൩. നന്ദവഗ്ഗോ

൧. കമ്മവിപാകജസുത്തവണ്ണനാ

൨൧. നന്ദവഗ്ഗസ്സ പഠമേ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖൂതി നാമഗോത്തേന അപാകടോ ഏകോ ഖീണാസവഭിക്ഖു. സോ കിര രാജഗഹവാസീ കുലപുത്തോ മോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരേന സംവേജിതോ സംസാരദോസം ദിസ്വാ സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ സീലാനി സോധേത്വാ ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ന ചിരസ്സേവ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തസ്സ അപരഭാഗേ ഖരോ ആബാധോ ഉപ്പജ്ജി, സോ പച്ചവേക്ഖണായ അധിവാസേന്തോ വിഹരതി. ഖീണാസവാനഞ്ഹി ചേതസികദുക്ഖം നാമ നത്ഥി, കായികദുക്ഖം പന ഹോതിയേവ. സോ ഏകദിവസം ഭഗവതോ ധമ്മം ദേസേന്തസ്സ നാതിദൂരേ ഠാനേ ദുക്ഖം അധിവാസേന്തോ പല്ലങ്കേന നിസീദി. തേന വുത്തം ‘‘ഭഗവതോ അവിദൂരേ നിസിന്നോ ഹോതീ’’തിആദി.

തത്ഥ പല്ലങ്കന്തി സമന്തതോ ഊരുബദ്ധാസനം. ആഭുജിത്വാതി ബന്ധിത്വാ. ഉജും കായം പണിധായാതി ഉപരിമം സരീരം ഉജുകം ഠപേത്വാ അട്ഠാരസ പിട്ഠികണ്ടകേ കോടിയാ കോടിം പടിപാദേത്വാ. ഏവഞ്ഹി നിസിന്നസ്സ ചമ്മമംസന്ഹാരൂനി ന നമന്തി, തസ്മാ സോ തഥാ നിസിന്നോ ഹോതി. പുരാണകമ്മവിപാകജന്തി പുബ്ബേ കതസ്സ കമ്മസ്സ വിപാകഭാവേന ജാതം, പുരാണകമ്മവിപാകേ വാ സുഖദുക്ഖപ്പകാരേ വിപാകവട്ടസമുദായേ തദേകദേസഭാവേന ജാതം. കിം തം? ദുക്ഖം. പുരാണകമ്മവിപാകജന്തി ച ഇമിനാ തസ്സ ആബാധസ്സ കമ്മസമുട്ഠാനതം ദസ്സേന്തോ ഓപക്കമികഉതുവിപരിണാമജാദിഭാവം പടിക്ഖിപതി. ദുക്ഖന്തി പചുരജനേഹി ഖമിതും അസക്കുണേയ്യം. തിബ്ബന്തി തിഖിണം, അഭിഭവിത്വാ പവത്തിയാ ബഹലം വാ. ഖരന്തി കക്ഖളം. കടുകന്തി അസാതം. അധിവാസേന്തോതി ഉപരി വാസേന്തോ സഹന്തോ ഖമന്തോ.

സതോ സമ്പജാനോതി വേദനാപരിഗ്ഗാഹകാനം സതിസമ്പജഞ്ഞാനം വസേന സതിമാ സമ്പജാനന്തോ ച. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘അയം വേദനാ നാമ ഹുത്വാ അഭാവട്ഠേന അനിച്ചാ, അനിട്ഠാരമ്മണാദിപച്ചയേ പടിച്ച ഉപ്പന്നത്താ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ, ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഏകന്തേന ഭിജ്ജനസഭാവത്താ ഖയധമ്മാ വയധമ്മാ വിരാഗധമ്മാ നിരോധധമ്മാ’’തി വേദനായ അനിച്ചതാസല്ലക്ഖണവസേന സതോകാരിതായ സതോ, അവിപരീതസഭാവപടിവിജ്ഝനവസേന സമ്പജാനോ ച ഹുത്വാ. അഥ വാ സതിവേപുല്ലപത്തിയാ സബ്ബത്ഥേവ കായവേദനാചിത്തധമ്മേസു സുട്ഠു ഉപട്ഠിതസതിതായ സതോ, തഥാ പഞ്ഞാവേപുല്ലപ്പത്തിയാ പരിഗ്ഗഹിതസങ്ഖാരതായ സമ്പജാനോ. അവിഹഞ്ഞമാനോതി ‘‘അസ്സുതവാ, ഭിക്ഖവേ, പുഥുജ്ജനോ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന ദുക്ഖധമ്മേന ഫുട്ഠോ സമാനോ സോചതി കിലമതി പരിദേവതി ഉരത്താളിം കന്ദതി സമ്മോഹം ആപജ്ജതീ’’തി വുത്തനയേന അന്ധപുഥുജ്ജനോ വിയ ന വിഹഞ്ഞമാനോ മഗ്ഗേനേവ സമുഗ്ഘാതിതത്താ ചേതോദുക്ഖം അനുപ്പാദേന്തോ കേവലം കമ്മവിപാകജം സരീരദുക്ഖം അധിവാസേന്തോ സമാപത്തിം സമാപന്നോ വിയ നിസിന്നോ ഹോതി. അദ്ദസാതി തം ആയസ്മന്തം അധിവാസനഖന്തിയാ തഥാ നിസിന്നം അദ്ദക്ഖി.

ഏതമത്ഥന്തി ഏതം താദിസസ്സപി രോഗസ്സ വേജ്ജാദീഹി തികിച്ഛനത്ഥം അനുസ്സുക്കാപജ്ജനകാരണം ഖീണാസവാനം ലോകധമ്മേഹി അനുപലേപിതസങ്ഖാതം അത്ഥം സബ്ബാകാരതോ വിദിത്വാ. ഇമം ഉദാനന്തി ഇമം സങ്ഖതധമ്മാനം യേഹി കേഹിചി ദുക്ഖധമ്മേഹി അവിഘാതപത്തിവിഭാവനം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ സബ്ബകമ്മജഹസ്സാതി പഹീനസബ്ബകമ്മസ്സ. അഗ്ഗമഗ്ഗസ്സ ഹി ഉപ്പന്നകാലതോ പട്ഠായ അരഹതോ സബ്ബാനി കുസലാകുസലകമ്മാനി പഹീനാനി നാമ ഹോന്തി പടിസന്ധിം ദാതും അസമത്ഥഭാവതോ, യതോ അരിയമഗ്ഗഞാണം കമ്മക്ഖയകരന്തി വുച്ചതി. ഭിക്ഖുനോതി ഭിന്നകിലേസതായ ഭിക്ഖുനോ. ധുനമാനസ്സ പുരേ കതം രജന്തി അരഹത്തപ്പത്തിതോ പുബ്ബേ കതം രാഗരജാദിമിസ്സതായ രജന്തി ലദ്ധനാമം ദുക്ഖവേദനീയം കമ്മം വിപാകപടിസംവേദനേന തം ധുനന്തസ്സ വിദ്ധംസേന്തസ്സ, അരഹത്തപ്പത്തിയാ പരതോ പന സാവജ്ജകിരിയായ സമ്ഭവോയേവ നത്ഥി, അനവജ്ജകിരിയാ ച ഭവമൂലസ്സ സമുച്ഛിന്നത്താ സമുച്ഛിന്നമൂലതായ പുപ്ഫം വിയ ഫലദാനസമത്ഥതായ അഭാവതോ കിരിയമത്താവ ഹോതി.

അമമസ്സാതി രൂപാദീസു കത്ഥചി മമന്തി ഗഹണാഭാവതോ അമമസ്സ മമങ്കാരരഹിതസ്സ. യസ്സ ഹി മമങ്കാരോ അത്ഥി, സോ അത്തസിനേഹേന വേജ്ജാദീഹി സരീരം പടിജഗ്ഗാപേതി. അരഹാ പന അമമോ, തസ്മാ സോ സരീരജഗ്ഗനേപി ഉദാസീനധാതുകോവ. ഠിതസ്സാതി ചതുബ്ബിധമ്പി ഓഘം തരിത്വാ നിബ്ബാനഥലേ ഠിതസ്സ, പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന വാ സന്ധാവനസ്സ അഭാവേന ഠിതസ്സ. സേക്ഖപുഥുജ്ജനാ ഹി കിലേസാഭിസങ്ഖാരാനം അപ്പഹീനത്താ ചുതിപടിസന്ധിവസേന സംസാരേ ധാവന്തി നാമ, അരഹാ പന തദഭാവതോ ഠിതോതി വുച്ചതി. അഥ വാ ദസവിധേ ഖീണാസവസങ്ഖാതേ അരിയധമ്മേ ഠിതസ്സ. താദിനോതി ‘‘പടികൂലേ അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരതീ’’തിആദിനാ (പടി. മ. ൩.൧൭) നയേന വുത്തായ പഞ്ചവിധായ അരിയിദ്ധിയാ അട്ഠഹി ലോകധമ്മേഹി അകമ്പനിയായ ഛളങ്ഗുപേക്ഖായ ച സമന്നാഗതേന ഇട്ഠാദീസു ഏകസദിസതാസങ്ഖാതേന താദീഭാവേന താദിനോ. അത്ഥോ നത്ഥി ജനം ലപേതവേതി ‘‘മമ ഭേസജ്ജാദീനി കരോഥാ’’തി ജനം ലപിതും കഥേതും പയോജനം നത്ഥി സരീരേ നിരപേക്ഖഭാവതോ. പണ്ഡുപലാസോ വിയ ഹി ബന്ധനാ പവുത്തോ സയമേവായം കായോ ഭിജ്ജിത്വാ പതതൂതി ഖീണാസവാനം അജ്ഝാസയോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘നാഭികങ്ഖാമി മരണം, നാഭികങ്ഖാമി ജീവിതം;

കാലഞ്ച പടികങ്ഖാമി, നിബ്ബിസം ഭതകോ യഥാ’’തി. (ഥേരഗാ. ൬൦൬);

അഥ വാ യംകിഞ്ചി നിമിത്തം ദസ്സേത്വാ ‘‘കിം അയ്യസ്സ ഇച്ഛിതബ്ബ’’ന്തി ജനം ലപേതവേ പച്ചയേഹി നിമന്തനവസേന ലപാപേതും ഖീണാസവസ്സ അത്ഥോ നത്ഥി താദിസസ്സ മിച്ഛാജീവസ്സ മഗ്ഗേനേവ സമുഗ്ഘാതിതത്താതി അത്ഥോ. ഇതി ഭഗവാ ‘‘കിസ്സായം ഥേരോ അത്തനോ രോഗം വേജ്ജേഹി അതികിച്ഛാപേത്വാ ഭഗവതോ അവിദൂരേ നിസീദതീ’’തി ചിന്തേന്താനം തസ്സ അതികിച്ഛാപനേ കാരണം പകാസേസി.

പഠമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. നന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൨൨. ദുതിയേ നന്ദോതി തസ്സ നാമം. സോ ഹി ചക്കവത്തിലക്ഖണൂപേതത്താ മാതാപിതരോ സപരിജനം സകലഞ്ച ഞാതിപരിവട്ടം നന്ദയന്തോ ജാതോതി ‘‘നന്ദോ’’തി നാമം ലഭി. ഭഗവതോ ഭാതാതി ഭഗവതോ ഏകപിതുപുത്തതായ ഭാതാ. ന ഹി ഭഗവതോ സഹോദരാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തേന വുത്തം ‘‘മാതുച്ഛാപുത്തോ’’തി, ചൂളമാതുപുത്തോതി അത്ഥോ. മഹാപജാപതിഗോതമിയാ ഹി സോ പുത്തോ. അനഭിരതോതി ന അഭിരതോ. ബ്രഹ്മചരിയന്തി ബ്രഹ്മം സേട്ഠം ഉത്തമം ചരിയം ഏകാസനം ഏകസേയ്യം മേഥുനവിരതിം. സന്ധാരേതുന്തി പഠമചിത്തതോ യാവചരിമകചിത്തം സമ്മാ പരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ധാരേതും പവത്തേതും. ദുതിയേന ചേത്ഥ ബ്രഹ്മചരിയപദേന മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സാപി സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. സിക്ഖം പച്ചക്ഖായാതി ഉപസമ്പദകാലേ ഭിക്ഖുഭാവേന സദ്ധിം സമാദിന്നം നിബ്ബത്തേതബ്ബഭാവേന അനുട്ഠിതം തിവിധമ്പി സിക്ഖം പടിക്ഖിപിത്വാ, വിസ്സജ്ജേത്വാതി അത്ഥോ. ഹീനായാതി ഗിഹിഭാവായ. ആവത്തിസ്സാമീതി നിവത്തിസ്സാമി.

കസ്മാ പനായം ഏവമാരോചേസീതി? ഏത്ഥായം അനുപുബ്ബികഥാ – ഭഗവാ പവത്തവരധമ്മചക്കോ രാജഗഹം ഗന്ത്വാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ‘‘പുത്തം മേ ആനേത്വാ ദസ്സേഥാ’’തി സുദ്ധോദനമഹാരാജേന പേസിതേസു സഹസ്സസഹസ്സപരിവാരേസു ദസസു ദൂതേസു സഹ പരിവാരേന അരഹത്തം പത്തേസു സബ്ബപച്ഛാ ഗന്ത്വാ അരഹത്തപ്പത്തേന കാളുദായിത്ഥേരേന ഗമനകാലം ഞത്വാ മഗ്ഗവണ്ണനം വണ്ണേത്വാ ജാതിഭൂമിഗമനായ യാചിതോ വീസതിസഹസ്സഖീണാസവപരിവുത്തോ കപിലവത്ഥുനഗരം ഗന്ത്വാ ഞാതിസമാഗമേ പോക്ഖരവസ്സം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ വേസ്സന്തരജാതകം (ജാ. ൨.൨൨.൧൬൫൫ ആദയോ) കഥേത്വാ പുനദിവസേ പിണ്ഡായ പവിട്ഠോ ‘‘ഉത്തിട്ഠേ നപ്പമജ്ജേയ്യാ’’തി (ധ. പ. ൧൬൮) ഗാഥായ പിതരം സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാപേത്വാ നിവേസനം ഗന്ത്വാ ‘‘ധമ്മഞ്ചരേ’’തി (ധ. പ. ൧൬൯) ഗാഥായ മഹാപജാപതിം സോതാപത്തിഫലേ, രാജാനം സകദാഗാമിഫലേ പതിട്ഠാപേസി.

ഭത്തകിച്ചാവസാനേ പന രാഹുലമാതുഗുണകഥം നിസ്സായ ചന്ദകിന്നരീജാതകം (ജാ. ൧.൧൪.൧൮ ആദയോ) കഥേത്വാ തതിയദിവസേ നന്ദകുമാരസ്സ അഭിസേകഗേഹപ്പവേസനവിവാഹമങ്ഗലേസു വത്തമാനേസു പിണ്ഡായ പവിസിത്വാ നന്ദകുമാരസ്സ ഹത്ഥേ പത്തം ദത്വാ മങ്ഗലം വത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കമന്തോ കുമാരസ്സ ഹത്ഥതോ പത്തം ന ഗണ്ഹി. സോപി തഥാഗതേ ഗാരവേന ‘‘പത്തം തേ, ഭന്തേ, ഗണ്ഹഥാ’’തി വത്തും നാസക്ഖി. ഏവം പന ചിന്തേസി, ‘‘സോപാനസീസേ പത്തം ഗണ്ഹിസ്സതീ’’തി, സത്ഥാ തസ്മിം ഠാനേ ന ഗണ്ഹി. ഇതരോ ‘‘സോപാനമൂലേ ഗണ്ഹിസ്സതീ’’തി ചിന്തേസി, സത്ഥാ തത്ഥപി ന ഗണ്ഹി. ഇതരോ ‘‘രാജങ്ഗണേ ഗണ്ഹിസ്സതീ’’തി ചിന്തേസി, സത്ഥാ തത്ഥപി ന ഗണ്ഹി. കുമാരോ നിവത്തിതുകാമോ അനിച്ഛായ ഗച്ഛന്തോ ഗാരവേന ‘‘പത്തം ഗണ്ഹഥാ’’തി വത്തും ന സക്കോതി, ‘‘ഇധ ഗണ്ഹിസ്സതി, ഏത്ഥ ഗണ്ഹിസ്സതീ’’തി ചിന്തേന്തോ ഗച്ഛതി.

തസ്മിം ഖണേ ജനപദകല്യാണിയാ ആചിക്ഖിംസു, ‘‘അയ്യേ ഭഗവാ, നന്ദരാജാനം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛതി, തുമ്ഹേഹി വിനാ കരിസ്സതീ’’തി. സാ ഉദകബിന്ദൂഹി പഗ്ഘരന്തേഹി അഡ്ഢുല്ലിഖിതേഹി കേസേഹി വേഗേന പാസാദം ആരുയ്ഹ സീഹപഞ്ജരദ്വാരേ ഠത്വാ ‘‘തുവടം ഖോ, അയ്യപുത്ത, ആഗച്ഛേയ്യാസീ’’തി ആഹ. തം തസ്സാ വചനം തസ്സ ഹദയേ തിരിയം പതിത്വാ വിയ ഠിതം. സത്ഥാപിസ്സ ഹത്ഥതോ പത്തം അഗ്ഗഹേത്വാവ തം വിഹാരം നേത്വാ ‘‘പബ്ബജിസ്സസി നന്ദാ’’തി ആഹ. സോ ബുദ്ധഗാരവേന ‘‘ന പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി അവത്വാ, ‘‘ആമ, പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി ആഹ. സത്ഥാ തേന ഹി നന്ദം പബ്ബാജേഥാതി കപിലവത്ഥുപുരം ഗന്ത്വാ തതിയദിവസേ തം പബ്ബാജേസി. സത്തമേ ദിവസേ മാതരാ അലങ്കരിത്വാ പേസിതം ‘‘ദായജ്ജം മേ, സമണ, ദേഹീ’’തി വത്വാ അത്തനാ സദ്ധിം ആരാമാഗതം രാഹുലകുമാരം പബ്ബാജേസി. പുനേകദിവസം മഹാധമ്മപാലജാതകം (ജാ. ൧.൧൦.൯൨ ആദയോ) കഥേത്വാ രാജാനം അനാഗാമിഫലേ പതിട്ഠാപേസി.

ഇതി ഭഗവാ മഹാപജാപതിം സോതാപത്തിഫലേ, പിതരം തീസു ഫലേസു പതിട്ഠാപേത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ പുനദേവ രാജഗഹം ഗന്ത്വാ തതോ അനാഥപിണ്ഡികേന സാവത്ഥിം ആഗമനത്ഥായ ഗഹിതപടിഞ്ഞോ നിട്ഠിതേ ജേതവനമഹാവിഹാരേ തത്ഥ ഗന്ത്വാ വാസം കപ്പേസി. ഏവം സത്ഥരി ജേതവനേ വിഹരന്തേ ആയസ്മാ നന്ദോ അത്തനോ അനിച്ഛായ പബ്ബജിതോ കാമേസു അനാദീനവദസ്സാവീ ജനപദകല്യാണിയാ വുത്തവചനമനുസ്സരന്തോ ഉക്കണ്ഠിതോ ഹുത്വാ ഭിക്ഖൂനം അത്തനോ അനഭിരതിം ആരോചേസി. തേന വുത്തം ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ നന്ദോ…പേ… ഹീനായാവത്തിസ്സാമീ’’തി.

കസ്മാ പന നം ഭഗവാ ഏവം പബ്ബാജേസീതി? ‘‘പുരേതരമേവ ആദീനവം ദസ്സേത്വാ കാമേഹി നം വിവേചേതും ന സക്കാ, പബ്ബാജേത്വാ പന ഉപായേന തതോ വിവേചേത്വാ ഉപരിവിസേസം നിബ്ബത്തേസ്സാമീ’’തി വേനേയ്യദമനകുസലോ സത്ഥാ ഏവം നം പഠമം പബ്ബാജേസി.

സാകിയാനീതി സക്യരാജധീതാ. ജനപദകല്യാണീതി ജനപദമ്ഹി കല്യാണീ രൂപേന ഉത്തമാ ഛസരീരദോസരഹിതാ, പഞ്ചകല്യാണസമന്നാഗതാ. സാ ഹി യസ്മാ നാതിദീഘാ നാതിരസ്സാ നാതികിസാ നാതിഥൂലാ നാതികാളികാ നച്ചോദാതാ അതിക്കന്താ മാനുസകവണ്ണം അപ്പത്താ ദിബ്ബവണ്ണം, തസ്മാ ഛസരീരദോസരഹിതാ. ഛവികല്യാണം മംസകല്യാണം നഖകല്യാണം അട്ഠികല്യാണം വയകല്യാണന്തി ഇമേഹി പഞ്ചഹി കല്യാണേഹി സമന്നാഗതാ.

തത്ഥ അത്തനോ സരീരോഭാസേന ദസദ്വാദസഹത്ഥേ ഠാനേ ആലോകം കരോതി, പിയങ്ഗുസമാ വാ സുവണ്ണസമാ വാ ഹോതി, അയമസ്സാ ഛവികല്യാണതാ. ചത്താരോ പനസ്സാ ഹത്ഥപാദാ മുഖപരിയോസാനഞ്ച ലാഖാരസപരികമ്മകതം വിയ രത്തപവാളരത്തകമ്ബലേന സദിസം ഹോതി, അയമസ്സാ മംസകല്യാണതാ. വീസതി നഖപത്താനി മംസതോ അമുത്തട്ഠാനേ ലാഖാരസപരികിതാനി വിയ മുത്തട്ഠാനേ ഖീരധാരാസദിസാനി ഹോന്തി, അയമസ്സാ നഖകല്യാണതാ. ദ്വത്തിംസദന്താ സുഫുസിതാ പരിസുദ്ധപവാളപന്തിസദിസാ വജിരപന്തീ വിയ ഖായന്തി, അയമസ്സാ അട്ഠികല്യാണതാ. വീസതിവസ്സസതികാപി സമാനാ സോളസവസ്സുദ്ദേസികാ വിയ ഹോതി നിപ്പലിതാ, അയമസ്സാ വയകല്യാണതാ. സുന്ദരീ ച ഹോതി ഏവരൂപഗുണസമന്നാഗതാ, തേന വുത്തം ‘‘ജനപദകല്യാണീ’’തി.

ഘരാ നിക്ഖമന്തസ്സാതി അനാദരേ സാമിവചനം, ഘരതോ നിക്ഖമതോതി അത്ഥോ. ‘‘ഘരാ നിക്ഖമന്ത’’ന്തിപി പഠന്തി. ഉപഡ്ഢുല്ലിഖിതേഹി കേസേഹീതി ഇത്ഥമ്ഭൂതലക്ഖണേ കരണവചനം, വിപ്പകതുല്ലിഖിതേഹി കേസേഹി ഉപലക്ഖിതാതി അത്ഥോ. ‘‘അഡ്ഢുല്ലിഖിതേഹീ’’തിപി പഠന്തി. ഉല്ലിഖനന്തി ച ഫണകാദീഹി കേസസണ്ഠാപനം, ‘‘അഡ്ഢകാരവിധാന’’ന്തിപി വദന്തി. അപലോകേത്വാതി സിനേഹരസവിപ്ഫാരസംസൂചകേന അഡ്ഢക്ഖിനാ ആബന്ധന്തീ വിയ ഓലോകേത്വാ. മം, ഭന്തേതി പുബ്ബേപി ‘‘മ’’ന്തി വത്വാ ഉക്കണ്ഠാകുലചിത്തതായ പുന ‘‘മം ഏതദവോചാ’’തി ആഹ. തുവടന്തി സീഘം. തമനുസ്സരമാനോതി തം തസ്സാ വചനം, തം വാ തസ്സാ ആകാരസഹിതം വചനം അനുസ്സരന്തോ.

ഭഗവാ തസ്സ വചനം സുത്വാ ‘‘ഉപായേനസ്സ രാഗം വൂപസമേസ്സാമീ’’തി ഇദ്ധിബലേന നം താവതിംസഭവനം നേന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ ഏകസ്മിം ഝാമഖേത്തേ ഝാമഖാണുമത്ഥകേ നിസിന്നം ഛിന്നകണ്ണനാസാനങ്ഗുട്ഠം ഏകം പലുട്ഠമക്കടിം ദസ്സേത്വാ താവതിംസഭവനം നേസി. പാളിയം പന ഏകക്ഖണേനേവ സത്ഥാരാ താവതിംസഭവനം ഗതം വിയ വുത്തം, തം ഗമനം അവത്വാ താവതിംസഭവനം സന്ധായ വുത്തം. ഗച്ഛന്തോയേവ ഹി ഭഗവാ ആയസ്മതോ നന്ദസ്സ അന്തരാമഗ്ഗേ തം പലുട്ഠമക്കടിം ദസ്സേതി. യദി ഏവം കഥം സമിഞ്ജനാദിനിദസ്സനം? തം അന്തരധാനനിദസ്സനന്തി ഗഹേതബ്ബം. ഏവം സത്ഥാ തം താവതിംസഭവനം നേത്വാ സക്കസ്സ ദേവരഞ്ഞോ ഉപട്ഠാനം ആഗതാനി കകുടപാദാനി പഞ്ച അച്ഛരാസതാനി അത്താനം വന്ദിത്വാ ഠിതാനി ദസ്സേത്വാ ജനപദകല്യാണിയാ താസം പഞ്ചന്നം അച്ഛരാസതാനം രൂപസമ്പത്തിം പടിച്ച വിസേസം പുച്ഛി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം നന്ദം ബാഹായം ഗഹേത്വാ…പേ… കകുടപാദാനീ’’തി.

തത്ഥ ബാഹായം ഗഹേത്വാതി ബാഹുമ്ഹി ഗഹേത്വാ വിയ. ഭഗവാ ഹി തദാ താദിസം ഇദ്ധാഭിസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖാരേസി, യഥാ ആയസ്മാ നന്ദോ ഭുജേ ഗഹേത്വാ ഭഗവതാ നീയമാനോ വിയ അഹോസി. തത്ഥ ച ഭഗവതാ സചേ തസ്സ ആയസ്മതോ താവതിംസദേവലോകസ്സ ദസ്സനം പവേസനമേവ വാ ഇച്ഛിതം സിയാ, യഥാനിസിന്നസ്സേവ തസ്സ തം ദേവലോകം ദസ്സേയ്യ ലോകവിവരണിദ്ധികാലേ വിയ, തമേവ വാ ഇദ്ധിയാ തത്ഥ പേസേയ്യ. യസ്മാ പനസ്സ ദിബ്ബത്തഭാവതോ മനുസ്സത്തഭാവസ്സ യോ നിഹീനജിഗുച്ഛനീയഭാവോ, തസ്സ സുഖഗ്ഗഹണത്ഥം അന്തരാമഗ്ഗേ തം മക്കടിം ദസ്സേതുകാമോ, ദേവലോകസിരിവിഭവസമ്പത്തിയോ ച ഓഗാഹേത്വാ ദസ്സേതുകാമോ അഹോസി, തസ്മാ തം ഗഹേത്വാ തത്ഥ നേസി. ഏവഞ്ഹിസ്സ തദത്ഥം ബ്രഹ്മചരിയവാസേ വിസേസതോ അഭിരതി ഭവിസ്സതീതി.

കകുടപാദാനീതി രത്തവണ്ണതായ പാരാവതസദിസപാദാനി. താ കിര സബ്ബാപി കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ സാവകാനം പാദമക്ഖനതേലദാനേന താദിസാ സുകുമാരപാദാ അഹേസും. പസ്സസി നോതി പസ്സസി നു. അഭിരൂപതരാതി വിസിട്ഠരൂപതരാ. ദസ്സനീയതരാതി ദിവസമ്പി പസ്സന്താനം അതിത്തികരണട്ഠേന പസ്സിതബ്ബതരാ. പാസാദികതരാതി സബ്ബാവയവസോഭായ സമന്തതോ പസാദാവഹതരാ.

കസ്മാ പന ഭഗവാ അവസ്സുതചിത്തം ആയസ്മന്തം നന്ദം അച്ഛരായോ ഓലോകാപേസി? സുഖേനേവസ്സ കിലേസേ നീഹരിതും. യഥാ ഹി കുസലോ വേജ്ജോ ഉസ്സന്നദോസം പുഗ്ഗലം തികിച്ഛന്തോ സിനേഹപാനാദിനാ പഠമം ദോസേ ഉക്കിലേദേത്വാ പച്ഛാ വമനവിരേചനേഹി സമ്മദേവ നീഹരാപേതി, ഏവം വിനേയ്യദമനകുസലോ ഭഗവാ ഉസ്സന്നരാഗം ആയസ്മന്തം നന്ദം ദേവച്ഛരായോ ദസ്സേത്വാ ഉക്കിലേദേസി അരിയമഗ്ഗഭേസജ്ജേന അനവസേസതോ നീഹരിതുകാമോതി വേദിതബ്ബം.

പലുട്ഠമക്കടീതി ഝാമങ്ഗപച്ചങ്ഗമക്കടീ. ഏവമേവ ഖോതി യഥാ സാ, ഭന്തേ, തുമ്ഹേഹി മയ്ഹം ദസ്സിതാ ഛിന്നകണ്ണനാസാ പലുട്ഠമക്കടീ ജനപദകല്യാണിം ഉപാദായ, ഏവമേവ ജനപദകല്യാണീ ഇമാനി പഞ്ച അച്ഛരാസതാനി ഉപാദായാതി അത്ഥോ. പഞ്ചന്നം അച്ഛരാസതാനന്തി ഉപയോഗേ സാമിവചനം, പഞ്ച അച്ഛരാസതാനീതി അത്ഥോ. അവയവസമ്ബന്ധേ വാ ഏതം സാമിവചനം, തേന പഞ്ചന്നം അച്ഛരാസതാനം രൂപസമ്പത്തിം ഉപനിധായാതി അധിപ്പായോ. ഉപനിധായാതി ച സമീപേ ഠപേത്വാ, ഉപാദായാതി അത്ഥോ. സങ്ഖ്യന്തി ഇത്ഥീതി ഗണനം. കലഭാഗന്തി കലായപി ഭാഗം, ഏകം സോളസകോട്ഠാസേ കത്വാ തതോ ഏകകോട്ഠാസം ഗഹേത്വാ സോളസധാ ഗണിതേ തത്ഥ യോ ഏകേകോ കോട്ഠാസോ, സോ കലഭാഗോതി അധിപ്പേതോ, തമ്പി കലഭാഗം ന ഉപേതീതി വദതി. ഉപനിധിന്തി ‘‘ഇമായ അയം സദിസീ’’തി ഉപമാഭാവേന ഗഹേത്വാ സമീപേ ഠപനമ്പി.

യത്ഥായം അനഭിരതോ, തം ബ്രഹ്മചരിയം പുബ്ബേ വുത്തം പാകടഞ്ചാതി തം അനാമസിത്വാ തത്ഥ അഭിരതിയം ആദരജനനത്ഥം അഭിരമ, നന്ദ, അഭിരമ, നന്ദാ’’തി ആമേഡിതവസേന വുത്തം. അഹം തേ പാടിഭോഗോതി കസ്മാ ഭഗവാ തസ്സ ബ്രഹ്മചരിയവാസം ഇച്ഛന്തോ അബ്രഹ്മചരിയവാസസ്സ പാടിഭോഗം ഉപഗഞ്ഛി? യത്ഥസ്സ ആരമ്മണേ രാഗോ ദള്ഹം നിപതി, തം ആഗന്തുകാരമ്മണേ സങ്കാമേത്വാ സുഖേന സക്കാ ജഹാപേതുന്തി പാടിഭോഗം ഉപഗഞ്ഛി. അനുപുബ്ബികഥായം സഗ്ഗകഥാ ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ നിദസ്സനം.

അസ്സോസുന്തി കഥമസ്സോസും? ഭഗവാ ഹി തദാ ആയസ്മന്തേ നന്ദേ വത്തം ദസ്സേത്വാ അത്തനോ ദിവാട്ഠാനം ഗതേ ഉപട്ഠാനം ആഗതാനം ഭിക്ഖൂനം തം പവത്തിം കഥേത്വാ യഥാ നാമ കുസലോ പുരിസോ അനിക്ഖന്തം ആണിം അഞ്ഞായ ആണിയാ നീഹരിത്വാ പുന തം ഹത്ഥാദീഹി സഞ്ചാലേത്വാ അപനേതി, ഏവമേവ ആചിണ്ണവിസയേ തസ്സ രാഗം ആഗന്തുകവിസയേന നീഹരിത്വാ പുന തദപി ബ്രഹ്മചരിയമഗ്ഗഹേതും കത്വാ അപനേതുകാമോ ‘‘ഏഥ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, നന്ദം ഭിക്ഖും ഭതകവാദേന ച ഉപക്കിതകവാദേന ച സമുദാചരഥാ’’തി ആണാപേസി, ഏവം ഭിക്ഖൂ അസ്സോസും. കേചി പന ‘‘ഭഗവാ തഥാരൂപം ഇദ്ധാഭിസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖാരേസി, യഥാ തേ ഭിക്ഖൂ തമത്ഥം ജാനിംസൂ’’തി വദന്തി.

ഭതകവാദേനാതി ഭതകോതി വാദേന. യോ ഹി ഭതിയാ കമ്മം കരോതി, സോ ഭതകോതി വുച്ചതി, അയമ്പി ആയസ്മാ അച്ഛരാസമ്ഭോഗനിമിത്തം ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തോ ഭതകോ വിയ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ഭതകവാദേനാ’’തി. ഉപക്കിതകവാദേനാതി യോ കഹാപണാദീഹി കിഞ്ചി കിണാതി, സോ ഉപക്കിതകോതി വുച്ചതി, അയമ്പി ആയസ്മാ അച്ഛരാനം ഹേതു അത്തനോ ബ്രഹ്മചരിയം കിണാതി, തസ്മാ ‘‘ഉപക്കിതകോ’’തി ഏവം വചനേന. അഥ വാ ഭഗവതോ ആണായ അച്ഛരാസമ്ഭോഗസങ്ഖാതായ ഭതിയാ ബ്രഹ്മചരിയവാസസങ്ഖാതം ജീവിതം പവത്തേന്തോ തായ ഭതിയാ യാപനേ ഭഗവതാ ഭരിയമാനോ വിയ ഹോതീതി ‘‘ഭതകോ’’തി വുത്തോ, തഥാ അച്ഛരാസമ്ഭോഗസങ്ഖാതം വിക്കയം ആദാതബ്ബം കത്വാ ഭഗവതോ ആണത്തിയം തിട്ഠന്തോ തേന വിക്കയേന ഭഗവതാ ഉപക്കിതോ വിയ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ഉപക്കിതകോ’’തി.

അട്ടീയമാനോതി പീളിയമാനോ ദുക്ഖാപിയമാനോ. ഹരായമാനോതി ലജ്ജമാനോ. ജിഗുച്ഛമാനോതി പാടികുല്യതോ ദഹന്തോ. ഏകോതി അസഹായോ. വൂപകട്ഠോതി വത്ഥുകാമേഹി കിലേസകാമേഹി ച കായേന ചേവ ചിത്തേന ച വൂപകട്ഠോ. അപ്പമത്തോതി കമ്മട്ഠാനേ സതിം അവിജഹന്തോ. ആതാപീതി കായികചേതസികവീരിയാതാപേന ആതാപവാ, ആതാപേതി കിലേസേതി ആതാപോ, വീരിയം. പഹിതത്തോതി കായേ ച ജീവിതേ ച അനപേക്ഖതായ പേസിതത്തോ വിസ്സട്ഠഅത്തഭാവോ, നിബ്ബാനേ വാ പേസിതചിത്തോ. ന ചിരസ്സേവാതി കമ്മട്ഠാനാരമ്ഭതോ ന ചിരേനേവ. യസ്സത്ഥായാതി യസ്സ അത്ഥായ. കുലപുത്താതി ദുവിധാ കുലപുത്താ ജാതികുലപുത്താ ച ആചാരകുലപുത്താ ച, അയം പന ഉഭയഥാപി കുലപുത്തോ. സമ്മദേവാതി ഹേതുനാ ച കാരണേന ച. അഗാരസ്മാതി ഘരതോ. അനഗാരിയന്തി പബ്ബജ്ജം. കസിവണിജ്ജാദികമ്മഞ്ഹി അഗാരസ്സ ഹിതന്തി അഗാരിയം നാമ, തം ഏത്ഥ നത്ഥീതി പബ്ബജ്ജാ അനഗാരിയാതി വുച്ചതി. പബ്ബജന്തീതി ഉപഗച്ഛന്തി. തദനുത്തരന്തി തം അനുത്തരം. ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനന്തി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ പരിയോസാനഭൂതം അരഹത്തഫലം. തസ്സ ഹി അത്ഥായ കുലപുത്താ ഇധ പബ്ബജന്തി. ദിട്ഠേവ ധമ്മേതി തസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ. സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാതി അത്തനായേവ പഞ്ഞായ പച്ചക്ഖം കത്വാ, അപരപ്പച്ചയേന ഞത്വാതി അത്ഥോ. ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസീതി പാപുണിത്വാ സമ്പാദേത്വാ വാ വിഹാസി. ഏവം വിഹരന്തോവ ഖീണാ ജാതി…പേ… അബ്ഭഞ്ഞാസീതി. ഇമിനാ അസ്സ പച്ചവേക്ഖണഭൂമി ദസ്സിതാ.

തത്ഥ ഖീണാ ജാതീതി ന താവസ്സ അതീതാ ജാതി ഖീണാ പുബ്ബേവ ഖീണത്താ, ന അനാഗതാ അനാഗതത്താ ഏവ, ന പച്ചുപ്പന്നാ വിജ്ജമാനത്താ. മഗ്ഗസ്സ പന അഭാവിതത്താ യാ ഏകചതുപഞ്ചവോകാരഭവേസു ഏകചതുപഞ്ചക്ഖന്ധപ്പഭേദാ ജാതി ഉപ്പജ്ജേയ്യ, സാ മഗ്ഗസ്സ ഭാവിതത്താ അനുപ്പാദധമ്മതം ആപജ്ജനേന ഖീണാ. തം സോ മഗ്ഗഭാവനായ പഹീനകിലേസേ പച്ചവേക്ഖിത്വാ കിലേസാഭാവേന വിജ്ജമാനമ്പി കമ്മം ആയതിം അപ്പടിസന്ധികം ഹോതീതി ജാനനേന അബ്ഭഞ്ഞാസി. വുസിതന്തി വുത്ഥം പരിവുത്ഥം കതം ചരിതം, നിട്ഠാപിതന്തി അത്ഥോ. ബ്രഹ്മചരിയന്തി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം. പുഥുജ്ജനകല്യാണകേന ഹി സദ്ധിം സത്ത സേക്ഖാ ബ്രഹ്മചരിയവാസം വസന്തി നാമ, ഖീണാസവോ വുത്ഥവാസോ, തസ്മാ സോ അത്തനോ ബ്രഹ്മചരിയവാസം പച്ചവേക്ഖന്തോ ‘‘വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി അബ്ഭഞ്ഞാസി. കതം കരണീയന്തി ചതൂസു സച്ചേസു ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി പരിഞ്ഞാപഹാനസച്ഛികിരിയാഭാവനാവസേന സോളസവിധമ്പി കിച്ചം നിട്ഠാപിതം. പുഥുജ്ജനകല്യാണകാദയോ ഹി തം കിച്ചം കരോന്തി നാമ, ഖീണാസവോ കതകരണീയോ, തസ്മാ സോ അത്തനോ കരണീയം പച്ചവേക്ഖന്തോ ‘‘കതം കരണീയ’’ന്തി അബ്ഭഞ്ഞാസി. നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി ‘‘ഇദാനി പുന ഇത്ഥഭാവായ ഏവം സോളസകിച്ചഭാവായ കിലേസക്ഖയായ വാ മഗ്ഗഭാവനായ കിച്ചം മേ നത്ഥീ’’തി അബ്ഭഞ്ഞാസി. നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി വാ ‘‘ഇത്ഥഭാവതോ ഇമസ്മാ ഏവംപകാരാ വത്തമാനക്ഖന്ധസന്താനാ അപരം ഖന്ധസന്താനം മയ്ഹം നത്ഥി, ഇമേ പന പഞ്ചക്ഖന്ധാ പരിഞ്ഞാതാ തിട്ഠന്തി ഛിന്നമൂലകാ വിയ രുക്ഖാ, തേ ചരിമകചിത്തനിരോധേന അനുപാദാനോ വിയ ജാതവേദോ നിബ്ബായിസ്സന്തി, അപണ്ണത്തികഭാവം ഗമിസ്സന്തീ’’തി അബ്ഭഞ്ഞാസി. അഞ്ഞതരോതി ഏകോ. അരഹതന്തി ഭഗവതോ സാവകാനം അരഹന്താനം അബ്ഭന്തരോ ഏകോ മഹാസാവകോ അഹോസീതി അത്ഥോ.

അഞ്ഞതരാ ദേവതാതി അധിഗതമഗ്ഗാ ഏകാ ബ്രഹ്മദേവതാ. സാ ഹി സയം അസേക്ഖത്താ അസേക്ഖവിസയം അബ്ഭഞ്ഞാസി. സേക്ഖാ ഹി തം തം സേക്ഖവിസയം, പുഥുജ്ജനാ ച അത്തനോ പുഥുജ്ജനവിസയമേവ ജാനന്തി. അഭിക്കന്തായ രത്തിയാതി പരിക്ഖീണായ രത്തിയാ, മജ്ഝിമയാമേതി അത്ഥോ. അഭിക്കന്തവണ്ണാതി അതിഉത്തമവണ്ണാ. കേവലകപ്പന്തി അനവസേസേന സമന്തതോ. ഓഭാസേത്വാതി അത്തനോ പഭായ ചന്ദോ വിയ സൂരിയോ വിയ ച ജേതവനം ഏകോഭാസം കത്വാ. തേനുപസങ്കമീതി ആയസ്മതോ നന്ദസ്സ അരഹത്തപ്പത്തിം വിദിത്വാ പീതിസോമനസ്സജാതാ ‘‘തം ഭഗവതോ പടിവേദേസ്സാമീ’’തി ഉപസങ്കമി.

ആസവാനം ഖയാതി ഏത്ഥ ആസവന്തീതി ആസവാ, ചക്ഖുദ്വാരാദീഹി പവത്തന്തീതി അത്ഥോ. അഥ വാ ആഗോത്രഭും ആഭവഗ്ഗം വാ സവന്തീതി ആസവാ, ഏതേ ധമ്മേ ഏതഞ്ച ഓകാസം അന്തോ കരിത്വാ പവത്തന്തീതി അത്ഥോ. ചിരപാരിവാസിയട്ഠേന മദിരാദിആസവാ വിയാതി ആസവാ. ‘‘പുരിമാ, ഭിക്ഖവേ, കോടി ന പഞ്ഞായതി അവിജ്ജായാ’’തിആദിവചനേഹി (അ. നി. ൧൦.൬൧) നേസം ചിരപാരിവാസിയതാ വേദിതബ്ബാ. അഥ വാ ആയതം സംസാരദുക്ഖം സവന്തി പസവന്തീതിപി, ആസവാ. പുരിമോ ചേത്ഥ അത്ഥോ കിലേസേസു യുജ്ജതി, പച്ഛിമോ കമ്മേപി. ന കേവലഞ്ച കമ്മകിലേസാ ഏവ ആസവാ, അഥ ഖോ നാനപ്പകാരാ ഉപദ്ദവാപി. തഥാ ഹി ‘‘നാഹം, ചുന്ദ, ദിട്ഠധമ്മികാനംയേവ ആസവാനം സംവരായ ധമ്മം ദേസേമീ’’തി ഏത്ഥ (ദീ. നി. ൩.൧൮൨) വിവാദമൂലഭൂതാ കിലേസാ ആസവാതി ആഗതാ.

‘‘യേന ദേവൂപപത്യസ്സ, ഗന്ധബ്ബോ വാ വിഹങ്ഗമോ;

യക്ഖത്തം യേന ഗച്ഛേയ്യ, മനുസ്സത്തഞ്ച അബ്ബജേ;

തേ മയ്ഹം ആസവാ ഖീണാ, വിദ്ധസ്താ വിനലീകതാ’’തി. (അ. നി. ൪.൩൬) –

ഏത്ഥ തേഭൂമികം കമ്മം അവസേസാ ച അകുസലാ ധമ്മാ ആസവാതി ആഗതാ. ‘‘ദിട്ഠധമ്മികാനം ആസവാനം സംവരായ, സമ്പരായികാനം ആസവാനം പടിഘാതായാ’’തി (പാരാ. ൩൯) പരൂപഘാതവിപ്പടിസാരവധബന്ധാദയോ ചേവ അപായദുക്ഖഭൂതാ ച നാനപ്പകാരാ ഉപദ്ദവാ.

തേ പനേതേ ആസവാ വിനയേ – ‘‘ദിട്ഠധമ്മികാനം ആസവാനം സംവരായ സമ്പരായികാനം ആസവാനം പടിഘാതായാ’’തി (പാരാ. ൩൯) ദ്വിധാ ആഗതാ. സളായതനേ ‘‘തയോമേ, ആവുസോ, ആസവാ – കാമാസവോ, ഭവാസവോ, അവിജ്ജാസവോ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൦൫) തിധാ ആഗതാ, തഥാ അഞ്ഞേസു ച സുത്തന്തേസു. അഭിധമ്മേ തേയേവ ദിട്ഠാസവേന സദ്ധിം ചതുധാ ആഗതാ. നിബ്ബേധികപരിയായേ ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ നിരയഗാമിനിയാ’’തിആദിനാ (അ. നി. ൬.൬൩) പഞ്ചധാ ആഗതാ. ഛക്കനിപാതേ ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ സംവരായ പഹാതബ്ബാ’’തിആദിനാ (അ. നി. ൬.൫൮) നയേന ഛധാ ആഗതാ. സബ്ബാസവപരിയായേ (മ. നി. ൧.൨൨) തേയേവ ദസ്സനപഹാതബ്ബേഹി സദ്ധിം സത്തധാ ആഗതാ. ഇധ പന അഭിധമ്മനയേന ചത്താരോ ആസവാ വേദിതബ്ബാ.

ഖയാതി ഏത്ഥ പന ‘‘യോ ആസവാനം ഖയോ ഭേദോ പരിഭേദോ’’തിആദീസു ആസവാനം സരസഭേദോ ആസവക്ഖയോതി വുത്തോ. ‘‘ജാനതോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, പസ്സതോ ആസവാനം ഖയം വദാമീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൧൫) ആസവാനം ആയതിം അനുപ്പാദോ ആസവക്ഖയോതി വുത്തോ.

‘‘സേക്ഖസ്സ സിക്ഖമാനസ്സ, ഉജുമഗ്ഗാനുസാരിനോ;

ഖയസ്മിം പഠമം ഞാണം, തതോ അഞ്ഞാ അനന്തരാ’’തി. (ഇതിവു. ൬൨) –

ആദീസു മഗ്ഗോ ആസവക്ഖയോതി വുത്തോ. ‘‘ആസവാനം ഖയാ സമണോ ഹോതീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൪൩൮) ഫലം.

‘‘പരവജ്ജാനുപസ്സിസ്സ, നിച്ചം ഉജ്ഝാനസഞ്ഞിനോ;

ആസവാ തസ്സ വഡ്ഢന്തി, ആരാ സോ ആസവക്ഖയാ’’തി. –

ആദീസു (ധ. പ. ൨൫൩) നിബ്ബാനം. ഇധ പന ആസവാനം അച്ചന്തഖയോ അനുപ്പാദോ വാ മഗ്ഗോ വാ ‘‘ആസവാനം ഖയോ’’തി വുത്തോ.

അനാസവന്തി പടിപസ്സദ്ധിവസേന സബ്ബസോ പഹീനാസവം. ചേതോവിമുത്തിന്തി അരഹത്തഫലസമാധിം. പഞ്ഞാവിമുത്തിന്തി അരഹത്തഫലപഞ്ഞം. ഉഭയവചനം മഗ്ഗേ വിയ ഫലേപി സമഥവിപസ്സനാനം യുഗനന്ധഭാവദസ്സനത്ഥം. ഞാണന്തി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം. ദേവതായ വചനസമനന്തരമേവ ‘‘കഥം നു ഖോ’’തി ആവജ്ജേന്തസ്സ ഭഗവതോ ഞാണം ഉപ്പജ്ജി ‘‘നന്ദേന അരഹത്തം സച്ഛികത’’ന്തി. സോ ഹി ആയസ്മാ സഹായഭിക്ഖൂഹി തഥാ ഉപ്പണ്ഡിയമാനോ ‘‘ഭാരിയം വത മയാ കതം, യോഹം ഏവം സ്വാക്ഖാതേ ധമ്മവിനയേ പബ്ബജിത്വാ അച്ഛരാനം പടിലാഭായ സത്ഥാരം പാടിഭോഗം അകാസി’’ന്തി ഉപ്പന്നസംവേഗോ ഹിരോത്തപ്പം പച്ചുപട്ഠപേത്വാ ഘടേന്തോ വായമന്തോ അരഹത്തം പത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘യംനൂനാഹം ഭഗവന്തം ഏതസ്മാ പടിസ്സവാ മോചേയ്യ’’ന്തി. സോ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ അത്തനോ അധിപ്പായം സത്ഥു ആരോചേസി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ ആയസ്മാ നന്ദോ…പേ… ഏതസ്മാ പടിസ്സവാ’’തി. തത്ഥ പടിസ്സവാതി പാടിഭോഗപ്പടിസ്സവാ, ‘‘അച്ഛരാനം പടിലാഭായ അഹം പടിഭൂതോ’’തി പടിഞ്ഞായ.

അഥസ്സ ഭഗവാ ‘‘യസ്മാ തയാ അഞ്ഞാ ആരാധിതാതി ഞാതമേതം മയാ, ദേവതാപി മേ ആരോചേസി, തസ്മാ നാഹം പടിസ്സവാ ഇദാനി മോചേതബ്ബോ അരഹത്തപ്പത്തിയാവ മോചിതത്താ’’തി ആഹ. തേന വുത്തം ‘‘യദേവ ഖോ തേ നന്ദാ’’തിആദി. തത്ഥ യദേവാതി യദാ ഏവ. തേതി തവ. മുത്തോതി പമുത്തോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യസ്മിംയേവ കാലേ ആസവേഹി തവ ചിത്തം വിമുത്തം, അഥ അനന്തരമേവാഹം തതോ പാടിഭോഗതോ മുത്തോതി.

സോപി ആയസ്മാ വിപസ്സനാകാലേയേവ ‘‘യദേവാഹം ഇന്ദ്രിയാസംവരം നിസ്സായ ഇമം വിപ്പകാരം പത്തോ, തമേവ സുട്ഠു നിഗ്ഗഹേസ്സാമീ’’തി ഉസ്സാഹജാതോ ബലവഹിരോത്തപ്പോ തത്ഥ ച കതാധികാരത്താ ഇന്ദ്രിയസംവരേ ഉക്കട്ഠപടിപദമ്പി അഗമാസി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘സചേ, ഭിക്ഖവേ, നന്ദസ്സ പുരത്ഥിമാ ദിസാ ആലോകേതബ്ബാ ഹോതി, സബ്ബം ചേതസോ സമന്നാഹരിത്വാ നന്ദോ പുരത്ഥിമം ദിസം ആലോകേതി ‘ഏവം മേ പുരത്ഥിമം ദിസം ആലോകയതോ ന അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യു’ന്തി, ഇതിഹ തത്ഥ സമ്പജാനോ ഹോതി.

‘‘സചേ, ഭിക്ഖവേ, നന്ദസ്സ പച്ഛിമാ…പേ… ഉത്തരാ… ദക്ഖിണാ… ഉദ്ധം… അധോ… അനുദിസാ ആലോകേതബ്ബാ ഹോതി, സബ്ബം ചേതസോ സമന്നാഹരിത്വാ നന്ദോ അനുദിസം ആലോകേതി ‘ഏവം മേ…പേ… സമ്പജാനോ ഹോതീ’’’തി (അ. നി. ൮.൯).

തേനേവ തം ആയസ്മന്തം സത്ഥാ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരാനം യദിദം നന്ദോ’’തി (അ. നി. ൧.൨൩൦) ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏതം ആയസ്മതോ നന്ദസ്സ സബ്ബാസവേ ഖേപേത്വാ സുഖാദീസു താദിഭാവപ്പത്തിസങ്ഖാതം അത്ഥം സബ്ബാകാരതോ വിദിത്വാ. ഇമം ഉദാനന്തി തദത്ഥവിഭാവനം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ യസ്സ നിത്തിണ്ണോ പങ്കോതി യേന അരിയപുഗ്ഗലേന അരിയമഗ്ഗസേതുനാ സബ്ബോ ദിട്ഠിപങ്കോ സംസാരപങ്കോ ഏവ വാ നിബ്ബാനപാരഗമനേന തിണ്ണോ. മദ്ദിതോ കാമകണ്ഡകോതി യേന സത്താനം വിജ്ഝനതോ. ‘‘കാമകണ്ഡകോ’’തി ലദ്ധനാമോ സബ്ബോ കിലേസകാമോ സബ്ബോ കാമവിസൂകോ അഗ്ഗഞാണദണ്ഡേന മദ്ദിതോ ഭഗ്ഗോ അനവസേസതോ മഥിതോ. മോഹക്ഖയം അനുപ്പത്തോതി ഏവംഭൂതോ ച ദുക്ഖാദിവിസയസ്സ സബ്ബസ്സ സമ്മോഹസ്സ ഖേപനേന മോഹക്ഖയം പത്തോ, അരഹത്തഫലം നിബ്ബാനഞ്ച അനുപ്പത്തോ. സുഖദുക്ഖേസു ന വേധതീ സ ഭിക്ഖൂതി സോ ഭിന്നകിലേസോ ഭിക്ഖു ഇട്ഠാരമ്മണസമായോഗതോ ഉപ്പന്നേസു സുഖേസു അനിട്ഠാരമ്മണസമായോഗതോ ഉപ്പന്നേസു ദുക്ഖേസു ച ന വേധതി ന കമ്പതി, തം നിമിത്തം ചിത്തവികാരം നാപജ്ജതി. ‘‘സുഖദുക്ഖേസൂ’’തി ച ദേസനാമത്തം, സബ്ബേസുപി ലോകധമ്മേസു ന വേധതീതി വേദിതബ്ബം.

ദുതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. യസോജസുത്തവണ്ണനാ

൨൩. തതിയേ യസോജപ്പമുഖാനീതി ഏത്ഥ യസോജോതി തസ്സ ഥേരസ്സ നാമം, തം പുബ്ബങ്ഗമം കത്വാ പബ്ബജിതത്താ വിചരണതോ ച താനി പഞ്ച ഭിക്ഖുസതാനി ‘‘യസോജപ്പമുഖാനീ’’തി വുത്താനി.

തേസം അയം പുബ്ബയോഗോ – അതീതേ കിര കസ്സപദസബലസ്സ സാസനേ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ആരഞ്ഞകോ അരഞ്ഞേ പിട്ഠിപാസാണേ കതപണ്ണകുടിയം വിഹരതി. തസ്മിഞ്ച സമയേ പഞ്ചസതാ ചോരാ ഗാമഘാതകാദീനി കത്വാ ചോരികായ ജീവന്താ ചോരകമ്മം കത്വാ ജനപദമനുസ്സേഹി അനുബദ്ധാ പലായമാനാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ തത്ഥ കിഞ്ചി ഗഹണം വാ പടിസരണം വാ അപസ്സന്താ അവിദൂരേ തം ഭിക്ഖും പാസാണേ നിസിന്നം ദിസ്വാ വന്ദിത്വാ തം പവത്തിം ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘അമ്ഹാകം, ഭന്തേ, പടിസരണം ഹോഥാ’’തി യാചിംസു. ഥേരോ ‘‘തുമ്ഹാകം സീലസദിസം പടിസരണം നത്ഥി, സബ്ബേ പഞ്ച സീലാനി സമാദിയഥാ’’തി ആഹ. തേ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ സീലാനി സമാദിയിംസു. ഥേരോ ‘‘തുമ്ഹേ ഇദാനി സീലേസു പതിട്ഠിതാ, അത്തനോ ജീവിതം വിനാസയന്തേസുപി മാ മനം പദോസയിത്ഥാ’’തി കകചൂപമവിധിം (മ. നി. ൧.൨൨൨ ആദയോ) ആചിക്ഖി. തേ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിംസു. അഥ തേ ജാനപദാ തം സമ്പത്താ ഇതോ ചിതോ ച ഗവേസന്താ തേ ചോരേ ദിസ്വാ സബ്ബേവ ജീവിതാ വോരോപേസും. തേ തേസു മനോപദോസമത്തമ്പി അകത്വാ അക്ഖണ്ഡസീലാ കാലം കത്വാ കാമാവചരദേവേസു നിബ്ബത്തിംസു. തേസു ജേട്ഠചോരോ ജേട്ഠദേവപുത്തോ അഹോസി, ഇതരേ തസ്സേവ പരിവാരാ.

തേ അപരാപരം സംസരന്താ ഏകം ബുദ്ധന്തരം ദേവലോകേ ഖേപേത്വാ അമ്ഹാകം ഭഗവതോ കാലേ ദേവലോകതോ ചവിത്വാ ജേട്ഠദേവപുത്തോ സാവത്ഥിനഗരദ്വാരേ കേവട്ടഗാമേ പഞ്ചസതകുലഗാമജേട്ഠകസ്സ കേവട്ടസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, യസോജോതിസ്സ നാമം അകംസു. ഇതരേപി അവസേസകേവട്ടാനം പുത്താ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തിംസു. തേ പുബ്ബസന്നിവാസേന സബ്ബേപി സഹായകാ ഹുത്വാ സഹപംസുകീളിതം കീളന്താ അനുപുബ്ബേന വയപ്പത്താ അഹേസും, യസോജോ തേസം അഗ്ഗോ അഹോസി. തേ സബ്ബേവ ഏകതോ ഹുത്വാ ജാലാനി ഗഹേത്വാ നദിതളാകാദീസു മച്ഛേ ബന്ധന്താ വിചരന്തി.

അഥേകദിവസം അചിരവതിയാ നദിയാ ജാലേ ഖിത്തേ സുവണ്ണവണ്ണോ മച്ഛോ അന്തോജാലേ പാവിസി. തം ദിസ്വാ സബ്ബേപി കേവട്ടാ ‘‘അമ്ഹാകം പുത്താ മച്ഛേ ബന്ധന്താ സുവണ്ണവണ്ണം മച്ഛം ബന്ധിംസൂ’’തി ഹട്ഠതുട്ഠാ അഹേസും. അഥ തേ പഞ്ചസതാപി സഹായകാ മച്ഛം നാവായ പക്ഖിപിത്വാ നാവം ഉക്ഖിപിത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സേസും. രാജാ തം ദിസ്വാ ‘‘ഭഗവാ ഏതസ്സ സുവണ്ണവണ്ണകാരണം ജാനിസ്സതീ’’തി മച്ഛം ഗാഹാപേത്വാ ഭഗവതോ ദസ്സേസി. സത്ഥാ ‘‘അയം കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സാസനേ ഓസക്കമാനേ പബ്ബജിത്വാ മിച്ഛാ പടിപജ്ജന്തോ സാസനം ഓസക്കാപേത്വാ നിരയേ നിബ്ബത്തോ ഏകം ബുദ്ധന്തരം നിരയേ പച്ചിത്വാ തതോ ചുതോ അചിരവതിയം മച്ഛോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ’’തി വത്വാ തസ്സ മാതുഭഗിനീനഞ്ച നിരയേ നിബ്ബത്തഭാവം, തസ്സ ഭാതികത്ഥേരസ്സ പരിനിബ്ബുതഭാവഞ്ച തേനേവ കഥാപേത്വാ ഇമിസ്സാ അട്ഠുപ്പത്തിയാ കപിലസുത്തം ദേസേസി.

സത്ഥു ദേസനം സുത്വാ തേ പഞ്ചസതാ കേവട്ടപുത്താ സംവേഗജാതാ ഹുത്വാ ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ, ഉപസമ്പന്നാ ഹുത്വാ വിവേകവാസം വസന്താ ഭഗവന്തം ദസ്സനായ ആഗമംസു. തേന വുത്തം – ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന യസോജപ്പമുഖാനി പഞ്ചമത്താനി ഭിക്ഖുസതാനീ’’തിആദി.

തത്ഥ തേധാതി തേ ഇധ. നേവാസികേഹീതി നിബദ്ധവാസം വസമാനേഹി. പടിസമ്മോദമാനാതി നേവാസികഭിക്ഖൂഹി ‘‘കച്ചാവുസോ, ഖമനീയ’’ന്തിആദിനാ പടിസന്ഥാരവസേന സമ്മോദനായ കതായ ‘‘ആമാവുസോ, ഖമനീയ’’ന്തിആദിനാ, പുന സമ്മോദമാനാ തേഹി സദ്ധിം സമപ്പവത്തമോദാ. സേനാസനാനി പഞ്ഞാപയമാനാതി ആചരിയുപജ്ഝായാനം അത്തനോ ച പാപുണകാനി സേനാസനാനി പുച്ഛിത്വാ തേഹി നേവാസികേഹി തേസം ‘‘ഇദം തുമ്ഹാകം ആചരിയാനം, ഇദം തുമ്ഹാകം ഉപജ്ഝായാനം, ഇദം തുമ്ഹാകം പാപുണാതീ’’തി സേനാസനാനി സംവിധാപേത്വാ അത്തനാ ച തത്ഥ ഗന്ത്വാ, ദ്വാരകവാടാനി വിവരിത്വാ, മഞ്ചപീഠകടസാരകാദീനി നീഹരിത്വാ പപ്ഫോടേത്വാ യഥാഠാനം ഠപനാദിവസേന പഞ്ഞാപേന്താ ച.

പത്തചീവരാനി പടിസാമയമാനാതി, ‘‘ഭന്തേ, ഇമം മേ പത്തം ഠപേഥ, ഇദം ചീവരം, ഇദം ഥാലകം, ഇദം ഉദകതുമ്ബം, ഇദം മേ കത്തരയട്ഠി’’ന്തി ഏവം സമണപരിക്ഖാരം സംഗോപയമാനാ. ഉച്ചാസദ്ദാ മഹാസദ്ദാതി ഉദ്ധം ഗതട്ഠേന ഉച്ചോ സദ്ദോ യേസന്തേ ഉച്ചാസദ്ദാ അകാരസ്സ ആകാരം കത്വാ. സമന്തതോ പത്ഥടട്ഠേന മഹന്തോ സദ്ദോ യേസന്തേ മഹാസദ്ദാ. കേവട്ടാ മഞ്ഞേ മച്ഛവിലോപേതി കേവട്ടാ വിയ മച്ഛവിലുമ്പനേ. യഥാ നാമ കേവട്ടാ ഉദകേ വട്ടനതോ മച്ഛഗ്ഗഹണത്ഥം പവത്തനതോ ‘‘കേവട്ടാ’’തി ലദ്ധനാമാ മച്ഛബന്ധാ മച്ഛഗ്ഗഹണത്ഥം ജലേ ജാലം പക്ഖിപിത്വാ ‘‘പവിട്ഠോ ന പവിട്ഠോ, ഗഹിതോ ന ഗഹിതോ’’തിആദിനാ ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദാ ഹോന്തി. യഥാ ച തേ മച്ഛപച്ഛിആദീനി ഠപിതട്ഠാനേ മഹാജനേ ഗന്ത്വാ ‘‘മയ്ഹം ഏകം മച്ഛം ദേഥ, മയ്ഹം ഏകം മച്ഛഫാലം ദേഥ, അമുകസ്സ ദിന്നോ മഹന്തോ, മയ്ഹം ഖുദ്ദകോ’’തിആദീനി വത്വാ വിലുമ്പമാനേ തേസം പടിസേധനാദിവസേന ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദാ ച ഹോന്തി, ഏവമേതേ ഭിക്ഖൂതി ദസ്സേതി. തേതേതി തേ ഏതേ. കിംനൂതി കിസ്സ നു, കിമത്ഥം നൂതി അത്ഥോ. തേമേതി തേ ഇമേ. പണാമേമീതി നീഹരാമി. വോതി തുമ്ഹേ. ന വോ മമ സന്തികേ വത്ഥബ്ബന്തി തുമ്ഹേഹി മയ്ഹം സന്തികേ ന വസിതബ്ബം. യേ തുമ്ഹേ മാദിസസ്സ ബുദ്ധസ്സ വസനട്ഠാനം ആഗന്ത്വാ ഏവം മഹാസദ്ദം കരോഥ, അത്തനോ ധമ്മതായ വസന്താ കിം നാമ സാരുപ്പം കരിസ്സഥ, തുമ്ഹാദിസാനം മമ സന്തികേ വസനകിച്ചം നത്ഥീതി ദീപേതി. ഏവം പണാമിതേസു ച ഭഗവതാ തേസു ഏകഭിക്ഖുപി ‘‘ഭഗവാ തുമ്ഹേ മഹാസദ്ദമത്തകേന അമ്ഹേ പണാമേഥാ’’തി വാ അഞ്ഞം വാ കിഞ്ചി പടിവചനം അവത്വാ ബുദ്ധഗാരവേന സബ്ബേ ഭഗവതോ വചനം സമ്പടിച്ഛന്താ ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി വത്വാ നിക്ഖമിംസു. ഏവം പന തേസം അഹോസി ‘‘മയം സത്ഥാരം പസ്സിസ്സാമ, ധമ്മം സോസ്സാമ, സത്ഥു സന്തികേ വസിസ്സാമാതി ആഗതാ, ഏവരൂപസ്സ പന ഗരുനോ സത്ഥു സന്തികം ആഗന്ത്വാ മഹാസദ്ദം കരിമ്ഹാ, അമ്ഹാകമേവ ദോസോയം, പണാമിതമ്ഹാ തതോ, ന ലദ്ധം സത്ഥു സന്തികേ വത്ഥും, സമന്തപാസാദികം സുവണ്ണവണ്ണം സരീരം ഓലോകേതും, മധുരസ്സരേന ദേസിതം ധമ്മം സോതു’’ന്തി. തേ ബലവദോമനസ്സജാതാ ഹുത്വാ പക്കമിംസു.

സംസാമേത്വാതി സുഗുത്തം കത്വാ. വജ്ജീതി ഏവംനാമകോ ജനപദോ, വജ്ജീ നാമ ജാനപദിനോ രാജകുമാരാ, തേസം നിവാസോ ഏകോപി ജനപദോ രുള്ഹീവസേന ‘‘വജ്ജീ’’ത്വേവ വുച്ചതി. തേന വുത്തം ‘‘വജ്ജീസൂ’’തി. വഗ്ഗുമുദാതി ഏവംനാമ ലോകസ്സ പുഞ്ഞസമ്മതാ ഏകാ നദീ. ‘‘വഗ്ഗമുദാ’’തിപി പാഠോ. അത്ഥകാമേനാതി കിഞ്ചി പയോജനം അനപേക്ഖിത്വാ അത്ഥമേവ ഇച്ഛന്തേന. ഹിതേസിനാതി അത്ഥം ഇച്ഛന്തേന, ‘‘കിന്തി മേ സാവകാ വട്ടദുക്ഖാ പരിമുച്ചേയ്യു’’ന്തി തസ്സ അത്ഥസങ്ഖാതസ്സ അത്ഥസ്സ വാ ഹേതുഭൂതസ്സ ഹിതസ്സ ഏസനസീലേന. തതോ ഏവ അത്തനോ സരീരഖേദം അഗണേത്വാ ദൂരേപി വേനേയ്യസന്തികം ഗന്ത്വാ അനുകമ്പനതോ അനുകമ്പകേന. തമേവ അനുകമ്പം ഉപാദായ മയം പണാമിതാ, ന അത്തനോ വേയ്യാവച്ചാദിപച്ചാസീസായ. യസ്മാ ധമ്മഗരുനോ ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ സമ്മാപടിപത്തിയാവ പൂജേതബ്ബാ, യേ ഉച്ചാസദ്ദകരണമത്തേപി പണാമേന്തി, തസ്മാ ഹന്ദ മയം, ആവുസോ, തഥാ വിഹാരം കപ്പേമ സബ്ബത്ഥ സതിസമ്പജഞ്ഞയോഗേന അപണ്ണകപ്പടിപദം പൂരേന്താ യഥാഗഹിതകമ്മട്ഠാനം മത്ഥകം പാപേന്താ ചതുഇരിയാപഥവിഹാരം കപ്പേമ വിഹരാമ. യഥാ നോ വിഹരതന്തി യഥാ അമ്ഹേസു വിഹരന്തേസു, ഭഗവാ അത്തമനോ അസ്സ, സമ്മാപടിപത്തിയാ പൂജായ ആരാധിതോ ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ.

തേനേവന്തരവസ്സേനാതി തസ്മിംയേവ അന്തരവസ്സേ മഹാപവാരണം അനതിക്കമിത്വാവ. സബ്ബേവ തിസ്സോ വിജ്ജാ സച്ഛാകംസൂതി സബ്ബേയേവ തേ പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണം ദിബ്ബചക്ഖുഞാണം ആസവക്ഖയഞാണന്തി ഇമാ തിസ്സോ പുബ്ബേനിവുത്ഥക്ഖന്ധപ്പടിച്ഛാദകമോഹക്ഖന്ധാദീനം വിനിവിജ്ഝനട്ഠേന വിജ്ജാ അത്തപച്ചക്ഖാ അകംസു. ലോകിയാഭിഞ്ഞാസു ഇമായേവ ദ്വേ അഭിഞ്ഞാ ആസവക്ഖയഞാണസ്സ ബഹൂപകാരാ, ന തഥാ ദിബ്ബസോതചേതോപരിയഇദ്ധിവിധഞാണാനീതി ദസ്സനത്ഥം വിജ്ജത്തയമേവേത്ഥ തേസം ഭിക്ഖൂനം അധിഗമദസ്സനവസേന ഉദ്ധടം. തഥാ ഹി വേരഞ്ജസുത്തേ (അ. നി. ൮.൧൧) ഭഗവാ വേരഞ്ജബ്രാഹ്മണസ്സ അത്തനോ അധിഗമം ദസ്സേന്തോ വിജ്ജത്തയമേവ ദേസേസി, ന ദിബ്ബസോതഞാണാദീനം അഭാവതോ. ഏവം തേസമ്പി ഭിക്ഖൂനം വിജ്ജമാനാനിപി ദിബ്ബസോതഞാണാദീനി ന ഉദ്ധടാനി. ഛളഭിഞ്ഞാ ഹി തേ ഭിക്ഖൂ. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘വഗ്ഗുമുദായ നദിയാ തീരേ അന്തരഹിതാ മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം ഭഗവതോ സമ്മുഖേ പാതുരഹേസു’’ന്തി തേസം ഭിക്ഖൂനം ഇദ്ധിവളഞ്ജനം വക്ഖതി.

യഥാഭിരന്തന്തി യഥാഭിരതിം യഥാജ്ഝാസയം. ബുദ്ധാനഞ്ഹി ഏകസ്മിം ഠാനേ വസന്താനം ഛായൂദകവിപത്തിം വാ അഫാസുകസേനാസനം വാ മനുസ്സാനം അസ്സദ്ധാദിഭാവം വാ ആഗമ്മ അനഭിരതി നാമ നത്ഥി, തേസം സമ്പത്തിയാ ‘‘ഫാസും വിഹരാമാ’’തി ചിരവിഹാരോപി നത്ഥി. യത്ഥ പന ഭഗവതി വിഹരന്തേ മനുസ്സാ സരണേസു വാ പതിട്ഠഹന്തി, സീലാനി വാ സമാദിയന്തി പബ്ബജന്തി, സോതാപത്തിമഗ്ഗാദീനി വാ പാപുണന്തി, സത്ഥാ താസു സമ്പത്തീസു തേസം പതിട്ഠാപനത്ഥം വസതി, തദഭാവേ പക്കമതി. തദാ ഹി സാവത്ഥിയം കത്തബ്ബബുദ്ധകിച്ചം നാഹോസി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ സാവത്ഥിയം യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ യേന വേസാലീ തേന ചാരികം പക്കാമീ’’തി.

ചാരികം ചരമാനോതി അദ്ധാനഗമനം ഗച്ഛന്തോ. ചാരികാ ച നാമേസാ ഭഗവതോ ദുവിധാ തുരിതചാരികാ അതുരിതചാരികാതി. തത്ഥ ദൂരേപി ബോധനേയ്യപുഗ്ഗലം ദിസ്വാ തസ്സ ബോധനത്ഥം സഹസാ ഗമനം തുരിതചാരികാ നാമ, സാ മഹാകസ്സപപച്ചുഗ്ഗമനാദീസു ദട്ഠബ്ബാ. യാ പന ഗാമനിഗമരാജധാനീപടിപാടിയാ ദേവസികം യോജനദ്ധയോജനവസേന പിണ്ഡപാതചരിയാദീഹി ലോകം അനുഗ്ഗണ്ഹന്തോ ഗച്ഛതി, അയം അതുരിതചാരികാ നാമ, അയമേവ ഇധാധിപ്പേതാ. തദവസരീതി തേന അവസരി, തം വാ അവസരി, തത്ഥ അവസരി, പാവിസീതി അത്ഥോ.

തത്രാതി തസ്സം. സുദന്തി നിപാതമത്തം. വേസാലിയന്തി തിക്ഖത്തും വിസാലീഭൂതത്താ ‘‘വേസാലീ’’തി ലദ്ധനാമേ ലിച്ഛവിരാജൂനം നഗരേ. മഹാവനേതി മഹാവനം നാമ സയംജാതം അരോപിമം സപരിച്ഛേദം മഹന്തം വനം. കപിലവത്ഥുസാമന്താ പന മഹാവനം ഹിമവന്തേന സഹ ഏകാബദ്ധം അപരിച്ഛേദം ഹുത്വാ മഹാസമുദ്ദം ആഹച്ച ഠിതം. ഇദം താദിസം ന ഹോതി, സപരിച്ഛേദം മഹന്തം വനന്തി മഹാവനം. കൂടാഗാരസാലായന്തി തസ്മിം മഹാവനേ ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സ കതേ ആരാമേ കൂടാഗാരം അന്തോ കത്വാ ഹംസവട്ടകച്ഛന്നേന കതാ സബ്ബാകാരസമ്പന്നാ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഗന്ധകുടി കൂടാഗാരസാലാ നാമ, തസ്സം കൂടാഗാരസാലായം. വഗ്ഗുമുദാതീരിയാനന്തി വഗ്ഗുമുദാതീരവാസീനം. ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച മനസി കരിത്വാതി അത്തനോ ചിത്തേന തേസം ചിത്തം പരിച്ഛിജ്ജ മനസി കരിത്വാ, ചേതോപരിയഞാണേന വാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന വാ തേഹി അധിഗതവിസേസം ജാനിത്വാതി അത്ഥോ.

ആലോകജാതാ വിയാതി സഞ്ജാതാലോകാ വിയ. ഇതരം തസ്സേവ വേവചനം, ചന്ദസഹസ്സസൂരിയസഹസ്സേഹി ഓഭാസിതാ വിയാതി അത്ഥോ. യസ്മാ തേ യസോജപ്പമുഖാ പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ സബ്ബസോ അവിജ്ജന്ധകാരവിധമനേന ആലോകഭൂതാ ഓഭാസഭൂതാ ഹുത്വാ വിഹരന്തി, തസ്മാ ഭഗവാ തേഹി ഠിതദിസായ ‘‘ആലോകജാതാ വിയ മേ, ആനന്ദ, ഏസാ ദിസാ’’തിആദിനാ വണ്ണഭണനാപദേസേന തേ ഭിക്ഖൂ പസംസതി. തേന വുത്തം – ‘‘യസ്സം ദിസായം വഗ്ഗുമുദാതീരിയാ ഭിക്ഖൂ വിഹരന്തീ’’തി. അപ്പടികൂലാതി ന പടികൂലാ, മനാപാ മനോഹരാതി അത്ഥോ. യസ്മിഞ്ഹി പദേസേ സീലാദിഗുണസമ്പന്നാ മഹേസിനോ വിഹരന്തി, തം കിഞ്ചാപി ഉക്കൂലവികൂലവിസമദുഗ്ഗാകാരം, അഥ ഖോ മനുഞ്ഞം രമണീയമേവ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ഗാമേ വാ യദി വാരഞ്ഞേ, നിന്നേ വാ യദി വാ ഥലേ;

യത്ഥ അരഹന്തോ വിഹരന്തി, തം ഭൂമിരാമണേയ്യക’’ന്തി. (ധ. പ. ൯൮);

പഹിണേയ്യാസീതി പേസേയ്യാസി. സത്ഥാ ആയസ്മന്താനം ദസ്സനകാമോതി തേസം ഭിക്ഖൂനം സന്തികേ പഹേണാകാരദസ്സനം. ഇതി ഭഗവാ യദത്ഥം തേ ഭിക്ഖൂ പണാമേസി, തമത്ഥം മത്ഥകപ്പത്തം ദിസ്വാ ആരദ്ധചിത്തോ തേസം ദസ്സനകാമതം ഥേരസ്സ ആരോചേസി. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി ‘‘അഹം ഇമേ ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദകരണേ പണാമേസ്സാമി, അഥ തേ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ വിയ കസാഭിഘാതേന, തേന ചോദിതാ സംവേഗപ്പത്താ മമാരാധനത്ഥം അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ ഘടേന്താ വായമന്താ ഖിപ്പമേവ അരഹത്തം സച്ഛികരിസ്സന്തീ’’തി. ഇദാനി തേ അഗ്ഗഫലപ്പത്തേ ദിസ്വാ തായ അരഹത്തപ്പത്തിയാ ആരാധിതചിത്തോ തേസം ദസ്സനകാമോ ഹുത്വാ ഏവം ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികം ആണാപേസി.

സോ ഭിക്ഖൂതി ആനന്ദത്ഥേരേന തഥാ ആണത്തോ ഛളഭിഞ്ഞോ ഏകോ ഭിക്ഖു. പമുഖേതി സമ്മുഖേ. ആനേഞ്ജസമാധിനാതി ചതുത്ഥജ്ഝാനപാദകേന അഗ്ഗഫലസമാധിനാ, ‘‘അരൂപജ്ഝാനപാദകേനാ’’തിപി വദന്തി. ‘‘ആനേഞ്ജേന സമാധിനാ’’തിപി പാഠോ. കസ്മാ പന ഭഗവാ തേസം ഭിക്ഖൂനം ആഗമനം ജാനന്തോ പടിസന്ഥാരം അകത്വാ സമാപത്തിംയേവ സമാപജ്ജി? തേസം അത്തനാ സമാപന്നസമാപത്തിം ജാനിത്വാ സമാപജ്ജനത്ഥം, തേസം പുബ്ബേ പണാമിതാനം ഇദാനി അത്തനാ സമാനസമ്ഭോഗദസ്സനത്ഥം, ആനുഭാവദീപനത്ഥം, വിനാ വചീഭേദേന അഞ്ഞബ്യാകരണദീപനത്ഥഞ്ച. അപരേ പനാഹു ‘‘പുബ്ബേ പണാമിതാനം ഇദാനി അത്തനോ സന്തികം ആഗതാനം അനുത്തരസുഖുപ്പാദനേന അനഞ്ഞസാധാരണപടിസന്ഥാരകരണത്ഥ’’ന്തി. തേപി ആയസ്മന്തോ ഭഗവതോ അജ്ഝാസയം ഞത്വാ തംയേവ സമാപത്തിം സമാപജ്ജിംസു. തേന വുത്തം – ‘‘കതമേന നു ഖോ ഭഗവാ വിഹാരേന ഏതരഹി വിഹരതീ’’തിആദി.

ഏത്ഥ ച രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനം കോസജ്ജാദീനം പാരിപന്തികധമ്മാനം സുവിദൂരഭാവതോ ഇദ്ധിയാ മൂലഭൂതേഹി അനോണമനാദീഹി സോളസഹി വോദാനധമ്മേഹി സമന്നാഗമനതോ ആനേഞ്ജപ്പത്തം സയം അനിഞ്ജനട്ഠേന ആനേഞ്ജന്തി വുച്ചതി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘അനോണതം ചിത്തം കോസജ്ജേ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം. അനുണ്ണതം ചിത്തം ഉദ്ധച്ചേ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം. അനഭിരതം ചിത്തം രാഗേ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം. അനപനതം ചിത്തം ബ്യാപാദേ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം. അനിസ്സിതം ചിത്തം ദിട്ഠിയാ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം. അപ്പടിബദ്ധം ചിത്തം ഛന്ദരാഗേ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം. വിപ്പമുത്തം ചിത്തം കാമരാഗേ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം. വിസംയുത്തം ചിത്തം കിലേസേ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം. വിമരിയാദികതം ചിത്തം കിലേസമരിയാദായ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം. ഏകത്തഗതം ചിത്തം നാനത്തകിലേസേ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം. സദ്ധായ പരിഗ്ഗഹിതം ചിത്തം അസ്സദ്ധിയേ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം. വീരിയേന പരിഗ്ഗഹിതം ചിത്തം കോസജ്ജേ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം. സതിയാ പരിഗ്ഗഹിതം ചിത്തം പമാദേ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം. സമാധിനാ പരിഗ്ഗഹിതം ചിത്തം ഉദ്ധച്ചേ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം. പഞ്ഞായ പരിഗ്ഗഹിതം ചിത്തം അവിജ്ജായ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം. ഓഭാസഗതം ചിത്തം അവിജ്ജന്ധകാരേ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജ’’ന്തി.

രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനമേവ ച രൂപവിരാഗഭാവനാവസേന പവത്തിതം, ആരമ്മണവിഭാഗേന ചതുബ്ബിധം അരൂപാവചരജ്ഝാനന്തി ഏതേസം പഞ്ചന്നം ഝാനാനം ആനേഞ്ജവോഹാരോ. തേസം യം കിഞ്ചി പാദകം കത്വാ സമാപന്നാ അരഹത്തഫലസമാപത്തി ആനേഞ്ജസമാധീതി പോരാണാ.

അഭിക്കന്തായാതി അതീതായ. നിക്ഖന്തേതി നിഗ്ഗതേ, അപഗതേതി അത്ഥോ. തുണ്ഹീ അഹോസീതി ഭഗവാ അരിയേന തുണ്ഹീഭാവേന തുണ്ഹീ അഹോസി. ഉദ്ധസ്തേ അരുണേതി ഉഗ്ഗതേ അരുണേ, അരുണോ നാമ പുരത്ഥിമദിസായ സൂരിയോദയതോ പുരേതരമേവ ഉട്ഠിതോഭാസോ. നന്ദിമുഖിയാതി രത്തിയാ അരുണസ്സ ഉഗ്ഗതത്താ ഏവ അരുണപ്പഭായ സൂരിയാലോകൂപജീവിനോ സത്തേ നന്ദാപനമുഖിയാ വിയ രത്തിയാ ജാതായ, വിഭായമാനായാതി അത്ഥോ.

തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാ വുട്ഠഹിത്വാതി യഥാപരിച്ഛേദം തതോ ആനേഞ്ജസമാധിതോ അരഹത്തഫലസമാപത്തിതോ ഉട്ഠായ. സചേ ഖോ ത്വം, ആനന്ദ, ജാനേയ്യാസീതി ഭഗവാ ‘‘ഇമേ ച ഭിക്ഖൂ ഏത്തകം കാലം ഇമിനാ നാമ സമാപത്തിസുഖേന വീതിനാമേന്തീ’’തി, ആനന്ദ, യദി ത്വം ജാനേയ്യാസി. ഏത്തകമ്പി തേ നപ്പടിഭാസേയ്യാതി ലോകിയപടിസമ്മോദനം സന്ധായ യദിദം തേ ‘‘അഭിക്കന്താ, ഭന്തേ, രത്തീ’’തിആദിനാ തിക്ഖത്തും പടിഭാനം ഉപട്ഠിതം, തയിദം ഏത്തകമ്പി തേ ന ഉപട്ഠഹേയ്യ. യസ്മാ ച ഖോ ത്വം, ആനന്ദ, സേക്ഖോ അസേക്ഖം സമാപത്തിവിഹാരം ന ജാനാസി, തസ്മാ മം ഇമേസം ഭിക്ഖൂനം ലോകിയപടിസമ്മോദനം കാരേതും ഉസ്സുക്കം ആപജ്ജി. അഹം പന ഇമേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ലോകുത്തരപടിസമ്മോദനേനേവ തിയാമരത്തിം വീതിനാമേസിന്തി ദസ്സേന്തോ ഭഗവാ ആഹ – ‘‘അഹഞ്ച, ആനന്ദ, ഇമാനി ച പഞ്ച ഭിക്ഖുസതാനി സബ്ബേവ ആനേഞ്ജസമാധിനാ നിസീദിമ്ഹാ’’തി.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏതം തേസം ഭിക്ഖൂനം അത്തനാ സമം ആനേഞ്ജസമാധിസമാപജ്ജനസമത്ഥതാസങ്ഖാതം വസീഭാവത്ഥം സബ്ബാകാരതോ വിദിത്വാ. ഇമം ഉദാനന്തി ഇമം തേസം ഭിക്ഖൂനം അനവസേസരാഗാദിപ്പഹാനസംസിദ്ധിതാദിസഭാവദീപനം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ യസ്സ ജിതോ കാമകണ്ഡകോതി കുസലപക്ഖവിജ്ഝനട്ഠേന കണ്ഡകഭൂതോ കിലേസകാമോ യേന അരിയപുഗ്ഗലേന അനവസേസം ജിതോ പഹീനോ, ഏതേനസ്സ അനുനയാഭാവം ദസ്സേതി. ‘‘ഗാമകണ്ടകോ’’തിപി പാഠോ. തസ്സത്ഥോ – ഗാമേ കണ്ടകോ കണ്ടകട്ഠാനിയോ സകലോ വത്ഥുകാമോ യസ്സ ജിതോതി. ജയോ ചസ്സ തപ്പടിബദ്ധഛന്ദരാഗപ്പഹാനേനേവ വേദിതബ്ബോ, തേന തേസം അനാഗാമിമഗ്ഗോ വുത്തോ ഹോതി. അക്കോസോ ച ജിതോതി സമ്ബന്ധോ. വധോ ച ബന്ധനഞ്ചാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. തേസു അക്കോസജയേന വചീദുച്ചരിതാഭാവോ, ഇതരേന കായദുച്ചരിതാഭാവോ ദസ്സിതോ. തേന തംനിമിത്തകസ്സ ബ്യാപാദസ്സ അനവസേസപ്പഹാനേന തതിയമഗ്ഗോ വുത്തോ ഹോതി. അഥ വാ അക്കോസാദിജയവചനേന തതിയമഗ്ഗോ വുത്തോ ഹോതി, അക്കോസാദീനം അച്ചന്തഖമനം തത്ഥ പകാസിതം ഹോതി, ഉഭയഥാപി നേസം വിരോധാഭാവം ദസ്സേതി. പബ്ബതോ വിയ സോ ഠിതോ അനേജോതി ഏജാ വുച്ചതി ചലനകിലേസപരിപന്ഥോ, ഏജാഹേതൂനം അവസേസകിലേസാനം അഭാവേന അനേജോ, അനേജത്തായേവ സബ്ബകിലേസേഹി പരവാദവാതേഹി ച അകമ്പനീയത്താ ഠിതോ ഏകഗ്ഘനപബ്ബതസദിസോ. സുഖദുക്ഖേസു ന വേധതി സ ഭിക്ഖൂതി സോ ഭിന്നകിലേസോ ഭിക്ഖു സുഖദുക്ഖനിമിത്തം ന കമ്പതീതി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇതി ഭഗവാ തേസം പഞ്ചസതാനം ഭിക്ഖൂനം അരഹത്താധിഗമേന താദിഭാവപ്പത്തിം ഏകജ്ഝം കത്വാ ഏകപുഗ്ഗലാധിട്ഠാനം ഉദാനം ഉദാനേസീതി.

തതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. സാരിപുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൨൪. ചതുത്ഥേ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാതി ആരമ്മണാഭിമുഖം സതിം ഠപയിത്വാ മുഖസമീപേ കത്വാ. തഥാ ഹി വിഭങ്ഗേ വുത്തം –

‘‘അയം സതി ഉപട്ഠിതാ ഹോതി സുപട്ഠിതാ നാസികഗ്ഗേ വാ മുഖനിമിത്തേ വാ, തേന വുച്ചതി പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ’’തി (വിഭ. ൫൩൭).

അഥ വാ ‘‘പരീതി പരിഗ്ഗഹട്ഠോ, മുഖന്തി നിയ്യാനട്ഠോ, സതീതി ഉപട്ഠാനട്ഠോ, തേന വുച്ചതി ‘പരിമുഖം സതി’’’ന്തി. ഏവം പടിസമ്ഭിദായം (പടി. മ. ൧.൧൬൪) വുത്തനയേനപേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തത്രായം സങ്ഖേപത്ഥോ – പരിഗ്ഗഹിതനിയ്യാനസതിം കത്വാതി. നിയ്യാനന്തി ച സതിയാ ഓഗാഹിതബ്ബം ആരമ്മണം ദട്ഠബ്ബം. ഏത്ഥ ച പുരിമോ പച്ഛിമോ ച അത്ഥോ സബ്ബസങ്ഗാഹകവസേന, ഇതരോ സമാപത്തിയാ പുബ്ബഭാഗസമന്നാഹാരവസേന ദട്ഠബ്ബോ. സതീതി വാ സതിസീസേന ഝാനം വുത്തം ‘‘യേ കായഗതാസതിം പരിഭുഞ്ജന്തീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൧.൬൦൦) വിയ. കതമം പന തം ഝാനന്തി? രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനം പാദകം കത്വാ സമാപന്നം അരഹത്തഫലജ്ഝാനം. കഥം പനേതം ജാനിതബ്ബന്തി? ആനേഞ്ജസമാധിയോഗേന ഥേരസ്സ സവിസേസം നിച്ചലഭാവം കേനചി അകമ്പനീയതഞ്ച പബ്ബതോപമായ പകാസേന്തോ ഭഗവാ ഇമം ഉദാനം അഭാസീതി ഗാഥായ ഏവ അയമത്ഥോ വിഞ്ഞായതി. ന ചായം നിസജ്ജാ ഥേരസ്സ സച്ചപ്പടിവേധായ, അഥ ഖോ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരായ. പുബ്ബേയേവ ഹി സൂകരഖതലേണേ (മ. നി. ൨.൨൦൧) അത്തനോ ഭാഗിനേയ്യസ്സ ദീഘനഖപരിബ്ബാജകസ്സ ഭഗവതി ധമ്മം ദേസേന്തേ അയം മഹാഥേരോ സച്ചപ്പടിവേധകിച്ചം മത്ഥകം പാപേസീതി.

ഏതമത്ഥന്തി ഏതം ഥേരസ്സ ആനേഞ്ജസമാധിയോഗേന താദിഭാവപ്പത്തിയാ ച കേനചി അകമ്പനീയതാസങ്ഖാതം അത്ഥം സബ്ബാകാരതോ വിദിത്വാ തദത്ഥവിഭാവനം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ യഥാപി പബ്ബതോ സേലോതി യഥാ സിലാമയോ ഏകഗ്ഘനസിലാപബ്ബതോ, ന പംസുപബ്ബതോ ന മിസ്സകപബ്ബതോതി അത്ഥോ. അചലോ സുപ്പതിട്ഠിതോതി സുപ്പതിട്ഠിതമൂലോ പകതിവാതേഹി അചലോ അകമ്പനീയോ ഹോതി. ഏവം മോഹക്ഖയാ ഭിക്ഖു, പബ്ബതോവ ന വേധതീതി മോഹസ്സ അനവസേസപ്പഹാനാ മോഹമൂലകത്താ ച സബ്ബാകുസലാനം പഹീനസബ്ബാകുസലോ ഭിക്ഖു, യഥാ സോ പബ്ബതോ പകതിവാതേഹി, ഏവം ലോകധമ്മേഹി ന വേധതി ന കമ്പതി. മോഹക്ഖയോതി വാ യസ്മാ നിബ്ബാനം അരഹത്തഞ്ച വുച്ചതി, തസ്മാ മോഹക്ഖയസ്സ ഹേതു നിബ്ബാനസ്സ അരഹത്തസ്സ വാ അധിഗതത്താ ചതൂസു അരിയസച്ചേസു സുപ്പതിട്ഠിതോ അസമാപന്നകാലേപി യഥാവുത്തപബ്ബതോ വിയ ന കേനചി വേധതി, പഗേവ സമാപന്നകാലേതി അധിപ്പായോ.

ചതുത്ഥസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസുത്തവണ്ണനാ

൨൫. പഞ്ചമേ കായഗതായ സതിയാതി കായാനുപസ്സനാവസേന കായേ ഗതായ കായാരമ്മണായ സതിയാ, ഇത്ഥമ്ഭൂതലക്ഖണേ ഇദം കരണവചനം. അജ്ഝത്തന്തി ഇധ അജ്ഝത്തം നാമ നിയകജ്ഝത്തം, തസ്മാ അത്തനി അത്തസന്താനേതി അത്ഥോ. അഥ വാ യസ്മാ കമ്മട്ഠാനഭൂതോ കേസാദികോ ദ്വത്തിംസകോട്ഠാസസമുദായോ ഇധ കായോതി അധിപ്പേതോ, തസ്മാ അജ്ഝത്തന്തി പദസ്സ ഗോചരജ്ഝത്തന്തി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സൂപട്ഠിതായാതി നിയകജ്ഝത്തഭൂതേ ഗോചരജ്ഝത്തഭൂതേ വാ കായേ സുട്ഠു ഉപട്ഠിതായ. കാ പനായം സതി, യാ ‘‘അജ്ഝത്തം സൂപട്ഠിതാ’’തി വുത്താ? യ്വായം ഭഗവതാ ‘‘അത്ഥി ഇമസ്മിം കായേ കേസാ ലോമാ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൨.൩൭൭; മ. നി. ൧.൧൧൦; ഖു. പാ. ൩.ദ്വത്തിംസാകാര) അജ്ഝത്തകേസാദികോ ദ്വത്തിംസാകാരോ കായോ വുത്തോ, തത്ഥ യാ പടികൂലമനസികാരം പവത്തേന്തസ്സ ഉപചാരപ്പനാവസേന കായേ ഉപട്ഠിതാ സതി, സാ ‘‘കായഗതാ സതീ’’തി വുച്ചതി. യഥാ ചായം, ഏവം ആനാപാനചതുഇരിയാപഥസതിസമ്പജഞ്ഞാനം വസേന ഉദ്ധുമാതകവിനീലകാദിവസേന ച മനസികാരം പവത്തേന്തസ്സ യഥാരഹം ഉപചാരപ്പനാവസേന കായേ ഉപട്ഠിതാ സതി ‘‘കായഗതാ സതീ’’തി വുച്ചതി. ഇധ പന അജ്ഝത്തം കായഗതാ സതി പഥവീആദികാ ചതസ്സോ ധാതുയോ സസമ്ഭാരസങ്ഖേപാദീസു ചതൂസു യേന കേനചി ഏകേനാകാരേന വവത്ഥപേത്വാ തേസം അനിച്ചാദിലക്ഖണസല്ലക്ഖണവസേന ഉപട്ഠിതാ വിപസ്സനാസമ്പയുത്താ സതി ‘‘കായഗതാ സതീ’’തി അധിപ്പേതാ. ഥേരോ പന തഥാ വിപസ്സിത്വാ അത്തനോ ഫലസമാപത്തിമേവ സമാപജ്ജിത്വാ നിസീദി. ഇധാപി ഗാഥായ ഏവം ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാതബ്ബതാ ‘‘ന ചായം നിസജ്ജാ’’തിആദിനാ വുത്തനയാനുസാരേന യോജേതബ്ബാ.

ഏതമത്ഥന്തി ഏതം ഥേരസ്സ ചതുധാതുവവത്ഥാനമുഖേന കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനേന വിപസ്സനം ഓഗാഹേത്വാ ഫലസമാപത്തിസമാപജ്ജനസങ്ഖാതം അത്ഥം വിദിത്വാ. ഇമം ഉദാനന്തി ഇമം സതിപട്ഠാനഭാവനായ നിബ്ബാനാധിഗമദീപകം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ സതി കായഗതാ ഉപട്ഠിതാതി പുബ്ബേ വുത്തലക്ഖണാ സതി സദ്ധാപുബ്ബങ്ഗമാനം സമാധിവീരിയപഞ്ഞാനം യഥാസകം കിച്ചനിപ്ഫാദനേന സഹായഭാവം ആപന്നത്താ പഹീനപ്പടിപക്ഖാ തതോ ഏവ തിക്ഖവിസദഭൂതാ ച യഥാവുത്തകായസംവരണവസേന ഏകത്ഥസമോസരണവസേന ച അവിപരീതസഭാവം സല്ലക്ഖേന്തീ ഉപഗന്ത്വാ ഠിതാ ഹോതി, ഏതേന കായസങ്ഖാതാനം ചതുന്നം ധാതൂനം തന്നിസ്സിതാനഞ്ച ഉപാദാരൂപാനം സല്ലക്ഖണവസേന, പച്ചയേ വവത്ഥപേത്വാ തതോ പരം തേസം അനിച്ചാദിലക്ഖണസല്ലക്ഖണവസേന ച പവത്തം ഞാണപരമ്പരാഗതം സതിം ദസ്സേതി, സതിസീസേന വാ തംസമ്പയുത്തം പരിഞ്ഞാത്തയപരിയാപന്നഞാണപരമ്പരമേവ ദസ്സേതി. ഛസു ഫസ്സായതനേസു സംവുതോതി യഥാവുത്തായ കായേ ഉപട്ഠിതായ സതിയാ സമന്നാഗതോ ചക്ഖാദീസു ഫസ്സസ്സ കാരണഭൂതേസു ഛസു ദ്വാരേസു കായാനുപസ്സനായ അഭാവിതായ ഉപ്പജ്ജനാരഹാനം അഭിജ്ഝാദീനം തസ്സാ ഭാവിതത്താ ഞാണപ്പവത്തിം പടിവേധേന്തോ തേ പിദഹന്തോ ‘‘തത്ഥ സംവുതോ’’തി വുച്ചതി, ഏതേന ഞാണസംവരം ദസ്സേതി.

സതതം ഭിക്ഖു സമാഹിതോതി സോ ഭിക്ഖു ഏവം ഉപട്ഠിതസ്സതി സബ്ബത്ഥ ച സംവുതോ പുഥുത്താരമ്മണേ ചിത്തം അവിസ്സജ്ജേത്വാ അനിച്ചാദിവസേന സമ്മസന്തോ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ ഞാണേ തിക്ഖേ സൂരേ വഹന്തേ വിപസ്സനാസമാധിനാ താവ സതതം നിരന്തരം സമാഹിതോ അനുലോമഞാണാനന്തരം ഗോത്രഭുഞാണോദയതോ പട്ഠായ. ജഞ്ഞാ നിബ്ബാനമത്തനോതി അഞ്ഞേസം പുഥുജ്ജനാനം സുപിനന്തേപി അഗോചരഭാവതോ, അരിയാനം പന തസ്സ തസ്സേവ ആവേണികത്താ അത്തസദിസത്താ ച ‘‘അത്താ’’തി ലദ്ധവോഹാരസ്സ മഗ്ഗഫലഞാണസ്സ സാതിസയവിസയഭാവതോ ഏകന്തസുഖാവഹം നിബ്ബാനം അസങ്ഖതധാതു ‘‘അത്തനോ’’തി വുത്തം, തം നിബ്ബാനം ജഞ്ഞാ ജാനേയ്യ, മഗ്ഗഫലഞാണേഹി പടിവിജ്ഝേയ്യ, സച്ഛികരേയ്യാതി അത്ഥോ. ഏതേന അരിയാനം നിബ്ബാനേ അധിമുത്തതം ദസ്സേതി. അരിയാ ഹി അധിചിത്തപ്പവത്തികാലേപി ഏകന്തേനേവ നിബ്ബാനേ നിന്നപോണപബ്ഭാരഭാവേന വിഹരന്തി. ഏത്ഥ ച യസ്സ സതി കായഗതാ ഉപട്ഠിതാ, സോ ഭിക്ഖു ഛസു ഫസ്സായതനേസു സംവുതോ, തതോ ഏവ സതതം സമാഹിതോ അത്തപച്ചക്ഖകരണേന നിബ്ബാനം അത്തനോ ജാനേയ്യാതി ഏവം ഗാഥാപദാനം സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. ഏവം കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനമുഖേന യാവ അരഹത്താ ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ നിയ്യാനമഗ്ഗം ദസ്സേതി ധമ്മരാജാ.

അപരോ നയോ – സതി കായഗതാ ഉപട്ഠിതാതി ഏതേന കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം ദസ്സേതി. ഛസു ഫസ്സായതനേസു സംവുതോതി ഫസ്സോ ആയതനം കാരണം ഏതേസന്തി ഫസ്സായതനാനി, തേസു ഫസ്സായതനേസു. ഫസ്സഹേതുകേസു ഫസ്സപച്ചയാ നിബ്ബത്തേസു ഛസു ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാദിവേദയിതേസു തണ്ഹാദീനം അപ്പവത്തിയാ സംവുതോ, ഏതേന വേദനാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം ദസ്സേതി. സതതം ഭിക്ഖു സമാഹിതോതി സതതം നിച്ചകാലം നിരന്തരം വിക്ഖേപാഭാവതോ സമാഹിതോ ഭിക്ഖു. സോ ചായം അവിക്ഖേപോ സബ്ബസോ സതിപട്ഠാനഭാവനായ മത്ഥകപ്പത്തായ ഹോതി. സമ്മസന്തോ ഹി അതീതാദിഭേദഭിന്നേസു പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേസു അനവസേസതോവ പരിഗ്ഗഹേത്വാ സമ്മസതീതി. ഏതേന സേസസതിപട്ഠാനേ ദസ്സേതി. ജഞ്ഞാ നിബ്ബാനമത്തനോതി ഏവം ചതുസതിപട്ഠാനഭാവനം മത്ഥകം പാപേത്വാ ഠിതോ ഭിന്നകിലേസോ ഭിക്ഖു അത്തനോ കിലേസനിബ്ബാനം പച്ചവേക്ഖണഞാണേന സയമേവ ജാനേയ്യാതി അത്ഥോ.

അഥ വാ സതി കായഗതാ ഉപട്ഠിതാതി അത്തനോ പരേസഞ്ച കായസ്സ യഥാസഭാവപരിഞ്ഞാദീപനേന ഥേരസ്സ സതിവേപുല്ലപ്പത്തി ദീപിതാ. ഛസു ഫസ്സായതനേസു സംവുതോതി ചക്ഖാദീസു ഛസു ദ്വാരേസു അച്ചന്തസംവരദീപനേന സതതവിഹാരിവസേന ഥേരസ്സ സമ്പജഞ്ഞപ്പകാസിനീ പഞ്ഞാവേപുല്ലപ്പത്തി ദീപിതാ. സതതം ഭിക്ഖു സമാഹിതോതി സമാപത്തിബഹുലതാദസ്സനേന നവാനുപുബ്ബവിഹാരസമാപത്തിയോ ദസ്സിതാ. ഏവംഭൂതോ പന ഭിക്ഖു ജഞ്ഞാ നിബ്ബാനമത്തനോതി കതകിച്ചത്താ ഉത്തരി കരണീയാഭാവതോ കേവലം അത്തനോ അനുപാദിസേസനിബ്ബാനമേവ ജാനേയ്യ ചിന്തേയ്യ, അഞ്ഞമ്പി തസ്സ ചിന്തേതബ്ബം നത്ഥീതി അധിപ്പായോ.

പഞ്ചമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. പിലിന്ദവച്ഛസുത്തവണ്ണനാ

൨൬. ഛട്ഠേ പിലിന്ദവച്ഛോതി പിലിന്ദാതിസ്സ നാമം, വച്ഛോതി ഗോത്തവസേന ഥേരം സഞ്ജാനന്തി. വസലവാദേന സമുദാചരതീതി ‘‘ഏഹി, വസല, അപേഹി, വസലാ’’തിആദിനാ ഭിക്ഖൂ വസലവാദേന വോഹരതി ആലപതി. സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂതി ബഹൂ ഭിക്ഖൂ. തേ ഥേരം തഥാ സമുദാചരന്തം ദിസ്വാ ‘‘അരഹാവ സമാനോ അപ്പഹീനവാസനത്താ ഏവം ഭണതീ’’തി അജാനന്താ ‘‘ദോസന്തരോ മഞ്ഞേ അയം ഥേരോ ഏവം സമുദാചരതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഉല്ലപനാധിപ്പായാ തം തതോ വുട്ഠാപേതും ഭഗവതോ ആരോചേസും. തേന വുത്തം – ‘‘ആയസ്മാ, ഭന്തേ, പിലിന്ദവച്ഛോ ഭിക്ഖൂ വസലവാദേന സമുദാചരതീ’’തി. കേചി പനാഹു – ‘‘ഇമം ഥേരം ഭിക്ഖൂ ‘അരഹാ’തി സഞ്ജാനന്തി, അയഞ്ച ഭിക്ഖൂ ഫരുസവചനേന ഏവം സമുദാചരതി, ‘അഭൂതോ ഏവ നു ഖോ ഇമസ്മിം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മോ’തി വാസനാവസേന തസ്സ തഥാ സമുദാചാരം അജാനന്താ അരിയഭാവഞ്ചസ്സ അസദ്ദഹന്താ ഉജ്ഝാനസഞ്ഞിനോ ഭഗവതോ തമത്ഥം ആരോചേസു’’ന്തി. ഭഗവാ ഥേരസ്സ ദോസന്തരാഭാവം പകാസേതുകാമോ ഏകേന ഭിക്ഖുനാ തം പക്കോസാപേത്വാ സമ്മുഖാ തസ്സ ‘‘പുബ്ബാചിണ്ണവസേനായം തഥാ സമുദാചരതി, ന ഫരുസവചനാധിപ്പായോ’’തി ആഹ. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും ആമന്തേസീ’’തിആദി.

തത്ഥ പുബ്ബേനിവാസം മനസി കരിത്വാതി സത്ഥാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, വച്ഛ, ഭിക്ഖൂ വസലവാദേന സമുദാചരസീ’’തി ഥേരം പുച്ഛിത്വാ തേന ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘അയം വച്ഛോ കിലേസവാസനായ വസലവാദം ന പരിച്ചജതി, കിം നു ഖോ അതീതേസുപി അത്തഭാവേസു ബ്രാഹ്മണജാതികോ അഹോസീ’’തി ആവജ്ജേന്തോ പുബ്ബേനിവാസഞാണേന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന വാ തസ്സ പുബ്ബേനിവാസം അതീതാസു ജാതീസു നിവുത്ഥക്ഖന്ധസന്താനം മനസി കരിത്വാ ഹത്ഥതലേ ഠപിതം ആമലകം വിയ പച്ചക്ഖകരണവസേന അത്തനോ മനസി കത്വാ. ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസീതി തേ ഭിക്ഖൂ സഞ്ഞാപേതും ആലപി, അഭാസി. തേന വുത്തം ‘‘മാ ഖോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ’’തിആദി.

തത്ഥ മാതി പടിസേധേ നിപാതോ, തസ്സ ‘‘ഉജ്ഝായിത്ഥാ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. മാ ഉജ്ഝായിത്ഥാതി മാ ഹേട്ഠാ കത്വാ ചിന്തയിത്ഥ, ഓലോകയിത്ഥാതി അത്ഥോ. വച്ഛസ്സ ഭിക്ഖുനോതി ച ഉജ്ഝായനസ്സ ഉസൂയനത്ഥത്താ സമ്പദാനവചനം. ഇദാനിസ്സ അനുജ്ഝായിതബ്ബേ കാരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, വച്ഛോ ദോസന്തരോ ഭിക്ഖൂ വസലവാദേന സമുദാചരതീ’’തി ആഹ. തസ്സത്ഥോ – ഭിക്ഖവേ, അയം വച്ഛോ ദോസന്തരോ ദോസചിത്തോ ദോസേന ബ്യാപാദേന ദൂസിതചിത്തോ ഹുത്വാ ഭിക്ഖൂ വസലവാദേന ന സമുദാചരതി, മഗ്ഗേനേവ ചസ്സ ബ്യാപാദോ സമുഗ്ഘാതിതോ. ഏവം അദോസന്തരത്തേപി തസ്സ തഥാ സമുദാചാരസ്സ പുരിമജാതിസിദ്ധം കാരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘വച്ഛസ്സ, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ അബ്ബോകിണ്ണാനീതി ഖത്തിയാദിജാതിഅന്തരേഹി അവോമിസ്സാനി അനന്തരിതാനി. പഞ്ച ജാതിസതാനി ബ്രാഹ്മണകുലേ പച്ചാജാതാനീതി സബ്ബാനി താനി വച്ഛസ്സ പഞ്ച ജാതിസതാനി പടിപാടിയാ ബ്രാഹ്മണകുലേ ഏവ ജാതാനി, അഹേസുന്തി അത്ഥോ. സോ തസ്സ വസലവാദോ ദീഘരത്തം സമുദാചിണ്ണോതി യോ ഏതരഹി ഖീണാസവേനപി സതാ പവത്തിയതി, സോ തസ്സ വച്ഛസ്സ ഭിക്ഖുനോ വസലവാദോ ദീഘരത്തം ഇതോ ജാതിതോ പട്ഠായ ഉദ്ധം ആരോഹനവസേന പഞ്ചജാതിസതമത്തം കാലം ബ്രാഹ്മണജാതികത്താ സമുദാചിണ്ണോ സമുദാചരിതോ അഹോസി. ബ്രാഹ്മണാ ഹി ജാതിസിദ്ധേന മാനേന ഥദ്ധാ അഞ്ഞം വസലവാദേന സമുദാചരന്തി. ‘‘അജ്ഝാചിണ്ണോ’’തിപി പഠന്തി, സോ ഏവ അത്ഥോ. തേനാതി തേന ദീഘരത്തം തഥാ സമുദാചിണ്ണഭാവേന, ഏതേനസ്സ തഥാ സമുദാചാരസ്സ കാരണം വാസനാതി ദസ്സേതി. കാ പനായം വാസനാ നാമ? യം കിലേസരഹിതസ്സാപി സന്താനേ അപ്പഹീനകിലേസാനം സമാചാരസദിസസമാചാരഹേതുഭൂതം, അനാദികാലഭാവിതേഹി കിലേസേഹി ആഹിതം സാമത്ഥിയമത്തം, തഥാരൂപാ അധിമുത്തീതി വദന്തി. തം പനേതം അഭിനീഹാരസമ്പത്തിയാ ഞേയ്യാവരണപ്പഹാനവസേന യത്ഥ കിലേസാ പഹീനാ, തത്ഥ ഭഗവതോ സന്താനേ നത്ഥി. യത്ഥ പന തഥാ കിലേസാ ന പഹീനാ, തത്ഥ സാവകാനം പച്ചേകബുദ്ധാനഞ്ച സന്താനേ അത്ഥി, തതോ തഥാഗതോവ അനാവരണഞാണദസ്സനോ.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏതം ആയസ്മതോ പിലിന്ദവച്ഛസ്സ സതിപി വസലസമുദാചാരേ ദോസന്തരാഭാവസങ്ഖാതം അത്ഥം വിദിത്വാ. ഇമം ഉദാനന്തി തസ്സ അഗ്ഗഫലാധിഗമവിഭാവനം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ യമ്ഹി ന മായാ വസതി ന മാനോതി യസ്മിം അരിയപുഗ്ഗലേ സന്തദോസപ്പടിച്ഛാദനലക്ഖണാ മായാ, ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തിആദിനാ സമ്പഗ്ഗഹവസേന പവത്തോ ഉണ്ണതിലക്ഖണോ മാനോ ച ന വസതി, മഗ്ഗേന സമുഗ്ഘാതിതത്താ ന പവത്തതി ന ഉപ്പജ്ജതി. യോ വീതലോഭോ അമമോ നിരാസോതി യോ ച രാഗാദിപരിയായവസേന പവത്തസ്സ ആരമ്മണഗ്ഗഹണലക്ഖണസ്സ ലോഭസ്സ സബ്ബഥാ വിഗതത്താ വീതലോഭോ, തതോ ഏവ രൂപാദീസു കത്ഥചി മമായനാഭാവതോ അമമോ അപരിഗ്ഗഹോ, അനാഗതാനമ്പി ഭവാദീനം അനാസീസനതോ നിരാസോ. പനുണ്ണകോധോതി കുജ്ഝനലക്ഖണസ്സ കോധസ്സ അനാഗാമിമഗ്ഗേന സബ്ബസോ പഹീനത്താ പനുണ്ണകോധോ സമുച്ഛിന്നാഘാതോ. അഭിനിബ്ബുതത്തോതി യോ ഏവം മായാമാനലോഭകോധാനം സമുഗ്ഘാതേന തദേകട്ഠതായ സബ്ബസ്സ സംകിലേസപക്ഖസ്സ സുപ്പഹീനത്താ സബ്ബസോ കിലേസപരിനിബ്ബാനേന അഭിനിബ്ബുതചിത്തോ സീതിഭൂതോ. സോ ബ്രാഹ്മണോ സോ സമണോ സ ഭിക്ഖൂതി സോ ഏവരൂപോ ഖീണാസവോ സബ്ബസോ ബാഹിതപാപത്താ ബ്രാഹ്മണോ, സോ ഏവ സമിതപാപത്താ സമചരിയായ ച സമണോ, സോ ഏവ ച സബ്ബസോ ഭിന്നകിലേസത്താ ഭിക്ഖു നാമ. ഏവംഭൂതോ ച, ഭിക്ഖവേ, വച്ഛോ സോ കഥം ദോസന്തരോ കിഞ്ചി കായകമ്മാദിം പവത്തേയ്യ, കേവലം പന വാസനായ അപ്പഹീനത്താ വസലവാദേന സമുദാചരതീതി.

ഛട്ഠസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. സക്കുദാനസുത്തവണ്ണനാ

൨൭. സത്തമേ സത്താഹം ഏകപല്ലങ്കേന നിസിന്നോ ഹോതി അഞ്ഞതരം സമാധിം സമാപജ്ജിത്വാതി ഏത്ഥ കേചി താവ ആഹു ‘‘അരഹത്തഫലസമാധി ഇധ ‘അഞ്ഞതരോ സമാധീ’തി അധിപ്പേതോ’’തി. തഞ്ഹി സോ ആയസ്മാ ബഹുലം സമാപജ്ജതി ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരത്ഥം, പഹോതി ച സത്താഹമ്പി ഫലസമാപത്തിയാ വീതിനാമേതും. തഥാ ഹി ഭഗവതാ –

‘‘അഹം, ഭിക്ഖവേ, യാവദേ ആകങ്ഖാമി വിവിച്ചേവ കാമേഹി, വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി…പേ… വിഹരാമി. കസ്സപോപി, ഭിക്ഖവേ, യാവദേ ആകങ്ഖതി വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… വിഹരതീ’’തി (സം. നി. ൨.൧൫൨) –

ആദിനാ നവാനുപുബ്ബവിഹാരഛളഭിഞ്ഞാദിഭേദേ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മേ അത്തനാ സമസമട്ഠാനേ ഠപിതോ, ന ചേത്ഥ ‘‘യദി ഏവം ഥേരോ യമകപാടിഹാരിയമ്പി കരേയ്യാ’’തി വത്തബ്ബം സാവകസാധാരണാനംയേവ ഝാനാദീനം അധിപ്പേതത്താതി.

പോരാണാ പനാഹു – അഞ്ഞതരം സമാധിം സമാപജ്ജിത്വാതി നിരോധസമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ. കഥം പന നിരോധസമാപത്തി സമാധീതി വുത്താ? സമാധാനട്ഠേന. കോ പനായം സമാധാനട്ഠോ? സമ്മദേവ ആധാതബ്ബതാ. യാ ഹി ഏസാ പച്ചനീകധമ്മേഹി അകമ്പനീയാ ബലപ്പത്തിയാ സമഥബലം വിപസ്സനാബലന്തി ഇമേഹി ദ്വീഹി ബലേഹി, അനിച്ചദുക്ഖാനത്തനിബ്ബിദാവിരാഗനിരോധപടിനിസ്സഗ്ഗവിവട്ടാനുപസ്സനാ ചത്താരി മഗ്ഗഞാണാനി ചത്താരി ച ഫലഞാണാനീതി ഇമേസം സോളസന്നം ഞാണാനം വസേന സോളസഹി ഞാണചരിയാഹി, പഠമജ്ഝാനസമാധിആദയോ അട്ഠ സമാധീ ഏകജ്ഝം കത്വാ ഗഹിതോ തേസം ഉപചാരസമാധി ചാതി ഇമേസം നവന്നം സമാധീനം വസേന നവഹി സമാധിചരിയാഹി കായസങ്ഖാരോ വചീസങ്ഖാരോ ചിത്തസങ്ഖാരോതി ഇമേസം തിണ്ണം സങ്ഖാരാനം തത്ഥ തത്ഥ പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ തഥാ വിഹരിതുകാമേന യഥാവുത്തേസു ഠാനേസു വസീഭാവപ്പത്തേന അരഹതാ അനാഗാമിനാ വാ യഥാധിപ്പേതം കാലം ചിത്തചേതസികസന്താനസ്സ സമ്മദേവ അപ്പവത്തി ആധാതബ്ബാ, തസ്സാ തഥാ സമാധാതബ്ബതാ ഇധ സമാധാനട്ഠോ, തേനായം വിഹാരോ സമാധീതി വുത്തോ, ന അവിക്ഖേപട്ഠേന. ഏതേനസ്സ സമാപത്തിഅത്ഥോപി വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ. ഇമഞ്ഹി നിരോധസമാപത്തിം സന്ധായ പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ –

‘‘കഥം ദ്വീഹി ബലേഹി സമന്നാഗതത്താ തിണ്ണം സങ്ഖാരാനം പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ സോളസഹി ഞാണചരിയാഹി നവഹി സമാധിചരിയാഹി വസീഭാവതായ സഞ്ഞാനിരോധസമാപത്തിയാ ഞാണ’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൮൩) –

പുച്ഛിത്വാ ‘‘ദ്വീഹി ബലേഹീ’’തി ദ്വേ ബലാനി സമഥബലം വിപസ്സനാബലന്തി വിത്ഥാരോ. സായം നിരോധസമാപത്തികഥാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൮൬൭ ആദയോ) സംവണ്ണിതാവ. കസ്മാ പനായം ഥേരോ ഫലസമാപത്തിം അസമാപജ്ജിത്വാ നിരോധം സമാപജ്ജി? സത്തേസു അനുകമ്പായ. അയഞ്ഹി മഹാഥേരോ സബ്ബാപി സമാപത്തിയോ വളഞ്ജേതി, സത്താനുഗ്ഗഹേന പന യേഭുയ്യേന നിരോധം സമാപജ്ജതി. തഞ്ഹി സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠിതസ്സ കതോ അപ്പകോപി സക്കാരോ വിസേസതോ മഹപ്ഫലോ മഹാനിസംസോ ഹോതീതി.

വുട്ഠാസീതി അരഹത്തഫലചിത്തുപ്പത്തിയാ വുട്ഠാസി. നിരോധം സമാപന്നോ ഹി അരഹാ ചേ അരഹത്തഫലസ്സ, അനാഗാമീ ചേ അനാഗാമിഫലസ്സ ഉപ്പാദേന വുട്ഠിതോ നാമ ഹോതി.

തേന ഖോ പന സമയേന സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ ആയസ്മതോ മഹാകസ്സപസ്സ പിണ്ഡപാതം ദാതുകാമോ ഹോതീതി കഥം തസ്സ ദാതുകാമതാ ജാതാ? യാനി ‘‘താനി പഞ്ചമത്താനി ദേവതാസതാനീ’’തി വുത്താനി, താ സക്കസ്സ ദേവരഞ്ഞോ പരിചാരികാ കകുടപാദിനിയോ പുബ്ബേ ‘‘അയ്യോ മഹാകസ്സപോ രാജഗഹം പിണ്ഡായ പവിസതി, ഗച്ഛഥ ഥേരസ്സ ദാനം ദേഥാ’’തി സക്കേന പേസിതാ ഉപഗന്ത്വാ ദിബ്ബാഹാരം ദാതുകാമാ ഠിതാ ഥേരേന പടിക്ഖിത്താ ദേവലോകമേവ ഗതാ. ഇദാനി പുരിമപ്പടിക്ഖേപം ചിന്തേത്വാ ‘‘കദാചി ഗണ്ഹേയ്യാ’’തി സമാപത്തിതോ വുട്ഠിതസ്സ ഥേരസ്സ ദാനം ദാതുകാമാ സക്കസ്സ അനാരോചേത്വാ സയമേവ ആഗന്ത്വാ ദിബ്ബഭോജനാനി ഉപനേന്തിയോ പുരിമനയേനേവ ഥേരേന പടിക്ഖിത്താ ദേവലോകം ഗന്ത്വാ സക്കേന ‘‘കഹം ഗതത്ഥാ’’തി പുട്ഠാ തമത്ഥം ആരോചേത്വാ ‘‘ദിന്നോ വോ ഥേരസ്സ പിണ്ഡപാതോ’’തി സക്കേന വുത്തേ ‘‘ഗണ്ഹിതും ന ഇച്ഛതീ’’തി. ‘‘കിം കഥേസീ’’തി? ‘‘‘ദുഗ്ഗതാനം സങ്ഗഹം കരിസ്സാമീ’തി ആഹ, ദേവാ’’തി. ‘‘തുമ്ഹേ കേനാകാരേന ഗതാ’’തി? ‘‘ഇമിനാവ, ദേവാ’’തി. സക്കോ ‘‘തുമ്ഹാദിസിയോ ഥേരസ്സ പിണ്ഡപാതം കിം ദസ്സന്തീ’’തി? സയം ദാതുകാമോ, ജരാജിണ്ണോ ഖണ്ഡദന്തോ പലിതകേസോ ഓഭഗ്ഗസരീരോ മഹല്ലകോ തന്തവായോ ഹുത്വാ, സുജമ്പി അസുരധീതരം തഥാരൂപിമേവ മഹല്ലികം കത്വാ, ഏകം പേസകാരവീഥിം മാപേത്വാ തന്തം പസാരേന്തോ അച്ഛി, സുജാ തസരം പൂരേതി. തേന വുത്തം – ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ…പേ… തസരം പൂരേതീ’’തി.

തത്ഥ തന്തം വിനാതീതി പസാരിതതന്തം വിനന്തോ വിയ ഹോതി. തസരം പൂരേതീതി തസരവട്ടിം വഡ്ഢേന്തീ വിയ. യേന സക്കസ്സ ദേവാനമിന്ദസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമീതി ഥേരോ നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ ‘‘ദുഗ്ഗതജനസങ്ഗഹം കരിസ്സാമീ’’തി നഗരാഭിമുഖോ ഗച്ഛന്തോ ബഹിനഗരേ സക്കേന മാപിതം പേസകാരവീഥിം പടിപജ്ജിത്വാ ഓലോകേന്തോ അദ്ദസ ഓലുഗ്ഗവിലുഗ്ഗജിണ്ണസാലം തത്ഥ ച തേ ജായമ്പതികേ യഥാവുത്തരൂപേ തന്തവായകമ്മം കരോന്തേ ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമേ മഹല്ലകകാലേപി കമ്മം കരോന്തി. ഇമസ്മിം നഗരേ ഇമേഹി ദുഗ്ഗതതരാ നത്ഥി മഞ്ഞേ. ഇമേഹി ദിന്നം സാകമത്തമ്പി ഗഹേത്വാ ഇമേസം സങ്ഗഹം കരിസ്സാമീ’’തി. സോ തേസം ഗേഹാഭിമുഖോ അഗമാസി. സക്കോ തം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ സുജം ആഹ – ‘‘ഭദ്ദേ, മയ്ഹം അയ്യോ ഇതോ ആഗച്ഛതി, തം ത്വം അപസ്സന്തീ വിയ തുണ്ഹീ ഹുത്വാ നിസീദ. ഖണേനേവ വഞ്ചേത്വാ പിണ്ഡപാതം ദസ്സാമാ’’തി ഥേരോ ഗന്ത്വാ ഗേഹദ്വാരേ അട്ഠാസി. തേപി അപസ്സന്താ വിയ അത്തനോ കമ്മമേവ കരോന്താ ഥോകം ആഗമയിംസു. അഥ സക്കോ ‘‘ഗേഹദ്വാരേ ഠിതോ ഏകോ ഥേരോ വിയ ഖായതി, ഉപധാരേഹി താവാ’’തി ആഹ. ‘‘തുമ്ഹേ ഗന്ത്വാ ഉപധാരേഥ, സാമീ’’തി. സോ ഗേഹാ നിക്ഖമിത്വാ ഥേരം പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ ഉഭോഹി ഹത്ഥേഹി ജണ്ണുകാനി ഓലുമ്ബിത്വാ നിത്ഥുനന്തോ ഉട്ഠായ ‘‘കതരത്ഥേരോ നു ഖോ അയ്യോ’’തി ഥോകം ഓസക്കിത്വാ ‘‘അക്ഖീനി മേ ധൂമായന്തീ’’തി വത്വാ നലാടേ ഹത്ഥം ഠപേത്വാ ഉദ്ധം ഉല്ലോകേത്വാ ‘‘അഹോ ദുക്ഖം അയ്യോ നോ മഹാകസ്സപത്ഥേരോവ ചിരസ്സം മേ കുടിദ്വാരം ആഗതോ. അത്ഥി നു ഖോ കിഞ്ചി ഗേഹേ’’തി ആഹ. സുജാ ഥോകം ആകുലാ വിയ ഹുത്വാ ‘‘അത്ഥി, സാമീ’’തി പടിവചനം അദാസി. സക്കോ, ‘‘ഭന്തേ, ലൂഖം വാ പണീതം വാതി അചിന്തേത്വാ സങ്ഗഹം നോ കരോഥാ’’തി പത്തം ഗണ്ഹി. ഥേരോ പത്തം ദേന്തോ ‘‘ഇമേസം ഏവ ദുഗ്ഗതാനം ജരാജിണ്ണാനം മയാ സങ്ഗഹോ കാതബ്ബോ’’തി ചിന്തേസി. സോ അന്തോ പവിസിത്വാ ഘടിഓദനം നാമ ഘടിതോ ഉദ്ധരിത്വാ, പത്തം പൂരേത്വാ, ഥേരസ്സ ഹത്ഥേ ഠപേസി. തേന വുത്തം – ‘‘അദ്ദസാ ഖോ സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ…പേ… അദാസീ’’തി.

തത്ഥ ഘടിയാതി ഭത്തഘടിതോ. ‘‘ഘടിഓദന’’ന്തിപി പാഠോ, തസ്സ ഘടിഓദനം നാമ ദേവാനം കോചി ആഹാരവിസേസോതി അത്ഥം വദന്തി. ഉദ്ധരിത്വാതി കുതോചി ഭാജനതോ ഉദ്ധരിത്വാ. അനേകസൂപോ സോ ഏവ ആഹാരോ പത്തേ പക്ഖിപിത്വാ ഥേരസ്സ ഹത്ഥേ ഠപനകാലേ കപണാനം ഉപകപ്പനകലൂഖാഹാരോ വിയ പഞ്ഞായിത്ഥ, ഹത്ഥേ ഠപിതമത്തേ പന അത്തനോ ദിബ്ബസഭാവേനേവ അട്ഠാസി. അനേകസൂപോതി മുഗ്ഗമാസാദിസൂപേഹി ചേവ ഖജ്ജവികതീഹി ച അനേകവിധസൂപോ. അനേകബ്യഞ്ജനോതി നാനാവിധഉത്തരിഭങ്ഗോ. അനേകരസബ്യഞ്ജനോതി അനേകേഹി സൂപേഹി ചേവ ബ്യഞ്ജനേഹി ച മധുരാദിമൂലരസാനഞ്ചേവ സമ്ഭിന്നരസാനഞ്ച അഭിബ്യഞ്ജകോ, നാനഗ്ഗരസസൂപബ്യഞ്ജനോതി അത്ഥോ.

സോ കിര പിണ്ഡപാതോ ഥേരസ്സ ഹത്ഥേ ഠപിതകാലേ രാജഗഹനഗരം അത്തനോ ദിബ്ബഗന്ധേന അജ്ഝോത്ഥരി, തതോ ഥേരോ ചിന്തേസി – ‘‘അയം പുരിസോ അപ്പേസക്ഖോ, പിണ്ഡപാതോ അതിവിയ പണീതോ സക്കസ്സ ഭോജനസദിസോ. കോ നു ഖോ ഏസോ’’തി? അഥ നം ‘‘സക്കോ’’തി ഞത്വാ ആഹ – ‘‘ഭാരിയം തേ, കോസിയ, കമ്മം കതം ദുഗ്ഗതാനം സമ്പത്തിം വിലുമ്പന്തേന, അജ്ജ മയ്ഹം ദാനം ദത്വാ കോചിദേവ ദുഗ്ഗതോ സേനാപതിട്ഠാനം വാ സേട്ഠിട്ഠാനം വാ ലഭേയ്യാ’’തി. ‘‘കോ മയാ ദുഗ്ഗതതരോ അത്ഥി, ഭന്തേ’’തി? ‘‘കഥം ത്വം ദുഗ്ഗതോ ദേവരജ്ജസിരിം അനുഭവന്തോ’’തി? ‘‘ഭന്തേ, ഏവം നാമേതം, മയാ പന അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധേ കല്യാണകമ്മം കതം, ബുദ്ധുപ്പാദേ പന വത്തമാനേ പുഞ്ഞകമ്മം കത്വാ ചൂളരഥദേവപുത്തോ മഹാരഥദേവപുത്തോ അനേകവണ്ണദേവപുത്തോതി ഇമേ തയോ ദേവപുത്താ മമാസന്നട്ഠാനേ നിബ്ബത്താ മഹാതേജവന്തതരാ. അഹം തേസു ദേവപുത്തേസു ‘നക്ഖത്തം കീളിസ്സാമാ’തി പരിചാരികായോ ഗഹേത്വാ അന്തരവീഥിം ഓതിണ്ണേസു പലായിത്വാ ഗേഹം പവിസാമി. തേസഞ്ഹി സരീരതോ തേജോ മമ സരീരം ഓത്ഥരതി, മമ സരീരതോ തേജോ തേസം സരീരം ന ഓത്ഥരതി. കോ മയാ ദുഗ്ഗതതരോ, ഭന്തേ’’തി? ‘‘ഏവം സന്തേപി ഇതോ പട്ഠായ മയ്ഹം മാ ഏവം വഞ്ചേത്വാ ദാനമദാസീ’’തി. ‘‘വഞ്ചേത്വാ തുമ്ഹാകം ദാനേ ദിന്നേ മയ്ഹം കുസലം അത്ഥി നത്ഥീ’’തി? ‘‘അത്ഥി, ആവുസോ’’തി. ‘‘ഏവം സന്തേ കുസലകരണം നാമ മയ്ഹം ഭാരോ, ഭന്തേ’’തി വത്വാ ഥേരം വന്ദിത്വാ സുജം ആദായ ഥേരം പദക്ഖിണം കത്വാ, വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ ‘‘അഹോ ദാനം പരമദാനം, കസ്സപേ സുപ്പതിട്ഠിത’’ന്തി തിക്ഖത്തും ഉദാനം ഉദാനേസി. തേന വുത്തം ‘‘അഥ ഖോ ആയസ്മതോ മഹാകസ്സപസ്സ ഏതദഹോസീ’’തിആദി.

തത്ഥ കോസിയാതി സക്കം ദേവാനമിന്ദം ഗോത്തേന ആലപതി. പുഞ്ഞേന അത്ഥോതി പുഞ്ഞേന പയോജനം. അത്ഥീതി വചനസേസോ. വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാതി പഥവിതോ വേഹാസം അഭിഉഗ്ഗന്ത്വാ. ആകാസേ അന്തലിക്ഖേതി ആകാസമേവ പരിയായസദ്ദേന അന്തലിക്ഖേതി വദന്തി. അഥ വാ അന്തലിക്ഖസങ്ഖാതേ ആകാസേ ന കസിണുഗ്ഘാടിമാദിആകാസേതി വിസേസേന്തോ വദതി. അഹോ ദാനന്തി ഏത്ഥ അഹോതി അച്ഛരിയത്ഥേ നിപാതോ. സക്കോ ഹി ദേവാനമിന്ദോ, ‘‘യസ്മാ നിരോധാ വുട്ഠിതസ്സ അയ്യസ്സ മഹാകസ്സപത്ഥേരസ്സ സക്കച്ചം സഹത്ഥേന ചിത്തീകത്വാ അനപവിദ്ധം കാലേന പരേസം അനുപഹച്ച, സമ്മാദിട്ഠിം പുരക്ഖത്വാ ഇദമീദിസം മയാ ദിബ്ബഭോജനദാനം ദിന്നം, തസ്മാ ഖേത്തസമ്പത്തി ദേയ്യധമ്മസമ്പത്തി ചിത്തസമ്പത്തീതി, തിവിധായപി സമ്പത്തിയാ സമന്നാഗതത്താ സബ്ബങ്ഗസമ്പന്നം വത മയാ ദാനം പവത്തിത’’ന്തി അച്ഛരിയബ്ഭുതചിത്തജാതോ തദാ അത്തനോ ഹദയബ്ഭന്തരഗതം പീതിസോമനസ്സം സമുഗ്ഗിരന്തോ ‘‘അഹോ ദാന’’ന്തി വത്വാ തസ്സ ദാനസ്സ വുത്തനയേന ഉത്തമദാനഭാവം ഖേത്തങ്ഗതഭാവഞ്ച പകാസേന്തോ ‘‘പരമദാനം കസ്സപേ സുപ്പതിട്ഠിത’’ന്തി ഉദാനം ഉദാനേസി.

ഏവം പന സക്കസ്സ ഉദാനേന്തസ്സ ഭഗവാ വിഹാരേ ഠിതോയേവ ദിബ്ബസോതേന സദ്ദം സുത്വാ ‘‘പസ്സഥ, ഭിക്ഖവേ, സക്കം ദേവാനമിന്ദം ഉദാനം ഉദാനേത്വാ ആകാസേന ഗച്ഛന്ത’’ന്തി ഭിക്ഖൂനം വത്വാ തേഹി ‘‘കിം പന, ഭന്തേ, തേന കത’’ന്തി പുട്ഠോ ‘‘മമ പുത്തസ്സ കസ്സപസ്സ വഞ്ചേത്വാ ദാനം അദാസി, തേന ച അത്തമനോ ഉദാനേസീ’’തി ആഹ. തേന വുത്തം ‘‘അസ്സോസി ഖോ ഭഗവാ ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ’’തിആദി.

തത്ഥ ദിബ്ബായ സോതധാതുയാതി ദിബ്ബസദിസത്താ ദിബ്ബാ. ദേവതാനഞ്ഹി സുചരിതകമ്മനിബ്ബത്താ പിത്തസേമ്ഹരുഹിരാദീഹി അപലിബുദ്ധാ ഉപക്കിലേസവിനിമുത്തതായ ദൂരേപി ആരമ്മണം ഗഹേതും സമത്ഥാ ദിബ്ബപസാദസോതധാതു ഹോതി. അയഞ്ചാപി ഭഗവതോ വീരിയഭാവനാബലനിബ്ബത്താ ഞാണമയാ സോതധാതു താദിസാ ഏവാതി ദിബ്ബസദിസത്താ ദിബ്ബാ. അപി ച ദിബ്ബവിഹാരവസേന പടിലദ്ധത്താ അത്തനാ ച ദിബ്ബവിഹാരസന്നിസ്സിതത്താപി ദിബ്ബാ. സവനട്ഠേന ച സഭാവധാരണട്ഠേന ച സോതധാതു, സോതധാതുയാപി കിച്ചകരണേന സോതധാതു വിയാതി സോതധാതു, തായ ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ. വിസുദ്ധായാതി പരിസുദ്ധായ നിരുപക്കിലേസായ. അതിക്കന്തമാനുസികായാതി മനുസ്സൂപചാരം അതിക്കമിത്വാ സദ്ദസ്സവനേന മാനുസികമംസസോതധാതും അതിക്കമിത്വാ ഠിതായ.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ‘‘സമ്മാപടിപത്തിയാ ഗുണവിസേസേ പതിട്ഠിതം പുരിസാതിസയം ദേവാപി മനുസ്സാപി ആദരജാതാ അതിവിയ പിഹയന്തീ’’തി ഇമമത്ഥം വിദിത്വാ തദത്ഥദീപനം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ര പിണ്ഡപാതികങ്ഗസങ്ഖാതം ധുതങ്ഗം സമാദായ തസ്സ പരിപൂരണേന പിണ്ഡപാതികസ്സ. നനു ചായം ഗാഥാ ആയസ്മന്തം മഹാകസ്സപം നിമിത്തം കത്വാ ഭാസിതാ, ഥേരോ ച സബ്ബേസം ധുതവാദാനം അഗ്ഗോ തേരസധുതങ്ഗധരോ, സോ കസ്മാ ഏകേനേവ ധുതങ്ഗേന കിത്തിതോതി? അട്ഠുപ്പത്തിവസേനായം നിദ്ദേസോ. അഥ വാ ദേസനാമത്തമേതം, ഇമിനാ ദേസനാസീസേന സബ്ബേപിസ്സ ധുതങ്ഗാ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. അഥ വാ ‘‘യഥാപി ഭമരോ പുപ്ഫ’’ന്തി (ധ. പ. ൪൯) ഗാഥായ വുത്തനയേന പരമപ്പിച്ഛതായ കുലാനുദ്ദയതായ ചസ്സ സബ്ബം പിണ്ഡപാതികവത്തം അക്ഖണ്ഡേത്വാ തത്ഥ സാതിസയം പടിപത്തിയാ പകാസനത്ഥം ‘‘പിണ്ഡപാതികസ്സാ’’തി വുത്തം. പിണ്ഡപാതികസ്സാതി ച പിഹയന്തീതി പദം അപേക്ഖിത്വാ സമ്പദാനവചനം, തം ഉപയോഗത്ഥേ ദട്ഠബ്ബം. അത്തഭരസ്സാതി ‘‘അപ്പാനി ച താനി സുലഭാനി അനവജ്ജാനീ’’തി (അ. നി. ൪.൨൭; ഇതിവു. ൧൦൧) ഏവം വുത്തേഹി അപ്പാനവജ്ജസുലഭരൂപേഹി ചതൂഹി പച്ചയേഹി അത്താനമേവ ഭരന്തസ്സ. അനഞ്ഞപോസിനോതി ആമിസസങ്ഗണ്ഹനേന അഞ്ഞേ സിസ്സാദികേ പോസേതും അനുസ്സുക്കതായ അനഞ്ഞപോസിനോ. പദദ്വയേനസ്സ കായപരിഹാരികേന ചീവരേന കുച്ഛിപരിഹാരികേന പിണ്ഡപാതേന വിചരണതോ സല്ലഹുകവുത്തിതം സുഭരതം പരമഞ്ച സന്തുട്ഠിം ദസ്സേതി. അഥ വാ അത്തഭരസ്സാതി ഏകവചനിച്ഛായ അത്തഭാവസങ്ഖാതം ഏകംയേവ ഇമം അത്താനം ഭരതി, ന ഇതോ പരം അഞ്ഞന്തി അത്തഭരോ, തതോ ഏവ അത്തനാ അഞ്ഞസ്സ പോസേതബ്ബസ്സ അഭാവതോ അനഞ്ഞപോസീ, തസ്സ അത്തഭരസ്സ അനഞ്ഞപോസിനോ. പദദ്വയേനപി ഖീണാസവഭാവേന ആയതിം അനാദാനതം ദസ്സേതി.

ദേവാ പിഹയന്തി…പേ… സതീമതോതി തം അഗ്ഗഫലാധിഗമേന സബ്ബകിലേസദരഥപരിളാഹാനം വൂപസമേന പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ ഉപസന്തം, സതിവേപുല്ലപ്പത്തിയാ നിച്ചകാലം സതോകാരിതായ സതിമന്തം, തതോ ഏവ ഇട്ഠാനിട്ഠാദീസു താദിലക്ഖണപ്പത്തം ഖീണാസവം സക്കാദയോ ദേവാ പിഹയന്തി പത്ഥേന്തി, തസ്സ സീലാദിഗുണവിസേസേസു ബഹുമാനം ഉപ്പാദേന്താ ആദരം ജനേന്തി, പഗേവ മനുസ്സാതി.

സത്തമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. പിണ്ഡപാതികസുത്തവണ്ണനാ

൨൮. അട്ഠമേ പച്ഛാഭത്തന്തി ഏകാസനികഖലുപച്ഛാഭത്തികാനം പാതോവ ഭുത്താനം അന്തോമജ്ഝന്ഹികോപി പച്ഛാഭത്തമേവ, ഇധ പന പകതിഭത്തസ്സേവ പച്ഛതോ പച്ഛാഭത്തന്തി വേദിതബ്ബം. പിണ്ഡപാതപടിക്കന്താനന്തി പിണ്ഡപാതതോ പടിക്കന്താനം, പിണ്ഡപാതം പരിയേസിത്വാ ഭത്തകിച്ചസ്സ നിട്ഠാപനവസേന തതോ നിവത്താനം. കരേരിമണ്ഡലമാളേതി ഏത്ഥ കരേരീതി വരുണരുക്ഖസ്സ നാമം. സോ കിര ഗന്ധകുടിയാ മണ്ഡപസ്സ സാലായ ച അന്തരേ ഹോതി, തേന ഗന്ധകുടീപി ‘‘കരേരികുടികാ’’തി വുച്ചതി, മണ്ഡപോപി സാലാപി ‘‘കരേരിമണ്ഡലമാളോ’’തി. തസ്മാ കരേരിരുക്ഖസ്സ അവിദൂരേ കതേ നിസീദനസാലസങ്ഖാതേ മണ്ഡലമാളേ. തിണപണ്ണച്ഛദനം അനോവസ്സകം ‘‘മണ്ഡലമാളോ’’തി വദന്തി, അതിമുത്തകാദിലതാമണ്ഡപോ ‘‘മണ്ഡലമാളോ’’തി അപരേ.

കാലേന കാലന്തി കാലേ കാലേ അന്തരന്തരാ, തസ്മിം തസ്മിം സമയേതി അത്ഥോ. മനാപികേതി മനവഡ്ഢകേ, പിയരൂപേ ഇട്ഠേതി അത്ഥോ. ഇട്ഠാനിട്ഠഭാവോ ച പുഗ്ഗലവസേന ച ദ്വാരവസേന ച ഗഹേതബ്ബോ. ഏകച്ചസ്സ ഹി ഇട്ഠാഭിമതോ ഏകച്ചസ്സ അനിട്ഠോ ഹോതി, ഏകച്ചസ്സ അനിട്ഠാഭിമതോ ഏകച്ചസ്സ ഇട്ഠോ. തഥാ ഏകസ്സ ദ്വാരസ്സ ഇട്ഠോ അഞ്ഞസ്സ അനിട്ഠോ. വിപാകവസേന പനേത്ഥ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. കുസലവിപാകോ ഹി ഏകന്തേന ഇട്ഠോ, അകുസലവിപാകോ അനിട്ഠോ ഏവാതി. ചക്ഖുനാ രൂപേ പസ്സിതുന്തി ഗാമം പിണ്ഡായ പവിട്ഠോ ഉപാസകേഹി ഗേഹം പവേസേത്വാ പൂജാസക്കാരകരണത്ഥം ഉപനീതേസു ആസനവിതാനാദീസു നാനാവിരാഗസമുജ്ജലവണ്ണസങ്ഖാതേ രജനീയേ അഞ്ഞേ ച സവിഞ്ഞാണകരൂപേ ചക്ഖുദ്വാരികവിഞ്ഞാണേഹി പസ്സിതും. സദ്ദേതി തഥേവ ഇസ്സരജനാനം ഗേഹം പവിട്ഠോ തേസം പയുത്തേ ഗീതവാദിതസദ്ദേ സോതും. ഗന്ധേതി തഥാ തേഹി പൂജാസക്കാരവസേന ഉപനീതേ പുപ്ഫധൂമാദിഗന്ധേ ഘായിതും. രസേതി തേഹി ദിന്നാഹാരപരിഭോഗേ നാനഗ്ഗരസേ സായിതും. ഫോട്ഠബ്ബേതി മഹഗ്ഘപച്ചത്ഥരണേസു ആസനേസു നിസിന്നകാലേ സുഖസമ്ഫസ്സേ ഫോട്ഠബ്ബേ ഫുസിതും. ഏവഞ്ച പഞ്ചദ്വാരികഇട്ഠാരമ്മണപ്പടിലാഭം കിത്തേത്വാ ഇദാനി മനോദ്വാരികഇട്ഠാരമ്മണപ്പടിലാഭം ദസ്സേതും ‘‘സക്കതോ’’തിആദി വുത്തം. തം ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥമേവ.

കിം പന അപിണ്ഡപാതികാനം അയം നയോ ന ലബ്ഭതീതി? ലബ്ഭതി. തേസമ്പി ഹി നിമന്തനസലാകഭത്താദിഅത്ഥം ഗാമം ഗതകാലേ ഉളാരവിഭവാ ഉപാസകാ തഥാ സക്കാരസമ്മാനം കരോന്തിയേവ, തം പന അനിയതം. പിണ്ഡപാതികാനം പന തദാ നിച്ചമേവ തത്ഥ പൂജാസക്കാരം കരിയമാനം ദിസ്വാ, സക്കാരഗരുതായ അനിസ്സരണമഗ്ഗേ ഠത്വാ, അയോനിസോമനസികാരവസേന തേ ഭിക്ഖൂ ഏവമാഹംസു. തേനേവാഹ – ‘‘ഹന്ദാവുസോ, മയമ്പി പിണ്ഡപാതികാ ഹോമാ’’തിആദി.

തത്ഥ ഹന്ദാതി വോസ്സഗ്ഗത്ഥേ നിപാതോ. ലച്ഛാമാതി ലഭിസ്സാമ. തേനുപസങ്കമീതി തത്ഥ സുരഭിഗന്ധകുടിയം നിസിന്നോ തേസം തം കഥാസല്ലാപം സുത്വാ ‘‘ഇമേ ഭിക്ഖൂ മാദിസസ്സ നാമ ബുദ്ധസ്സ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ മയാ സദ്ധിം ഏകവിഹാരേ വസന്താപി ഏവം അയോനിസോമനസികാരവസേന കഥം പവത്തേന്തി, സല്ലേഖേ ന വത്തന്തി, ഹന്ദ തേ തതോ നിവാരേത്വാ സല്ലേഖവിഹാരേ നിയോജേസ്സാമീ’’തി മണ്ഡലമാളം ഉപസങ്കമി. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ‘‘അപ്പിച്ഛതാസന്തുട്ഠിതാസല്ലേഖാനം വസേന കിലേസേ ധുനിതും തണ്ഹം വിസോസേതും പടിപന്നോതി പിണ്ഡപാതികസ്സ സതോ ദേവാ പിഹയന്തി, തസ്സ പടിപത്തിയാ ആദരജാതാ പിയായന്തി, ന ഇതോ അഞ്ഞഥാ’’തി ഇമമത്ഥം വിദിത്വാ തദത്ഥദീപനം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ നോ ചേ സദ്ദസിലോകനിസ്സിതോതി ‘‘അഹോ അയ്യോ അപ്പിച്ഛോ സന്തുട്ഠോ പരമസല്ലേഖവുത്തീ’’തിആദിനാ പരേഹി കിത്തിതബ്ബസദ്ദസങ്ഖാതം സിലോകം. തണ്ഹായ നിസ്സിതോ ന ഹോതി ചേതി അത്ഥോ. സദ്ദോ വാ സമ്മുഖാ വണ്ണഭണനഥുതിഘോസോ, സിലോകോ പരമ്മുഖഭൂതാ പസംസാ പത്ഥടയസതാ വാ. സേസം അനന്തരസുത്തേ വുത്തനയമേവ.

അട്ഠമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. സിപ്പസുത്തവണ്ണനാ

൨൯. നവമേ കോ നു ഖോ, ആവുസോ, സിപ്പം ജാനാതീതി, ആവുസോ, അമ്ഹേസു ഇധ സന്നിപതിതേസു കോ നു ജീവിതനിമിത്തം സിക്ഖിതബ്ബട്ഠേന ‘‘സിപ്പ’’ന്തി ലദ്ധനാമം യംകിഞ്ചി ആജീവം വിജാനാതി? കോ കിം സിപ്പം സിക്ഖീതി കോ ദീഘരത്തം സിപ്പാചരിയകുലം പയിരുപാസിത്വാ ആഗമതോ പയോഗതോ ച ഹത്ഥിസിപ്പാദീസു കിം സിപ്പം സിക്ഖി? കതരം സിപ്പം സിപ്പാനം അഗ്ഗന്തി സബ്ബസിപ്പാനം അഗാരയ്ഹതായ മഹപ്ഫലതായ അകിച്ഛസിദ്ധിയാ ച കതരം സിപ്പം അഗ്ഗം ഉത്തമം? യം നിസ്സായ സുഖേന സക്കാ ജീവിതുന്തി അധിപ്പായോ. തത്ഥേകച്ചേതി തേസു ഭിക്ഖൂസു ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ. യേ ഹത്ഥാചരിയകുലാ പബ്ബജിതാ തേ. ഏവമാഹംസൂതി തേ ഏവം ഭണിംസു. ഇതോ പരമ്പി ‘‘ഏകച്ചേ’’തി വുത്തട്ഠാനേ ഏസേവ നയോ. ഹത്ഥിസിപ്പന്തി യം ഹത്ഥീനം പരിഗ്ഗണ്ഹനദമനസാരണരോഗതികിച്ഛാദിഭേദം കത്തബ്ബം, തം ഉദ്ദിസ്സ പവത്തം സബ്ബമ്പി സിപ്പം ഇധ ‘‘ഹത്ഥിസിപ്പ’’ന്തി അധിപ്പേതം. അസ്സസിപ്പന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. രഥസിപ്പം പന രഥയോഗ്ഗാനം ദമനസാരണാദിവിധാനവസേന ചേവ രഥസ്സ കരണവസേന ച വേദിതബ്ബം. ധനുസിപ്പന്തി ഇസ്സാസസിപ്പം, യോ ധനുബ്ബേധോതി വുച്ചതി. ഥരുസിപ്പന്തി സേസആവുധസിപ്പം. മുദ്ദാസിപ്പന്തി ഹത്ഥമുദ്ദായ ഗണനസിപ്പം. ഗണനസിപ്പന്തി അച്ഛിദ്ദകഗണനസിപ്പം. സങ്ഖാനസിപ്പന്തി സങ്കലനപടുപ്പാദനാദിവസേന പിണ്ഡഗണനസിപ്പം. തം യസ്സ പഗുണം ഹോതി, സോ രുക്ഖമ്പി ദിസ്വാ ‘‘ഏത്തകാനി ഏത്ഥ പണ്ണാനീ’’തി ഗണിതും ജാനാതി. ലേഖാസിപ്പന്തി നാനാകാരേഹി അക്ഖരലിഖനസിപ്പം, ലിപിഞാണം വാ. കാവേയ്യസിപ്പന്തി അത്തനോ ചിന്താവസേന വാ പരതോ പടിലദ്ധസുതവസേന വാ, ‘‘ഇമസ്സ അയമത്ഥോ, ഏവം നം യോജേസ്സാമീ’’തി ഏവം അത്ഥവസേന വാ, കിഞ്ചിദേവ കബ്ബം ദിസ്വാ, ‘‘തപ്പടിഭാഗം കബ്ബം കരിസ്സാമീ’’തി ഠാനുപ്പത്തികപടിഭാനവസേന വാ ചിന്താകവിആദീനം ചതുന്നം കവീനം കബ്ബകരണസിപ്പം. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, കവീ – ചിന്താകവി, സുതകവി, അത്ഥകവി, പടിഭാനകവീ’’തി (അ. നി. ൪.൨൩൧).

ലോകായതസിപ്പന്തി ‘‘കാകോ സേതോ അട്ഠീനം സേതത്താ, ബലാകാ രത്താ ലോഹിതസ്സ രത്തത്താ’’തി ഏവമാദിനയപ്പവത്തം പരലോകനിബ്ബാനാനം പടിസേധകം വിതണ്ഡസത്ഥസിപ്പം. ഖത്തവിജ്ജാസിപ്പന്തി അബ്ഭേയ്യമാസുരക്ഖാദിനീതിസത്ഥസിപ്പം. ഇമാനി കിര ദ്വാദസ മഹാസിപ്പാനി നാമ. തേനേവാഹ തത്ഥ തത്ഥ ‘‘സിപ്പാനം അഗ്ഗ’’ന്തി.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏതം സബ്ബസിപ്പായതനാനം ജീവികത്ഥതായ വട്ടദുക്ഖതോ അനിസ്സരണഭാവം, സീലാദീനംയേവ പന സുപരിസുദ്ധാനം നിസ്സരണഭാവം, തം സമങ്ഗിനോയേവ ച ഭിക്ഖുഭാവം സബ്ബാകാരതോ വിദിത്വാ തദത്ഥവിഭാവനം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ അസിപ്പജീവീതി ചതുന്നം തണ്ഹുപ്പാദാനം സമുച്ഛേദവിക്ഖമ്ഭനേന പച്ചയാസായ വിസോസിതത്താ യംകിഞ്ചി സിപ്പം ഉപനിസ്സായ ജീവികം ന കപ്പേതീതി അസിപ്പജീവീ, ഏതേന ആജീവപാരിസുദ്ധിസീലം ദസ്സേതി. ലഹൂതി അപ്പകിച്ചതായ സല്ലഹുകവുത്തിതായ ച ലഹു അബഹുലസമ്ഭാരോ, ഏതേന ചതുപച്ചയസന്തോസസിദ്ധം സുഭരതം ദസ്സേതി. അത്ഥകാമോതി സദേവകസ്സ ലോകസ്സ അത്ഥമേവ കാമേതീതി അത്ഥകാമോ, ഏതേന സത്താനം അനത്ഥപരിവജ്ജനസ്സ പകാസിതത്താ പാതിമോക്ഖസംവരസീലം ദസ്സേതി പാണാതിപാതാദിഅനത്ഥവിരമണപരിദീപനതോ. യതിന്ദ്രിയോതി ചക്ഖാദീനം ഛന്നം ഇന്ദ്രിയാനം അഭിജ്ഝാദ്യപ്പവത്തിതോ സംയമേന യതിന്ദ്രിയോ, ഏതേന ഇന്ദ്രിയസംവരസീലം വുത്തം. സബ്ബധി വിപ്പമുത്തോതി ഏവം സുപരിസുദ്ധസീലോ ചതുപച്ചയസന്തോസേ അവട്ഠിതോ സപ്പച്ചയം നാമരൂപം പരിഗ്ഗഹേത്വാ അനിച്ചാദിവസേന സങ്ഖാരേ സമ്മസന്തോ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ തതോ പരം പടിപാടിയാ പവത്തിതേഹി ചതൂഹി അരിയമഗ്ഗേഹി സംയോജനാനം പഹീനത്താ സബ്ബധി സബ്ബത്ഥ ഭവാദീസു വിപ്പമുത്തോ.

അനോകസാരീ അമമോ നിരാസോതി തഥാ സബ്ബധി വിപ്പമുത്തത്താ ഏവ ഓകസങ്ഖാതേസു ഛസുപി ആയതനേസു തണ്ഹാഭിസരണസ്സ അഭാവേന അനോകസാരീ, രൂപാദീസു കത്ഥചി മമങ്കാരാഭാവതോ അമമോ, സബ്ബേന സബ്ബം അനാസീസനതോ നിരാസോ. ഹിത്വാ മാനം ഏകചരോ സ ഭിക്ഖൂതി ഏവംഭൂതോ ച സോ അരഹത്തമഗ്ഗപ്പത്തിസമകാലമേവ അനവസേസം മാനം ഹിത്വാ പജഹിത്വാ ഇമേ ഭിക്ഖൂ വിയ ഗണസങ്ഗണികം അകത്വാ പവിവേകകാമതായ തണ്ഹാസഹായവിരഹേന ച സബ്ബിരിയാപഥേസു ഏകചരോ, സോ സബ്ബസോ ഭിന്നകിലേസത്താ പരമത്ഥതോ ഭിക്ഖു നാമ. ഏത്ഥ ച ‘‘അസിപ്പജീവീ’’തിആദിനാ ലോകിയഗുണാ കഥിതാ, ‘‘സബ്ബധി വിപ്പമുത്തോ’’തിആദിനാ ലോകുത്തരഗുണാ കഥിതാ. തത്ഥ അസിപ്പജീവീതിആദി ‘‘വിഭവേ ഠിതസ്സേവ അയം ധമ്മോ, ന സിപ്പം നിസ്സായ മിച്ഛാജീവേന ജീവികം കപ്പേന്തസ്സ, തസ്മാ സിപ്പേസു സാരഗ്ഗഹണം വിസ്സജ്ജേത്വാ അധിസീലാദീസുയേവ തുമ്ഹേഹി സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി ദസ്സേതി.

നവമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ലോകസുത്തവണ്ണനാ

൩൦. ദസമേ ബുദ്ധചക്ഖുനാതി ഏത്ഥ ആസയാനുസയഞാണം ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തഞാണഞ്ച ബുദ്ധചക്ഖു നാമ. യഥാഹ –

‘‘അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേന്തോ സത്തേ അപ്പരജക്ഖേ മഹാരജക്ഖേ തിക്ഖിന്ദ്രിയേ മുദിന്ദ്രിയേ’’തിആദി (മ. നി. ൧.൨൮൩; ൨.൩൩൯).

ലോകന്തി തയോ ലോകാ – ഓകാസലോകോ, സങ്ഖാരലോകോ, സത്തലോകോതി. തത്ഥ –

‘‘യാവതാ ചന്ദിമസൂരിയാ പരിഹരന്തി,

ദിസാ ഭന്തി വിരോചനാ;

താവ സഹസ്സധാ ലോകോ,

ഏത്ഥ തേ വത്തതീ വസോ’’തി. –

ആദീസു (മ. നി. ൧.൫൦൩) ഓകാസലോകോ. ‘‘ഏകോ ലോകോ – സബ്ബേ സത്താ ആഹാരട്ഠിതികാ, ദ്വേ ലോകാ – നാമഞ്ച രൂപഞ്ച, തയോ ലോകാ – തിസ്സോ വേദനാ, ചത്താരോ ലോകാ – ചത്താരോ ആഹാരാ, പഞ്ച ലോകാ – പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ, ഛ ലോകാ – ഛ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനി, സത്ത ലോകാ – സത്ത വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ, അട്ഠ ലോകാ – അട്ഠ ലോകധമ്മാ, നവ ലോകാ – നവ സത്താവാസാ, ദസ ലോകാ – ദസായതനാനി, ദ്വാദസ ലോകാ – ദ്വാദസായതനാനി, അട്ഠാരസ ലോകാ – അട്ഠാരസ ധാതുയോ’’തിആദീസു (പടി. മ. ൧.൧൧൨) സങ്ഖാരലോകോ. ‘‘സസ്സതോ ലോകോ, അസസ്സതോ ലോകോ’’തിആദീസു സത്തലോകോ വുത്തോ. ഇധാപി സത്തലോകോ വേദിതബ്ബോ.

തത്ഥ ലോകീയതി വിചിത്താകാരതോ ദിസ്സതീതി ചക്കവാളസങ്ഖാതോ ലോകോ ഓകാസലോകോ, സങ്ഖാരോ ലുജ്ജതി പലുജ്ജതീതി ലോകോ, ലോകീയതി ഏത്ഥ പുഞ്ഞപാപം തബ്ബിപാകോ ചാതി സത്തലോകോ. തേസു ഭഗവാ മഹാകരുണായ അനുകമ്പമാനോ സംസാരദുക്ഖതോ മോചേതുകാമോ സത്തലോകം ഓലോകേസി. കതമസ്സ പന സത്താഹസ്സ അച്ചയേന ഓലോകേസി? പഠമസ്സ സത്താഹസ്സ. ഭഗവാ ഹി പല്ലങ്കസത്താഹസ്സ പരിയോസാനേ പച്ഛിമയാമാവസാനേ ‘‘യദാ ഹവേ പാതുഭവന്തി ധമ്മാ…പേ… സൂരിയോവ ഓഭാസയമന്തലിക്ഖ’’ന്തി (ഉദാ. ൧-൩; കഥാ. ൩൨൧; മഹാവ. ൧-൩) ഇമം അരിയമഗ്ഗാനുഭാവദീപകം ഉദാനം ഉദാനേത്വാ, ‘‘അഹം താവ ഏവം സുദുത്തരം സംസാരമഹോഘം ഇമായ ധമ്മനാവായ സമുത്തരിത്വാ നിബ്ബാനപാരേ ഠിതോ, ഹന്ദ ദാനി ലോകമ്പി താരേസ്സാമി, കീദിസോ നു ഖോ ലോകോ’’തി ലോകം വോലോകേസി. തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ തസ്സ സത്താഹസ്സ അച്ചയേന തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാ വുട്ഠഹിത്വാ ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേസീ’’തി.

തത്ഥ വോലോകേസീതി വിവിധേഹി ആകാരേഹി പസ്സി, ഹത്ഥതലേ ഠപിതആമലകം വിയ അത്തനോ ഞാണേന പച്ചക്ഖം അകാസി. അനേകേഹി സന്താപേഹീതിആദി വോലോകിതാകാരദസ്സനം. അനേകേഹി സന്താപേഹീതി അനേകേഹി ദുക്ഖേഹി. ദുക്ഖഞ്ഹി സന്താപനപീളനട്ഠേന സന്താപോതി വുച്ചതി. യഥാഹ – ‘‘ദുക്ഖസ്സ പീളനട്ഠോ സങ്ഖതട്ഠോ സന്താപട്ഠോ വിപരിണാമട്ഠോ’’തി (പടി. മ. ൧.൧൭). തഞ്ച ദുക്ഖദുക്ഖാദിവസേന ചേവ ജാതിആദിവസേന ച അനേകപ്പകാരം. തേന വുത്തം ‘‘അനേകേഹി സന്താപേഹീ’’തി. അനേകേഹി ദുക്ഖേഹി സന്തപ്പമാനേ പീളിയമാനേ ബാധിയമാനേ. പരിളാഹേഹീതി പരിദാഹേഹി. പരിഡയ്ഹമാനേതി ഇന്ധനം വിയ അഗ്ഗിനാ സമന്തതോ ഡയ്ഹമാനേ. രാഗജേഹീതി രാഗസമ്ഭൂതേഹി. ഏസ നയോ സേസേസുപി. രാഗാദയോ ഹി യസ്മിം സന്താനേ ഉപ്പജ്ജന്തി, തം നിദ്ദഹന്താ വിയ വിബാധേന്തി, തേന വുത്തം – ‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, അഗ്ഗീ – രാഗഗ്ഗി, ദോസഗ്ഗി, മോഹഗ്ഗീ’’തി (ഇതിവു. ൯൩). യതോ തേ ചിത്തം കായഞ്ച കിലേസേന്തീതി കിലേസാതി വുച്ചന്തി. ഏത്ഥ ച പരിഡയ്ഹമാനേതി ഏതേന ഭഗവാ രാഗാദികിലേസാനം പവത്തിദുക്ഖതം, തേന ച സത്താനം അഭിഭൂതതം ദസ്സേതി. സന്തപ്പമാനേതി ഇമിനാ പന തേസം കാലന്തരദുക്ഖതം, തേന നിരന്തരോപദ്ദവതഞ്ച ദസ്സേതി.