൨. രാജസുത്തവണ്ണനാ

൧൨. ദുതിയേ സമ്ബഹുലാനന്തി വിനയപരിയായേന തയോ ജനാ ‘‘സമ്ബഹുലാ’’തി വുച്ചന്തി, തതോ പരം സങ്ഘോ. സുത്തന്തപരിയായേന പന തയോ തയോ ഏവ, തതോ ഉദ്ധം സമ്ബഹുലാ. തസ്മാ ഇധാപി സുത്തന്തപരിയായേന സമ്ബഹുലാതി വേദിതബ്ബാ. ഉപട്ഠാനസാലായന്തി ധമ്മസഭാമണ്ഡപേ. സാ ഹി ധമ്മം ദേസേതും ആഗതസ്സ തഥാഗതസ്സ ഭിക്ഖൂനം ഉപട്ഠാനകരണട്ഠാനന്തി ‘‘ഉപട്ഠാനസാലാ’’തി വുച്ചതി. അഥ വാ യത്ഥ ഭിക്ഖൂ വിനയം വിനിച്ഛിനന്തി, ധമ്മം കഥേന്തി, സാകച്ഛം സമാപജ്ജന്തി, സന്നിപതനവസേന പകതിയാ ഉപതിട്ഠന്തി, സാ സാലാപി മണ്ഡപോപി ‘‘ഉപട്ഠാനസാലാ’’ത്വേവ വുച്ചതി. തത്ഥാപി ഹി ബുദ്ധാസനം നിച്ചം പഞ്ഞത്തമേവ ഹോതി. ഇദഞ്ഹി ബുദ്ധാനം ധരമാനകാലേ ഭിക്ഖൂനം ചാരിത്തം. സന്നിസിന്നാനന്തി നിസജ്ജനവസേന സങ്ഗമ്മ നിസിന്നാനം. സന്നിപതിതാനന്തി തതോ തതോ ആഗന്ത്വാ സന്നിപതനവസേന സന്നിപതിതാനം. അഥ വാ ബുദ്ധാസനം പുരതോ കത്വാ സത്ഥു സമ്മുഖേ വിയ ആദരുപ്പത്തിയാ സക്കച്ചം നിസീദനവസേന സന്നിസിന്നാനം, സമാനജ്ഝാസയത്താ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്മിം അജ്ഝാസയേന സുട്ഠു സമ്മാ ച നിപതനവസേന സന്നിപതിതാനം. അയന്തി ഇദാനി വുച്ചമാനം നിദ്ദിസതി. അന്തരാകഥാതി കമ്മട്ഠാനമനസികാരഉദ്ദേസപരിപുച്ഛാദീനം അന്തരാ അഞ്ഞാ ഏകാ കഥാ, അഥ വാ മജ്ഝന്ഹികേ ലദ്ധസ്സ സുഗതോവാദസ്സ, സായം ലഭിതബ്ബസ്സ ധമ്മസ്സവനസ്സ ച അന്തരാ പവത്തത്താ അന്തരാകഥാ, സമണസമാചാരസ്സേവ വാ അന്തരാ പവത്താ അഞ്ഞാ ഏകാ കഥാതി അന്തരാകഥാ. ഉദപാദീതി ഉപ്പന്നാ.

ഇമേസം ദ്വിന്നം രാജൂനന്തി നിദ്ധാരണേ സാമിവചനം. മഹദ്ധനതരോ വാതിആദീസു പഥവിയം നിഖണിത്വാ ഠപിതം സത്തരതനനിചയസങ്ഖാതം മഹന്തം ധനം ഏതസ്സാതി മഹദ്ധനോ, ദ്വീസു അയം അതിസയേന മഹദ്ധനോതി മഹദ്ധനതരോ. വാസദ്ദോ വികപ്പത്ഥോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. അയം പന വിസേസോ – നിച്ചപരിബ്ബയവസേന മഹന്തോ ഭോഗോ ഏതസ്സാതി മഹാഭോഗോ. ദേവസികം പവിസനആയഭൂതോ മഹന്തോ കോസോ ഏതസ്സാതി മഹാകോസോ. അപരേ പന ‘‘ദേവസികം പവിസനആയഭൂതം മണിസാരഫേഗ്ഗുഗുമ്ബാദിഭേദഭിന്നം പരിഗ്ഗഹവത്ഥു ധനം, തദേവ സാരഗബ്ഭാദീസു നിഹിതം കോസോ’’തി വദന്തി. വജിരോ, മഹാനീലോ, ഇന്ദനീലോ, മരകതോ, വേളുരിയോ, പദുമരാഗോ, ഫുസ്സരാഗോ, കക്കേതനോ, പുലാകോ, വിമലോ, ലോഹിതങ്കോ, ഫലികോ, പവാളോ, ജോതിരസോ, ഗോമുത്തകോ, ഗോമേദകോ, സോഗന്ധികോ, മുത്താ, സങ്ഖോ, അഞ്ജനമൂലോ, രാജപട്ടോ, അമതംസകോ, പിയകോ, ബ്രാഹ്മണീ ചാതി ചതുബ്ബീസതി മണി നാമ. സത്ത ലോഹാനി കഹാപണോ ച സാരോ നാമ. സയനച്ഛാദനപാവുരണഗജദന്തസിലാദീനി ഫേഗ്ഗു നാമ. ചന്ദനാഗരുകുങ്കുമതഗരകപ്പൂരാദി ഗുമ്ബാ നാമ. തത്ഥ പുരിമേന ആദിസദ്ദേന സാലിവീഹിആദിമുഗ്ഗമാസാദിപുബ്ബണ്ണാപരണ്ണഭേദം ധഞ്ഞവികതിം ആദിം കത്വാ യം സത്താനം ഉപഭോഗപരിഭോഗഭൂതം വത്ഥു, തം സബ്ബം സങ്ഗയ്ഹതി. മഹന്തം വിജിതം രട്ഠം ഏതസ്സാതി മഹാവിജിതോ. മഹന്തോ ഹത്ഥിഅസ്സാദിവാഹനോ ഏതസ്സാതി മഹാവാഹനോ. മഹന്തം സേനാബലഞ്ചേവ ഥാമബലഞ്ച ഏതസ്സാതി മഹബ്ബലോ. ഇച്ഛിതനിബ്ബത്തിസങ്ഖാതാ പുഞ്ഞകമ്മനിപ്ഫന്നാ മഹതീ ഇദ്ധി ഏതസ്സാതി മഹിദ്ധികോ. തേജസങ്ഖാതോ ഉസ്സാഹമന്തപഭുസത്തിസങ്ഖാതോ വാ മഹന്തോ ആനുഭാവോ ഏതസ്സാതി മഹാനുഭാവോ.

ഏത്ഥ ച പഠമേന ആയസമ്പദാ, ദുതിയേന വിത്തൂപകരണസമ്പദാ, തതിയേന വിഭവസമ്പദാ, ചതുത്ഥേന ജനപദസമ്പദാ, പഞ്ചമേന യാനസമ്പദാ, ഛട്ഠേന പരിവാരസമ്പദായ സദ്ധിം അത്തസമ്പദാ, സത്തമേന പുഞ്ഞകമ്മസമ്പദാ, അട്ഠമേന പഭാവസമ്പദാ തേസം രാജൂനം പകാസിതാ ഹോതി. തേന യാ സാ സാമിസമ്പത്തി, അമച്ചസമ്പത്തി, സേനാസമ്പത്തി, രട്ഠസമ്പത്തി, വിഭവസമ്പത്തി, മിത്തസമ്പത്തി, ദുഗ്ഗസമ്പത്തീതി സത്ത പകതിസമ്പദാ രാജൂനം ഇച്ഛിതബ്ബാ. താ സബ്ബാ യഥാരഹം പരിദീപിതാതി വേദിതബ്ബാ.

ദാനാദീഹി ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി പരിസം രഞ്ജേതീതി രാജാ. മഗധാനം ഇസ്സരോതി മാഗധോ. മഹതിയാ സേനായ സമന്നാഗതത്താ സേനിയഗോത്തത്താ വാ സേനിയോ. ബിമ്ബി വുച്ചതി സുവണ്ണം, തസ്മാ സാരബിമ്ബിവണ്ണതായ ബിമ്ബിസാരോ. കേചി പന ‘‘നാമമേവേതം തസ്സ രഞ്ഞോ’’തി വദന്തി. പച്ചാമിത്തം പരസേനം ജിനാതീതി പസേനദി. കോസലരട്ഠസ്സ അധിപതീതി കോസലോ. അയഞ്ചരഹീതി ഏത്ഥ ചരഹീതി നിപാതമത്തം. വിപ്പകതാതി അപരിയോസിതാ. അയം തേസം ഭിക്ഖൂനം അന്തരാകഥാ അനിട്ഠിതാതി അത്ഥോ.

സായന്ഹസമയന്തി സായന്ഹേ ഏകം സമയം. പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോതി തതോ തതോ രൂപാദിആരമ്മണതോ ചിത്തസ്സ പടിസംഹരണതോ പടിസല്ലാനസങ്ഖാതായ ഫലസമാപത്തിതോ യഥാകാലപരിച്ഛേദം വുട്ഠിതോ. ഭഗവാ ഹി പുബ്ബണ്ഹസമയം ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ സാവത്ഥിം പവിസിത്വാ ഭിക്ഖൂനം സുലഭപിണ്ഡപാതം കത്വാ കതഭത്തകിച്ചോ ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം സാവത്ഥിതോ നിക്ഖമിത്വാ വിഹാരം പവിസിത്വാ ഗന്ധകുടിപ്പമുഖേ ഠത്വാ വത്തം ദസ്സേത്വാ ഠിതാനം ഭിക്ഖൂനം യഥാസമുട്ഠിതം സുഗതോവാദം ദത്വാ തേസു അരഞ്ഞരുക്ഖമൂലാദിദിവാട്ഠാനം ഉദ്ദിസ്സ ഗതേസു ഗന്ധകുടിം പവിസിത്വാ ഫലസമാപത്തിസുഖേന ദിവസഭാഗം വീതിനാമേത്വാ യഥാകാലപരിച്ഛേദേ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ, ‘‘മയ്ഹം ഉപഗമനം ആഗമയമാനാ ചതസ്സോ പരിസാ സകലവിഹാരം പരിപൂരേന്തിയോ നിസിന്നാ, ഇദാനി മേ ധമ്മദേസനത്ഥം ധമ്മസഭാമണ്ഡലം ഉപഗന്തും കാലോ’’തി ആസനതോ വുട്ഠായ, കേസരസീഹോ വിയ കഞ്ചനഗുഹായ സുരഭിഗന്ധകുടിതോ നിക്ഖമിത്വാ യൂഥം ഉപസങ്കമന്തോ മത്തവരവാരണോ വിയ അകായചാപല്ലേന ചാരുവിക്കന്തഗമനോ അസീതിഅനുബ്യഞ്ജനപ്പടിമണ്ഡിതബാത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണസമുജ്ജലായ ബ്യാമപ്പഭായ പരിക്ഖേപവിലാസസമ്പന്നായ പഭസ്സരകേതുമാലാലങ്കതായ നീലപീതലോഹിതോദാതമഞ്ജിട്ഠപഭസ്സരാനം വസേന ഛബ്ബണ്ണബുദ്ധരംസിയോ വിസ്സജ്ജേന്തിയാ അചിന്തേയ്യാനുഭാവായ അനുപമായ ബുദ്ധലീലായ സമന്നാഗതായ രൂപകായസമ്പത്തിയാ സകലവിഹാരം ഏകാലോകം കുരുമാനോ ഉപട്ഠാനസാലം ഉപസങ്കമി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ…പേ… തേനുപസങ്കമീ’’തി.

ഏവം ഉപസങ്കമിത്വാ വത്തം ദസ്സേത്വാ നിസിന്നേ തേ ഭിക്ഖൂ തുണ്ഹീഭൂതേ ദിസ്വാ ‘‘മയി അകഥേന്തേ ഇമേ ഭിക്ഖൂ ബുദ്ധഗാരവേന കപ്പമ്പി ന കഥേസ്സന്തീ’’തി കഥാസമുട്ഠാപനത്ഥം ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ കായ നുത്ഥാതി കതമായ നു ഭവഥ. ‘‘കായ നോത്ഥാ’’തിപി പാളി, സോ ഏവത്ഥോ, ‘‘കായ ന്വേത്ഥാ’’തിപി പഠന്തി, തസ്സ കതമായ നു ഏത്ഥാതി അത്ഥോ. തത്രായം സങ്ഖേപത്ഥോ – ഭിക്ഖവേ, കതമായ നാമ കഥായ ഇധ സന്നിസിന്നാ ഭവഥ, കതമാ ച തുമ്ഹാകം കഥാ മമാഗമനപച്ചയാ അനിട്ഠിതാ, തം നിട്ഠാപേസ്സാമീതി ഏവം സബ്ബഞ്ഞുപവാരണായ പവാരേസി.

ന ഖ്വേതന്തി ന ഖോ ഏതം, അയമേവ വാ പാഠോ. ‘‘ന ഖോത’’ന്തിപി പഠന്തി, ന ഖോ ഏതം ഇച്ചേവ പദവിഭാഗോ. കുലപുത്താനന്തി ജാതിആചാരകുലപുത്താനം. സദ്ധാതി സദ്ധായ, കമ്മഫലസദ്ധായ രതനത്തയസദ്ധായ ച. അഗാരസ്മാതി ഘരതോ, ഗഹട്ഠഭാവാതി അത്ഥോ. അനഗാരിയന്തി പബ്ബജ്ജം. പബ്ബജിതാനന്തി ഉപഗതാനം. യന്തി കിരിയാപരാമസനം. തത്ഥായം പദയോജനാ – ‘‘ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹേ നേവ രാജാഭിനീതാ ന ചോരാഭിനീതാ ന ഇണട്ടാ ന ജീവിതപകതാ പബ്ബജിതാ, അഥ ഖോ സദ്ധായ അഗാരതോ നിക്ഖമിത്വാ മമ സാസനേ പബ്ബജിതാ, തുമ്ഹേ ഏതരഹി ഏവരൂപിം രാജപ്പടിസംയുത്തം തിരച്ഛാനകഥം കഥേയ്യാഥ, യം ഏവരൂപായ കഥായ കഥനം, ഏതം തുമ്ഹാകം ന ഖോ പതിരൂപം ന യുത്തമേവാ’’തി.

ഏവം സന്നിപതിതാനം പബ്ബജിതാനം അപ്പതിരൂപം പടിക്ഖിപിത്വാ ഇദാനി നേസം പതിരൂപം പടിപത്തിം അനുജാനന്തോ ‘‘സന്നിപതിതാനം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വയം കരണീയം ധമ്മീ വാ കഥാ അരിയോ വാ തുണ്ഹീഭാവോ’’തി ആഹ. തത്ഥ വോതി തുമ്ഹാകം. കരണീയന്തി ഹി പദം അപേക്ഖിത്വാ കത്തരി സാമിവചനമേതം, തസ്മാ തുമ്ഹേഹീതി അത്ഥോ. ദ്വയം കരണീയന്തി ദ്വേ കാതബ്ബാ. ധമ്മീ കഥാതി ചതുസച്ചധമ്മതോ അനപേതാ കഥാ, പവത്തിനിവത്തിപരിദീപിനീ ധമ്മദേസനാതി അത്ഥോ. ദസകഥാവത്ഥുസങ്ഖാതാപി ഹി ധമ്മകഥാ തദേകദേസാ ഏവാതി. അരിയോതി ഏകന്തഹിതാവഹത്താ അരിയോ, വിസുദ്ധോ ഉത്തമോതി വാ അരിയോ. തുണ്ഹീഭാവോതി സമഥവിപസ്സനാഭാവനാഭൂതം അകഥനം. കേചി പന ‘‘വചീസങ്ഖാരപടിപക്ഖഭാവതോ ദുതിയജ്ഝാനം അരിയോ തുണ്ഹീഭാവോ’’തി വദന്തി. അപരേ ‘‘ചതുത്ഥജ്ഝാനം അരിയോ തുണ്ഹീഭാവോ’’തി വദന്തി. അയം പനേത്ഥ അത്ഥോ – ‘‘ഭിക്ഖവേ, ചിത്തവിവേകസ്സ പരിബ്രൂഹനത്ഥം വിവേകട്ഠകായാ സുഞ്ഞാഗാരേ വിഹരന്താ സചേ കദാചി സന്നിപതഥ, ഏവം സന്നിപതിതേഹി തുമ്ഹേഹി ‘അസ്സുതം സാവേതി സുതം വാ പരിയോദപേതീ’തി വുത്തനയേന അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സൂപകാരായ ഖന്ധാദീനം അനിച്ചതാദിപടിസംയുത്താ ധമ്മകഥാ വാ പവത്തേതബ്ബാ, അഞ്ഞമഞ്ഞം അബ്യാബാധനത്ഥം ഝാനസമാപത്തിയാ വാ വിഹരിതബ്ബ’’ന്തി.

തത്ഥ പുരിമേന കരണീയവചനേന അനോതിണ്ണാനം സാസനേ ഓതരണൂപായം ദസ്സേതി, പച്ഛിമേന ഓതിണ്ണാനം സംസാരതോ നിസ്സരണൂപായം. പുരിമേന വാ ആഗമവേയ്യത്തിയേ നിയോജേതി, പച്ഛിമേന അധിഗമവേയ്യത്തിയേ. അഥ വാ പുരിമേന സമ്മാദിട്ഠിയാ പഠമം ഉപ്പത്തിഹേതും ദീപേതി, ദുതിയേന ദുതിയം. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, ഹേതൂ ദ്വേ പച്ചയാ സമ്മാദിട്ഠിയാ ഉപ്പാദായ പരതോ ച ഘോസോ, പച്ചത്തഞ്ച യോനിസോ മനസികാരോ’’തി (അ. നി. ൨.൧൨൭).

പുരിമേന വാ ലോകിയസമ്മാദിട്ഠിയാ മൂലകാരണം വിഭാവേതി, പച്ഛിമേന ലോകുത്തരസമ്മാദിട്ഠിയാ മൂലകാരണന്തി ഏവമാദിനാ ഏത്ഥ യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി തേഹി ഭിക്ഖൂഹി കിത്തിതകാമസമ്പത്തിതോ ഝാനാദിസമ്പത്തി സന്തതരാ ചേവ പണീതതരാ ചാതി ഏതമത്ഥം സബ്ബാകാരതോ വിദിത്വാ. ഇമം ഉദാനന്തി ഇമം അരിയവിഹാരസുഖാനുഭാവദീപകം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ യഞ്ച കാമസുഖം ലോകേതി ലോകസദ്ദോ ‘‘ഖന്ധലോകോ ആയതനലോകോ ധാതുലോകോ’’തിആദീസു (മഹാനി. ൩, ൭; ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൨) സങ്ഖാരേസു ആഗതോ.

‘‘യാവതാ ചന്ദിമസൂരിയാ പരിഹരന്തി,

ദിസാ ഭന്തി വിരോചനാ;

താവ സഹസ്സധാ ലോകോ,

ഏത്ഥ തേ വത്തതീ വസോ’’തി. –

ആദീസു (മ. നി. ൧.൫൦൩) ഓകാസേ ആഗതോ. ‘‘അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേന്തോ’’തിആദീസു (മഹാവ. ൯; മ. നി. ൧.൨൮൩) സത്തേസു. ഇധ പന സത്തലോകേ ഓകാസലോകേ ച വേദിതബ്ബോ. തസ്മാ അവീചിതോ പട്ഠായ ഉപരി ബ്രഹ്മലോകതോ ഹേട്ഠാ ഏതസ്മിം ലോകേ യം വത്ഥുകാമേ പടിച്ച കിലേസകാമവസേന ഉപ്പജ്ജനതോ കാമസഹഗതം സുഖം. യഞ്ചിദം ദിവിയം സുഖന്തി യഞ്ച ഇദം ദിവി ഭവം ദിബ്ബവിഹാരവസേന ച ലദ്ധബ്ബം ബ്രഹ്മാനം മനുസ്സാനഞ്ച രൂപസമാപത്തിസുഖം. തണ്ഹക്ഖയസുഖസ്സാതി യം ആഗമ്മ തണ്ഹാ ഖീയതി, തം നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ തണ്ഹായ ച പടിപസ്സമ്ഭനവസേന പവത്തഫലസമാപത്തിസുഖം തണ്ഹക്ഖയസുഖം നാമ, തസ്സ തണ്ഹക്ഖയസുഖസ്സ. ഏതേതി ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന നിദ്ദേസോ, ഏതാനി സുഖാനീതി അത്ഥോ. കേചി ഉഭയമ്പി സുഖസാമഞ്ഞേന ഗഹേത്വാ ‘‘ഏത’’ന്തി പഠന്തി, തേസം ‘‘കലം നാഗ്ഘതീ’’തി പാഠേന ഭവിതബ്ബം.

സോളസിന്തി സോളസന്നം പൂരണിം. അയഞ്ഹേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – ചക്കവത്തിസുഖം ആദിം കത്വാ സബ്ബസ്മിം മനുസ്സലോകേ മനുസ്സസുഖം, നാഗസുപണ്ണാദിലോകേ നാഗാദീഹി അനുഭവിതബ്ബം സുഖം, ചാതുമഹാരാജികാദിദേവലോകേ ഛബ്ബിധം കാമസുഖന്തി യം ഏകാദസവിധേ കാമലോകേ ഉപ്പജ്ജന്തം കാമസുഖം, യഞ്ച ഇദം രൂപാരൂപദേവേസു ദിബ്ബവിഹാരഭൂതേസു രൂപാരൂപജ്ഝാനേസു ച ഉപ്പന്നത്താ ‘‘ദിവിയ’’ന്തി ലദ്ധനാമം ലോകിയജ്ഝാനസുഖം, സകലമ്പി തദുഭയം തണ്ഹക്ഖയസുഖസങ്ഖാതം ഫലസമാപത്തിസുഖം സോളസ ഭാഗേ കത്വാ തതോ ഏകഭാഗം സോളസഭാഗഗുണേ ലദ്ധം ഏകഭാഗസങ്ഖാതം കലം ന അഗ്ഘതീതി.

അയഞ്ച അത്ഥവണ്ണനാ ഫലസമാപത്തിസാമഞ്ഞേന വുത്താ. പാളിയം അവിസേസേന തണ്ഹക്ഖയസ്സ ആഗതത്താ പഠമഫലസമാപത്തിസുഖസ്സാപി കലം ലോകിയം ന അഗ്ഘതി ഏവ. തഥാ ഹി വുത്തം –

‘‘പഥബ്യാ ഏകരജ്ജേന, സഗ്ഗസ്സ ഗമനേന വാ;

സബ്ബലോകാധിപച്ചേന, സോതാപത്തിഫലം വര’’ന്തി. (ധ. പ. ൧൭൮);

സോതാപത്തിസംയുത്തേപി വുത്തം –

‘‘കിഞ്ചാപി, ഭിക്ഖവേ, രാജാ ചക്കവത്തീ ചതുന്നം ദീപാനം ഇസ്സരിയാധിപച്ചം രജ്ജം കാരേത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി ദേവാനം താവതിംസാനം സഹബ്യതം, സോ തത്ഥ നന്ദനേ വനേ അച്ഛരാസങ്ഘപരിവുതോ ദിബ്ബേഹി ച പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതോ സമങ്ഗീഭൂതോ പരിചാരേതി, സോ ചതൂഹി ധമ്മേഹി അസമന്നാഗതോ. അഥ ഖോ സോ അപരിമുത്തോവ നിരയാ, അപരിമുത്തോ തിരച്ഛാനയോനിയാ, അപരിമുത്തോ പേത്തിവിസയാ, അപരിമുത്തോ അപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതാ. കിഞ്ചാപി, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ പിണ്ഡിയാലോപേന യാപേതി, നന്തകാനി ച ധാരേതി, സോ ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ, അഥ ഖോ സോ പരിമുത്തോ നിരയാ, പരിമുത്തോ തിരച്ഛാനയോനിയാ, പരിമുത്തോ പേത്തിവിസയാ, പരിമുത്തോ അപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതാ.

‘‘കതമേഹി ചതൂഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം…പേ... ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി. ധമ്മേ അവേച്ചപ്പസാദേന…പേ… വിഞ്ഞൂഹീ’തി. സങ്ഘേ അവേച്ചപ്പസാദേന…പേ… പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’തി. അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി അഖണ്ഡേഹി…പേ… സമാധിസംവത്തനികേഹി. ഇമേഹി ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി. യോ ച, ഭിക്ഖവേ, ചതുന്നം ദീപാനം പടിലാഭോ, യോ ചതുന്നം ധമ്മാനം പടിലാഭോ, ചതുന്നം ദീപാനം പടിലാഭോ ചതുന്നം ധമ്മാനം പടിലാഭസ്സ കലം നാഗ്ഘതി സോളസി’’ന്തി (സം. നി. ൫.൯൯൭).

ഏവം ഭഗവാ സബ്ബത്ഥ ലോകിയസുഖം സഉത്തരം സാതിസയം, ലോകുത്തരസുഖമേവ അനുത്തരന്തി അതിസയന്തി ഭാജേസീതി.

ദുതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.