൧൦. ഭദ്ദിയസുത്തവണ്ണനാ

൨൦. ദസമേ അനുപിയായന്തി ഏവം നാമകേ നഗരേ. അമ്ബവനേതി തസ്സ നഗരസ്സ അവിദൂരേ മല്ലരാജൂനം ഏകം അമ്ബവനം അഹോസി, തത്ഥ മല്ലരാജൂഹി ഭഗവതോ വിഹാരോ കാരിതോ, സോ ‘‘അമ്ബവന’’ന്ത്വേവ വുച്ചതി. അനുപിയം ഗോചരഗാമം കത്വാ തത്ഥ ഭഗവാ വിഹരതി, തേന വുത്തം ‘‘അനുപിയായം വിഹരതി അമ്ബവനേ’’തി. ഭദ്ദിയോതി തസ്സ ഥേരസ്സ നാമം. കാളീഗോധായ പുത്തോതി കാളീഗോധാ നാമ സാകിയാനീ സക്യരാജദേവീ അരിയസാവികാ ആഗതഫലാ വിഞ്ഞാതസാസനാ, തസ്സാ അയം പുത്തോ. തസ്സ പബ്ബജ്ജാവിധി ഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൩൩൦-൩൩൧) ആഗതോവ. സോ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ ന ചിരസ്സേവ ഛളഭിഞ്ഞോ അഹോസി, തേരസപി ധുതങ്ഗാനി സമാദായ വത്തതി. ഭഗവതാ ച ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ഉച്ചകുലികാനം, യദിദം ഭദ്ദിയോ കാളീഗോധായ പുത്തോ’’തി (അ. നി. ൧.൧൯൩) ഉച്ചകുലികഭാവേ ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതോ അസീതിയാ സാവകാനം അബ്ഭന്തരോ.

സുഞ്ഞാഗാരഗതോതി ‘‘ഠപേത്വാ ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ച അവസേസം അരഞ്ഞ’’ന്തി വുത്തം അരഞ്ഞം രുക്ഖമൂലഞ്ച ഠപേത്വാ അഞ്ഞം പബ്ബതകന്ദരാദി പബ്ബജിതസാരുപ്പം നിവാസട്ഠാനം ജനസമ്ബാധാഭാവതോ ഇധ സുഞ്ഞാഗാരന്തി അധിപ്പേതം. അഥ വാ ഝാനകണ്ടകാനം സദ്ദാനം അഭാവതോ വിവിത്തം യം കിഞ്ചി അഗാരമ്പി സുഞ്ഞാഗാരന്തി വേദിതബ്ബം. തം സുഞ്ഞാഗാരം ഉപഗതോ. അഭിക്ഖണന്തി ബഹുലം. ഉദാനം ഉദാനേസീതി സോ ഹി ആയസ്മാ അരഞ്ഞേ ദിവാവിഹാരം ഉപഗതോപി രത്തിവാസൂപഗതോപി യേഭുയ്യേന ഫലസമാപത്തിസുഖേന നിരോധസുഖേന ച വീതിനാമേതി, തസ്മാ തം സുഖം സന്ധായ പുബ്ബേ അത്തനാ അനുഭൂതം സഭയം സപരിളാഹം രജ്ജസുഖം ജിഗുച്ഛിത്വാ ‘‘അഹോ സുഖം അഹോ സുഖ’’ന്തി സോമനസ്സസഹിതം ഞാണസമുട്ഠാനം പീതിസമുട്ഠാനം സമുഗ്ഗിരതി.

സുത്വാന നേസം ഏതദഹോസീതി നേസം സമ്ബഹുലാനം ഭിക്ഖൂനം തസ്സ ആയസ്മതോ ‘‘അഹോ സുഖം, അഹോ സുഖ’’ന്തി ഉദാനേന്തസ്സ ഉദാനം സുത്വാ ‘‘നിസ്സംസയം ഏസ അനഭിരതോ ബ്രഹ്മചരിയം ചരതീ’’തി ഏവം പരിവിതക്കിതം അഹോസി. തേ ഭിക്ഖൂ പുഥുജ്ജനാ തസ്സ ആയസ്മതോ വിവേകസുഖം സന്ധായ ഉദാനം അജാനന്താ ഏവം അമഞ്ഞിംസു, തേന വുത്തം ‘‘നിസ്സംസയ’’ന്തിആദി. തത്ഥ നിസ്സംസയന്തി അസന്ദേഹേന ഏകന്തേനാതി അത്ഥോ. ‘‘യം സോ പുബ്ബേ അഗാരിയഭൂതോ സമാനോ’’തി പാളിം വത്വാ ‘‘അനുഭവീ’’തി വചനസേസേന കേചി അത്ഥം വണ്ണേന്തി, അപരേ ‘‘യം സാ’’തി പഠന്തി, ‘‘യംസ പുബ്ബേ അഗാരിയഭൂതസ്സാ’’തി പന പാളി. തത്ഥ യംസാതി യം അസ്സ, സന്ധിവസേന ഹി അകാരസകാരലോപോ ‘‘ഏവംസ തേ (മ. നി. ൧.൨൩; അ. നി. ൬.൫൮), പുപ്ഫംസാ ഉപ്പജ്ജീ’’തിആദീസു (പാരാ. ൩൬) വിയ. തസ്സത്ഥോ – അസ്സ ആയസ്മതോ ഭദ്ദിയസ്സ പബ്ബജിതതോ പുബ്ബേ അഗാരിയഭൂതസ്സ ഗഹട്ഠസ്സ സതോ യം രജ്ജസുഖം അനുഭൂതം. സാ തമനുസ്സരമാനോതി സോ തം സുഖം ഏതരഹി ഉക്കണ്ഠനവസേന അനുസ്സരന്തോ.

തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചുന്തി തേ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ ഉല്ലപനസഭാവസണ്ഠിതാ തസ്സ അനുഗ്ഗഹണാധിപ്പായേന ഭഗവന്തം ഏതദവോചും, ന ഉജ്ഝാനവസേന. അഞ്ഞതരന്തി നാമഗോത്തേന അപാകടം ഏകം ഭിക്ഖും. ആമന്തേസീതി ആണാപേസി തേ ഭിക്ഖൂ സഞ്ഞാപേതുകാമോ. ഏവന്തി വചനസമ്പടിഗ്ഗഹേ, സാധൂതി അത്ഥോ. പുന ഏവന്തി പടിഞ്ഞായ. അഭിക്ഖണം ‘‘അഹോ സുഖം, അഹോ സുഖ’’ന്തി ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസീതി യഥാ തേ ഭിക്ഖൂ വദന്തി, തം ഏവം തഥേവാതി അത്തനോ ഉദാനം പടിജാനാതി. കിം പന ത്വം ഭദ്ദിയാതി കസ്മാ ഭഗവാ പുച്ഛതി, കിം തസ്സ ചിത്തം ന ജാനാതീതി? നോ ന ജാനാതി, തേനേവ പന തമത്ഥം വദാപേത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ സഞ്ഞാപേതും പുച്ഛതി. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘ജാനന്താപി തഥാഗതാ പുച്ഛന്തി, ജാനന്താപി ന പുച്ഛന്തീ’’തിആദി. അത്ഥവസന്തി കാരണം.

അന്തേപുരേതി ഇത്ഥാഗാരസ്സ സഞ്ചരണട്ഠാനഭൂതേ രാജഗേഹസ്സ അബ്ഭന്തരേ, യത്ഥ രാജാ ന്ഹാനഭോജനസയനാദിം കപ്പേതി. രക്ഖാ സുസംവിഹിതാതി ആരക്ഖാദികതപുരിസേഹി ഗുത്തി സുട്ഠു സമന്തതോ വിഹിതാ. ബഹിപി അന്തേപുരേതി അഡ്ഡകരണട്ഠാനാദികേ അന്തേപുരതോ ബഹിഭൂതേ രാജഗേഹേ. ഏവം രക്ഖിതോ ഗോപിതോ സന്തോതി ഏവം രാജഗേഹരാജധാനിരജ്ജദേസേസു അന്തോ ച ബഹി ച അനേകേസു ഠാനേസു അനേകസതേഹി സുസംവിഹിതരക്ഖാവരണഗുത്തിയാ മമേവ നിബ്ഭയത്ഥം ഫാസുവിഹാരത്ഥം രക്ഖിതോ ഗോപിതോ സമാനോ. ഭീതോതിആദീനി പദാനി അഞ്ഞമഞ്ഞവേവചനാനി. അഥ വാ ഭീതോതി പരരാജൂഹി ഭായമാനോ. ഉബ്ബിഗ്ഗോതി സകരജ്ജേപി പകതിതോ ഉപ്പജ്ജനകഭയുബ്ബേഗേന ഉബ്ബിഗ്ഗോ ചലിതോ. ഉസ്സങ്കീതി ‘‘രഞ്ഞാ നാമ സബ്ബകാലം അവിസ്സത്ഥേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി വചനേന സബ്ബത്ഥ അവിസ്സാസവസേന തേസം തേസം കിച്ചകരണീയാനം പച്ചയപരിസങ്കായ ച ഉദ്ധമുഖം സങ്കമാനോ. ഉത്രാസീതി ‘‘സന്തികാവചരേഹിപി അജാനന്തസ്സേവ മേ കദാചി അനത്ഥോ ഭവേയ്യാ’’തി ഉപ്പന്നേന സരീരകമ്പം ഉപ്പാദനസമത്ഥേന താസേന ഉത്രാസീ. ‘‘ഉത്രസ്തോ’’തിപി പഠന്തി. വിഹാസിന്തി ഏവംഭൂതോ ഹുത്വാ വിഹരിം.

ഏതരഹീതി ഇദാനി പബ്ബജിതകാലതോ പട്ഠായ. ഏകോതി അസഹായോ, തേന വൂപകട്ഠകായതം ദസ്സേതി. അഭീതോതിആദീനം പദാനം വുത്തവിപരിയായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഭയാദിനിമിത്തസ്സ പരിഗ്ഗഹസ്സ തം നിമിത്തസ്സ ച കിലേസസ്സ അഭാവേനേവസ്സ അഭീതാദിതാതി. ഏതേന ചിത്തവിവേകം ദസ്സേതി. അപ്പോസ്സുക്കോതി സരീരഗുത്തിയം നിരുസ്സുക്കോ. പന്നലോമോതി ലോമഹംസുപ്പാദകസ്സ ഛമ്ഭിതത്തസ്സ അഭാവേന അനുഗ്ഗതലോമോ. പദദ്വയേനപി സേരിവിഹാരം ദസ്സേതി. പരദത്തവുത്തോതി പരേഹി ദിന്നേന ചീവരാദിനാ വത്തമാനോ, ഏതേന സബ്ബസോ സങ്ഗാഭാവദീപനമുഖേന അനവസേസഭയഹേതുവിരഹം ദസ്സേതി. മിഗഭൂതേന ചേതസാതി വിസ്സത്ഥവിഹാരിതായ മിഗസ്സ വിയ ജാതേന ചിത്തേന. മിഗോ ഹി അമനുസ്സപഥേ അരഞ്ഞേ വസമാനോ വിസ്സത്ഥോ തിട്ഠതി, നിസീദതി, നിപജ്ജതി, യേനകാമഞ്ച പക്കമതി അപ്പടിഹതചാരോ, ഏവം അഹമ്പി വിഹരാമീതി ദസ്സേതി. വുത്തഞ്ഹേതം പച്ചേകബുദ്ധേന –

‘‘മിഗോ അരഞ്ഞമ്ഹി യഥാ അബദ്ധോ,

യേനിച്ഛകം ഗച്ഛതി ഗോചരായ;

വിഞ്ഞൂ നരോ സേരിതം പേക്ഖമാനോ,

ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ’’തി. (സു. നി. ൩൯; അപ. ഥേര ൧.൧.൯൫);

ഇമം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, അത്ഥവസന്തി, ഭന്തേ, ഭഗവാ യദിദം മമ ഏതരഹി പരമം വിവേകസുഖം ഫലസമാപത്തിസുഖം, ഇദമേവ കാരണം സമ്പസ്സമാനോ ‘‘അഹോ സുഖം, അഹോ സുഖ’’ന്തി ഉദാനം ഉദാനേസിന്തി.

ഏതമത്ഥന്തി ഏതം ഭദ്ദിയത്ഥേരസ്സ പുഥുജ്ജനവിസയാതീതം വിവേകസുഖസങ്ഖാതമത്ഥം സബ്ബാകാരതോ വിദിത്വാ. ഇമം ഉദാനന്തി ഇദം സഹേതുകഭയസോകവിഗമാനുഭാവദീപകം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ യസ്സന്തരതോ ന സന്തി കോപാതി യസ്സ അരിയപുഗ്ഗലസ്സ അന്തരതോ അബ്ഭന്തരേ അത്തനോ ചിത്തേ ചിത്തകാലുസ്സിയകരണതോ ചിത്തപ്പകോപാ രാഗാദയോ ആഘാതവത്ഥുആദികാരണഭേദതോ അനേകഭേദാ ദോസകോപാ ഏവ കോപാ ന സന്തി മഗ്ഗേന പഹീനത്താ ന വിജ്ജന്തി. അയഞ്ഹി അന്തരസദ്ദോ കിഞ്ചാപി ‘‘മഞ്ച ത്വഞ്ച കിമന്തര’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൧.൨൨൮) കാരണേ ദിസ്സതി, ‘‘അന്തരട്ഠകേ ഹിമപാതസമയേ’’തിആദീസു (മഹാവ. ൩൪൬) വേമജ്ഝേ, ‘‘അന്തരാ ച ജേതവനം അന്തരാ ച സാവത്ഥി’’ന്തിആദീസു (ഉദാ. ൧൩, ൪൪) വിവരേ, ‘‘ഭയമന്തരതോ ജാത’’ന്തിആദീസു (ഇതിവു. ൮൮; മഹാനി. ൫) ചിത്തേ, ഇധാപി ചിത്തേ ഏവ ദട്ഠബ്ബോ. തേന വുത്തം ‘‘അന്തരതോ അത്തനോ ചിത്തേ’’തി.

ഇതിഭവാഭവതഞ്ച വീതിവത്തോതി യസ്മാ ഭവോതി സമ്പത്തി, അഭവോതി വിപത്തി. തഥാ ഭവോതി വുദ്ധി, അഭവോതി ഹാനി. ഭവോതി വാ സസ്സതം, അഭവോതി ഉച്ഛേദോ. ഭവോതി വാ പുഞ്ഞം, അഭവോതി പാപം. ഭവോതി വാ സുഗതി, അഭവോതി ദുഗ്ഗതി. ഭവോതി വാ ഖുദ്ദകോ, അഭവോതി മഹന്തോ. തസ്മാ യാ സാ സമ്പത്തിവിപത്തിവുഡ്ഢിഹാനിസസ്സതുച്ഛേദപുഞ്ഞപാപസുഗതിദുഗ്ഗതി- ഖുദ്ദകമഹന്തഉപപത്തിഭവാനം വസേന ഇതി അനേകപ്പകാരാ ഭവാഭവതാ വുച്ചതി. ചതൂഹിപി അരിയമഗ്ഗേഹി യഥാസമ്ഭവം തേന തേന നയേന തം ഇതിഭവാഭവതഞ്ച വീതിവത്തോ അതിക്കന്തോ ഹോതി. അത്ഥവസേന വിഭത്തി വിപരിണാമേതബ്ബാ. തം വിഗതഭയന്തി തം ഏവരൂപം യഥാവുത്തഗുണസമന്നാഗതം ഖീണാസവം ചിത്തകോപാഭാവതോ ഇതിഭവാഭവസമതിക്കമതോ ച ഭയഹേതുവിഗമേന വിഗതഭയം, വിവേകസുഖേന അഗ്ഗഫലസുഖേന ച സുഖിം, വിഗതഭയത്താ ഏവ അസോകം. ദേവാ നാനുഭവന്തി ദസ്സനായാതി അധിഗതമഗ്ഗേ ഠപേത്വാ സബ്ബേപി ഉപപത്തിദേവാ വായമന്താപി ചിത്തചാരദസ്സനവസേന ദസ്സനായ ദട്ഠും നാനുഭവന്തി ന അഭിസമ്ഭുണന്തി ന സക്കോന്തി, പഗേവ മനുസ്സാ. സേക്ഖാപി ഹി പുഥുജ്ജനാ വിയ അരഹതോ ചിത്തപ്പവത്തിം ന ജാനന്തി.

ദസമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതാ ച മുചലിന്ദവഗ്ഗവണ്ണനാ.