ ആപാഥമാഗച്ഛന്തം രൂപാരമ്മണം നാമ അത്ഥി, തം ഭഗവാ സബ്ബാകാരതോ ജാനാതി പസ്സതി. ഏവം ജാനതാ പസ്സതാ ച തേന തം ഇട്ഠാനിട്ഠാദിവസേന വാ ദിട്ഠസുതമുതവിഞ്ഞാതേസു ലബ്ഭമാനകപദവസേന വാ ‘‘കതമം തം രൂപം രൂപായതനം, യം രൂപം ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ വണ്ണനിഭാ സനിദസ്സനം സപ്പടിഘം നീലം പീതക’’ന്തിആദിനാ (ധ. സ. ൬൧൬) നയേന അനേകേഹി നാമേഹി തേരസഹി വാരേഹി ദ്വിപഞ്ഞാസായ നയേഹി വിഭജ്ജമാനം തഥമേവ ഹോതി, വിതഥം നത്ഥി. ഏസ നയോ സോതദ്വാരാദീസു ആപാഥമാഗച്ഛന്തേസു സദ്ദാദീസു. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘യം, ഭിക്ഖവേ, സദേവകസ്സ ലോകസ്സ…പേ… സദേവമനുസ്സായ ദിട്ഠം സുതം മുതം വിഞ്ഞാതം പത്തം പരിയേസിതം അനുവിചരിതം മനസാ, തമഹം ജാനാമി, തമഹം അബ്ഭഞ്ഞാസിം, തം തഥാഗതസ്സ വിദിതം, തം തഥാഗതോ ന ഉപട്ഠാസീ’’തി (അ. നി. ൪.൨൪).

ഏവം തഥദസ്സിതായ തഥാഗതോ. തത്ഥ തഥദസ്സീഅത്ഥേ തഥാഗതോതി പദസമ്ഭവോ വേദിതബ്ബോ.

കഥം തഥവാദിതായ തഥാഗതോ? യം രത്തിം ഭഗവാ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ, യഞ്ച രത്തിം അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായി, ഏത്ഥന്തരേ പഞ്ചചത്താലീസവസ്സപരിമാണകാലം യം ഭഗവതാ ഭാസിതം ലപിതം സുത്തഗേയ്യാദി, സബ്ബം തം പരിസുദ്ധം പരിപുണ്ണം രാഗമദാദിനിമ്മഥനം ഏകസദിസം തഥം അവിതഥം. തേനാഹ –

‘‘യഞ്ച, ചുന്ദ, രത്തിം തഥാഗതോ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുജ്ഝതി, യഞ്ച രത്തിം അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായതി, യം ഏതസ്മിം അന്തരേ ഭാസതി ലപതി നിദ്ദിസതി, സബ്ബം തം തഥേവ ഹോതി, നോ അഞ്ഞഥാ, തസ്മാ ‘തഥാഗതോ’തി വുച്ചതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൧൮൮).

ഗദഅത്ഥോ ഏത്ഥ ഗതസദ്ദോ. ഏവം തഥവാദിതായ തഥാഗതോ.

അപിച ആഗദനം ആഗദോ, വചനന്തി അത്ഥോ. തഥോ അവിതഥോ അവിപരീതോ ആഗദോ അസ്സാതി ദകാരസ്സ തകാരം കത്വാ തഥാഗതോതി ഏവമേത്ഥ പദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ.

കഥം തഥാകാരിതായ തഥാഗതോ? ഭഗവതോ ഹി വാചായ കായോ അനുലോമേതി, കായസ്സപി വാചാ, തസ്മാ യഥാവാദീ തഥാകാരീ, യഥാകാരീ തഥാവാദീ ച ഹോതി. ഏവംഭൂതസ്സ ചസ്സ യഥാവാചാ, കായോപി തഥാ ഗതോ പവത്തോതി അത്ഥോ. യഥാ ച കായോ, വാചാപി തഥാ ഗതാ പവത്താതി തഥാഗതോ. തേനാഹ –

‘‘യഥാവാദീ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ തഥാകാരീ, യഥാകാരീ തഥാവാദീ. ഇതി യഥാവാദീ തഥാകാരീ, യഥാകാരീ തഥാവാദീ. തസ്മാ ‘തഥാഗതോ’തി വുച്ചതീ’’തി (അ. നി. ൪.൨൩).

ഏവം തഥാകാരിതായ തഥാഗതോ.

കഥം അഭിഭവനട്ഠേന തഥാഗതോ? യസ്മാ ഉപരി ഭവഗ്ഗം ഹേട്ഠാ അവീചിം പരിയന്തം കരിത്വാ തിരിയം അപരിമാണാസു ലോകധാതൂസു സബ്ബസത്തേ അഭിഭവതി സീലേനപി സമാധിനാപി പഞ്ഞായപി വിമുത്തിയാപി വിമുത്തിഞാണദസ്സനേനപി, ന തസ്സ തുലാ വാ പമാണം വാ അത്ഥി, അഥ ഖോ അതുലോ അപ്പമേയ്യോ അനുത്തരോ ദേവദേവോ സക്കാനം അതിസക്കോ, ബ്രഹ്മാനം അതിബ്രഹ്മാ സബ്ബസത്തുത്തമോ, തസ്മാ തഥാഗതോ. തേനാഹ –

‘‘സദേവകേ, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ…പേ… സദേവമനുസ്സായ തഥാഗതോ അഭിഭൂ അനഭിഭൂതോ അഞ്ഞദത്ഥുദസോ വസവത്തി, തസ്മാ ‘തഥാഗതോ’തി വുച്ചതീ’’തി (അ. നി. ൪.൨൩).

തത്രായം പദസിദ്ധി – അഗദോ വിയ അഗദോ, ദേസനാവിലാസോ ചേവ പുഞ്ഞുസ്സയോ ച. തേന സോ മഹാനുഭാവോ ഭിസക്കോ വിയ ദിബ്ബാഗദേന സപ്പേ സബ്ബപരപ്പവാദിനോ സദേവകഞ്ച ലോകം അഭിഭവതി. ഇതി സബ്ബലോകാഭിഭവനേ തഥോ അവിതഥോ അവിപരീതോ യഥാവുത്തോവ അഗദോ ഏതസ്സാതി ദകാരസ്സ തകാരം കത്വാ തഥാഗതോതി വേദിതബ്ബോ. ഏവം അഭിഭവനട്ഠേന തഥാഗതോ.

അപിച തഥായ ഗതോതി തഥാഗതോ, തഥം ഗതോതി തഥാഗതോ. തത്ഥ സകലലോകം തീരണപരിഞ്ഞായ തഥായ ഗതോ അവഗതോതി തഥാഗതോ. ലോകസമുദയം പഹാനപരിഞ്ഞായ തഥായ ഗതോ അതീതോതി തഥാഗതോ. ലോകനിരോധം സച്ഛികിരിയായ തഥായ ഗതോ അധിഗതോതി തഥാഗതോ. ലോകനിരോധഗാമിനിം പടിപദം തഥം ഗതോ പടിപന്നോതി തഥാഗതോ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘ലോകോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധോ, ലോകസ്മാ തഥാഗതോ വിസംയുത്തോ. ലോകസമുദയോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധോ, ലോകസമുദയോ തഥാഗതസ്സ പഹീനോ, ലോകനിരോധോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധോ, ലോകനിരോധോ തഥാഗതസ്സ സച്ഛികതോ. ലോകനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധാ, ലോകനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ തഥാഗതസ്സ ഭാവിതാ. യം, ഭിക്ഖവേ, സദേവകസ്സ ലോകസ്സ…പേ… സബ്ബം തം തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധം. തസ്മാ ‘തഥാഗതോ’തി വുച്ചതീ’’തി (അ. നി. ൪.൨൩).

അപരേഹിപി അട്ഠഹി കാരണേഹി ഭഗവാ തഥാഗതോ – തഥായ ആഗതോതി തഥാഗതോ, തഥായ ഗതോതി തഥാഗതോ, തഥാനി ആഗതോതി തഥാഗതോ, തഥാ ഗതോതി തഥാഗതോ, തഥാവിധോതി തഥാഗതോ, തഥാ പവത്തിതോതി തഥാഗതോ, തഥേഹി അഗതോതി തഥാഗതോ, തഥാ ഗതഭാവേന തഥാഗതോ.

കഥം തഥായ ആഗതോതി തഥാഗതോ? യാ സാ ഭഗവതാ സുമേധഭൂതേന ദീപങ്കരദസബലസ്സ പാദമൂലേ –

‘‘മനുസ്സത്തം ലിങ്ഗസമ്പത്തി, ഹേതു സത്ഥാരദസ്സനം,

പബ്ബജ്ജാ ഗുണസമ്പത്തി, അധികാരോ ച ഛന്ദതാ;

അട്ഠധമ്മസമോധാനാ, അഭിനീഹാരോ സമിജ്ഝതീ’’തി. (ബു. വം. ൨.൫൯) –

ഏവം വുത്തം അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം അഭിനീഹാരം സമ്പാദേന്തേന ‘‘അഹം സദേവകം ലോകം തിണ്ണോ താരേസ്സാമി, മുത്തോ മോചേസ്സാമി, ദന്തോ ദമേസ്സാമി, സന്തോ സമേസ്സാമി, അസ്സത്ഥോ അസ്സാസേസ്സാമി, പരിനിബ്ബുതോ പരിനിബ്ബാപേസ്സാമി, ബുദ്ധോ ബോധേസ്സാമീ’’തി മഹാപടിഞ്ഞാ പവത്തിതാ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘കിം മേ ഏകേന തിണ്ണേന, പുരിസേന ഥാമദസ്സിനാ;

സബ്ബഞ്ഞുതം പാപുണിത്വാ, സന്താരേസ്സം സദേവകം.

‘‘ഇമിനാ മേ അധികാരേന, കതേന പുരിസുത്തമേ;

സബ്ബഞ്ഞുതം പാപുണിത്വാ, താരേമി ജനതം ബഹും.

‘‘സംസാരസോതം ഛിന്ദിത്വാ, വിദ്ധംസേത്വാ തയോ ഭവേ;

ധമ്മനാവം സമാരുയ്ഹ, സന്താരേസ്സം സദേവകം.

‘‘കിം മേ അഞ്ഞാതവേസേന, ധമ്മം സച്ഛികതേനിധ;

സബ്ബഞ്ഞുതം പാപുണിത്വാ, ബുദ്ധോ ഹേസ്സം സദേവകേ’’തി. (ബു. വം. ൨.൫൫-൫൮);

തം പനേതം മഹാപടിഞ്ഞം സകലസ്സാപി ബുദ്ധകരധമ്മസമുദായസ്സ പവിചയ പച്ചവേക്ഖണസമാദാനാനം കാരണഭൂതം അവിസംവാദേത്വാ ലോകനായകോ യസ്മാ മഹാകപ്പാനം സതസഹസ്സാധികാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി സക്കച്ചം നിരന്തരം നിരവസേസതോ ദാനപാരമിആദയോ സമതിംസപാരമിയോ പൂരേത്വാ, അങ്ഗപരിച്ചാഗാദയോ പഞ്ച മഹാപരിച്ചാഗേ പരിച്ചജിത്വാ, സച്ചാധിട്ഠാനാദീനി ചത്താരി അധിട്ഠാനാനി പരിബ്രൂഹേത്വാ, പുഞ്ഞഞാണസമ്ഭാരേ സമ്ഭരിത്വാ, പുബ്ബയോഗപുബ്ബചരിയധമ്മക്ഖാനഞാതത്ഥചരിയാദയോ ഉക്കംസാപേത്വാ, ബുദ്ധിചരിയം പരമകോടിം പാപേത്വാ, അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുജ്ഝി, തസ്മാ തസ്സേവ സാ മഹാപടിഞ്ഞാ തഥാ അവിതഥാ അനഞ്ഞഥാ, ന തസ്സ വാലഗ്ഗമത്തമ്പി വിതഥം അത്ഥി. തഥാ ഹി ദീപങ്കരദസബലോ കോണ്ഡഞ്ഞോ മങ്ഗലോ…പേ… കസ്സപോ ഭഗവാതി ഇമേ ചതുവീസതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ പടിപാടിയാ ഉപ്പന്നാ ‘‘ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി ബ്യാകരിംസു. ഏവം ചതുവീസതിയാ ബുദ്ധാനം സന്തികേ ലദ്ധബ്യാകരണോ യേ തേ കതാഭിനീഹാരേഹി ബോധിസത്തേഹി ലദ്ധബ്ബാ ആനിസംസാ, തേ ലഭിത്വാവ ആഗതോതി തായ യഥാവുത്തായ മഹാപടിഞ്ഞായ തഥായ അഭിസമ്ബുദ്ധഭാവം ആഗതോ അധിഗതോതി തഥാഗതോ. ഏവം തഥായ ആഗതോതി തഥാഗതോ.

കഥം തഥായ ഗതോതി തഥാഗതോ? യായ മഹാകരുണായ ലോകനാഥോ മഹാദുക്ഖസമ്ബാധപ്പടിപന്നം സത്തനികായം ദിസ്വാ ‘‘തസ്സ നത്ഥഞ്ഞോ കോചി പടിസ്സരണം, അഹമേവ നമിതോ സംസാരദുക്ഖതോ മുത്തോ മോചേസ്സാമീ’’തി സമുസ്സാഹിതമാനസോ മഹാഭിനീഹാരമകാസി. കത്വാ ച യഥാപണിധാനം സകലലോകഹിതസമ്പാദനായ ഉസ്സുക്കമാപന്നോ അത്തനോ കായജീവിതനിരപേക്ഖോ പരേസം സോതപഥാഗമനമത്തേനപി ചിത്തുത്രാസസമുപ്പാദികാ അതിദുക്കരാ ദുക്കരചരിയാ സമാചരന്തോ യഥാ മഹാബോധിയാ പടിപത്തി ഹാനഭാഗിയാ സംകിലേസഭാഗിയാ ഠിതിഭാഗിയാ വാ ന ഹോതി, അഥ ഖോ ഉത്തരുത്തരി വിസേസഭാഗിയാവ ഹോതി, തഥാ പടിപജ്ജമാനോ അനുപുബ്ബേന നിരവസേസേ ബോധിസമ്ഭാരേ സമ്പാദേത്വാ അഭിസമ്ബോധിം പാപുണി. തതോ പരഞ്ച തായേവ മഹാകരുണായ സഞ്ചോദിതമാനസോ പവിവേകരതിം പരമഞ്ച സന്തം വിമോക്ഖസുഖം പഹായ ബാലജനബഹുലേ ലോകേ തേഹി സമുപ്പാദിതം സമ്മാനാവമാനവിപ്പകാരം അഗണേത്വാ വിനേയ്യജനസ്സ വിനയനേന നിരവസേസം ബുദ്ധകിച്ചം നിട്ഠപേസി. തത്ഥ യോ ഭഗവതോ സത്തേസു മഹാകരുണായ സമോക്കമനാകാരോ, സോ പരതോ ആവിഭവിസ്സതി. യഥാ ച ബുദ്ധഭൂതസ്സ ലോകനാഥസ്സ സത്തേസു മഹാകരുണാ, ഏവം ബോധിസത്തഭൂതസ്സപി മഹാഭിനീഹാരകാലാദീസൂതി സബ്ബത്ഥ സബ്ബദാ ച ഏകസദിസതായ തഥാ അവിതഥാ അനഞ്ഞഥാ, തസ്മാ തീസുപി അവത്ഥാസു സബ്ബസത്തേസു സമാനരസായ തഥായ മഹാകരുണായ സകലലോകഹിതായ ഗതോ പടിപന്നോതി തഥാഗതോ. ഏവം തഥായ ഗതോതി തഥാഗതോ.

കഥം തഥാനി ആഗതോതി തഥാഗതോ? തഥാനി നാമ ചത്താരി അരിയമഗ്ഗഞാണാനി. താനി ഹി ഇദം ദുക്ഖം, അയം ദുക്ഖസമുദയോ, അയം ദുക്ഖനിരോധോ, അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാതി ഏവം സബ്ബഞേയ്യധമ്മസങ്ഗാഹകാനം പവത്തിനിവത്തിതദുഭയഹേതുഭൂതാനം ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം ദുക്ഖസ്സ പീളനട്ഠോ സങ്ഖതട്ഠോ സന്താപട്ഠോ വിപരിണാമട്ഠോ, സമുദയസ്സ ആയൂഹനട്ഠോ നിദാനട്ഠോ സംയോഗട്ഠോ പലിബോധട്ഠോ, നിരോധസ്സ നിസ്സരണട്ഠോ വിവേകട്ഠോ അസങ്ഖതട്ഠോ അമതട്ഠോ, മഗ്ഗസ്സ നിയ്യാനട്ഠോ ഹേത്വട്ഠോ ദസ്സനട്ഠോ ആധിപതേയ്യട്ഠോതിആദീനം തബ്ബിഭാഗാനഞ്ച യഥാഭൂതസഭാവാവബോധവിബന്ധകസ്സ സംകിലേസപക്ഖസ്സ സമുച്ഛിന്ദനേന പടിലദ്ധായ തത്ഥ അസമ്മോഹാഭിസമയസങ്ഖാതായ അവിപരീതാകാരപ്പവത്തിയാ ധമ്മാനം സഭാവസരസലക്ഖണസ്സ അവിസംവാദനതോ തഥാനി അവിതഥാനി അനഞ്ഞഥാനി, താനി ഭഗവാ അനഞ്ഞനേയ്യോ സയമേവ ആഗതോ അധിഗതോ, തസ്മാ തഥാനി ആഗതോതി തഥാഗതോ.

യഥാ ച മഗ്ഗഞാണാനി, ഏവം ഭഗവതോ തീസു കാലേസു അപ്പടിഹതഞാണാനി ചതുപടിസമ്ഭിദാഞാണാനി ചതുവേസാരജ്ജഞാണാനി പഞ്ചഗതിപരിച്ഛേദഞാണാനി ഛഅസാധാരണഞാണാനി സത്തബോജ്ഝങ്ഗവിഭാവനഞാണാനി അട്ഠമഗ്ഗങ്ഗവിഭാവനഞാണാനി നവാനുപുബ്ബവിഹാരസമാപത്തിഞാണാനി ദസബലഞാണാനി ച തഥഭാവേ വേദിതബ്ബാനി.

തത്രായം വിഭാവനാ – യഞ്ഹി കിഞ്ചി അപരിമാണാസു ലോകധാതൂസു അപരിമാണാനം സത്താനം ഹീനാദിഭേദഭിന്നാസു അതീതാസു ഖന്ധായതനധാതൂസു സഭാവകിച്ചാദി അവത്ഥാവിസേസാദി ഖന്ധപ്പടിബദ്ധനാമഗോത്താദി ച ജാനിതബ്ബം. അനിന്ദ്രിയബദ്ധേസു ച അതിസുഖുമതിരോഹിതവിദൂരദേസേസുപി രൂപധമ്മേസു യോ തംതംപച്ചയവിസേസേഹി സദ്ധിം പച്ചയുപ്പന്നാനം വണ്ണസണ്ഠാനഗന്ധരസഫസ്സാദിവിസേസോ, തത്ഥ സബ്ബത്ഥേവ ഹത്ഥതലേ ഠപിതആമലകേ വിയ പച്ചക്ഖതോ അപ്പടിഹതം ഭഗവതോ ഞാണം പവത്തതി, തഥാ അനാഗതാസു പച്ചുപ്പന്നാസു ചാതി ഇമാനി തീസു കാലേസു അപ്പടിഹതഞാണാനി നാമ. യഥാഹ –

‘‘അതീതംസേ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ അപ്പടിഹതം ഞാണം, അനാഗതംസേ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ അപ്പടിഹതം ഞാണം, പച്ചുപ്പന്നംസേ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ അപ്പടിഹതം ഞാണ’’ന്തി (പടി. മ. ൩.൫).

താനി പനേതാനി തത്ഥ തത്ഥ ധമ്മാനം സഭാവസരസലക്ഖണസ്സ അവിസംവാദനതോ തഥാനി അവിതഥാനി അനഞ്ഞഥാനി, താനി ഭഗവാ സയമ്ഭൂഞാണേന അധിഗഞ്ഛീതി. ഏവമ്പി തഥാനി ആഗതോതി തഥാഗതോ.

തഥാ അത്ഥപ്പടിസമ്ഭിദാ ധമ്മപ്പടിസമ്ഭിദാ നിരുത്തിപ്പടിസമ്ഭിദാ പടിഭാനപ്പടിസമ്ഭിദാതി ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ. തത്ഥ അത്ഥപ്പഭേദസ്സ സല്ലക്ഖണവിഭാവനവവത്ഥാനകരണസമത്ഥം അത്ഥപ്പഭേദഗതം ഞാണം അത്ഥപ്പടിസമ്ഭിദാ. ധമ്മപ്പഭേദസ്സ സല്ലക്ഖണവിഭാവനവവത്ഥാനകരണസമത്ഥം ധമ്മപ്പഭേദഗതം ഞാണം ധമ്മപ്പടിസമ്ഭിദാ. നിരുത്തിപ്പഭേദസ്സ സല്ലക്ഖണവിഭാവനവവത്ഥാനകരണസമത്ഥം നിരുത്താഭിലാപേ പഭേദഗതം ഞാണം നിരുത്തിപ്പടിസമ്ഭിദാ. പടിഭാനപ്പഭേദസ്സ സല്ലക്ഖണവിഭാവനവവത്ഥാനകരണസമത്ഥം പടിഭാനപ്പഭേദഗതം ഞാണം പടിഭാനപ്പടിസമ്ഭിദാ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘അത്ഥേ ഞാണം അത്ഥപ്പടിസമ്ഭിദാ, ധമ്മേ ഞാണം ധമ്മപ്പടിസമ്ഭിദാ, തത്ര ധമ്മനിരുത്താഭിലാപേ ഞാണം നിരുത്തിപ്പടിസമ്ഭിദാ, ഞാണേസു ഞാണം പടിഭാനപ്പടിസമ്ഭിദാ’’തി (വിഭ. ൭൧൮-൭൨൧).