൧. മുചലിന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൧൧. മുചലിന്ദവഗ്ഗസ്സ പഠമേ മുചലിന്ദമൂലേതി ഏത്ഥ മുചലിന്ദോ വുച്ചതി നീപരുക്ഖോ. സോ ‘‘നിചുലോ’’തിപി വുച്ചതി, തസ്സ സമീപേ. കേചി പന ‘‘മുചലോതി തസ്സ രുക്ഖസ്സ നാമം, തം വനജേട്ഠകതായ പന മുചലിന്ദോതി വുത്ത’’ന്തി വദന്തി. മഹാ അകാലമേഘോതി അസമ്പത്തേ വസ്സകാലേ ഉപ്പന്നമഹാമേഘോ. സോ ഹി ഗിമ്ഹാനം പച്ഛിമേ മാസേ സകലചക്കവാളഗബ്ഭം പൂരേന്തോ ഉദപാദി. സത്താഹവദ്ദലികാതി തസ്മിം ഉപ്പന്നേ സത്താഹം അവിച്ഛിന്നവുട്ഠികാ അഹോസി. സീതവാതദുദ്ദിനീതി സാ ച സത്താഹവദ്ദലികാ ഉദകഫുസിതസമ്മിസ്സേന സീതവാതേന സമന്തതോ പരിബ്ഭമന്തേന ദുസിതദിവസത്താ ദുദ്ദിനീ നാമ അഹോസി. മുചലിന്ദോ നാമ നാഗരാജാതി തസ്സേവ മുചലിന്ദരുക്ഖസ്സ സമീപേ പോക്ഖരണിയാ ഹേട്ഠാ നാഗഭവനം അത്ഥി, തത്ഥ നിബ്ബത്തോ മഹാനുഭാവോ നാഗരാജാ. സകഭവനാതി അത്തനോ നാഗഭവനതോ. സത്തക്ഖത്തും ഭോഗേഹി പരിക്ഖിപിത്വാതി സത്തവാരേ അത്തനോ സരീരഭോഗേഹി ഭഗവതോ കായം പരിവാരേത്വാ. ഉപരിമുദ്ധനി മഹന്തം ഫണം വിഹച്ചാതി ഭഗവതോ മുദ്ധപ്പദേസസ്സ ഉപരി അത്തനോ മഹന്തം ഫണം പസാരേത്വാ. ‘‘ഫണം കരിത്വാ’’തിപി പാഠോ, സോ ഏവത്ഥോ.

തസ്സ കിര നാഗരാജസ്സ ഏതദഹോസി ‘‘ഭഗവാ ച മയ്ഹം ഭവനസമീപേ രുക്ഖമൂലേ നിസിന്നോ, അയഞ്ച സത്താഹവദ്ദലികാ വത്തതി, വാസാഗാരമസ്സ ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി. സോ സത്തരതനമയം പാസാദം നിമ്മിനിതും സക്കോന്തോപി ‘‘ഏവം കതേ കായസാരോ ഗഹിതോ ന ഭവിസ്സതി, ദസബലസ്സ കായവേയ്യാവച്ചം കരിസ്സാമീ’’തി മഹന്തം അത്തഭാവം കത്വാ സത്ഥാരം സത്തക്ഖത്തും ഭോഗേഹി പരിക്ഖിപിത്വാ ഉപരി ഫണം കത്വാ ധാരേസി. ‘‘പരിക്ഖേപബ്ഭന്തരം ലോഹപാസാദേ ഭണ്ഡാഗാരഗബ്ഭപ്പമാണം അഹോസീ’’തി ഖന്ധകട്ഠകഥായം (മഹാവ. അട്ഠ. ൫) വുത്തം. മജ്ഝിമട്ഠകഥായം പന ‘‘ഹേട്ഠാലോഹപാസാദപ്പമാണ’’ന്തി (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൮൪). ‘‘ഇച്ഛിതിച്ഛിതേന ഇരിയാപഥേന സത്ഥാ വിഹരിസ്സതീ’’തി കിര നാഗരാജസ്സ അജ്ഝാസയോ. ഭഗവാ പന യഥാനിസിന്നോവ സത്താഹം വീതിനാമേസി. തഞ്ച ഠാനം സുപിഹിതവാതപാനം സുഫുസിതഅഗ്ഗളദ്വാരം കൂടാഗാരം വിയ അഹോസി. മാ ഭഗവന്തം സീതന്തിആദി തസ്സ തഥാ കരിത്വാ ഠാനകാരണപരിദീപനം. സോ ഹി ‘‘മാ ഭഗവന്തം സീതം ബാധയിത്ഥ, മാ ഉണ്ഹം, മാ ഡംസാദിസമ്ഫസ്സോ ബാധയിത്ഥാ’’തി തഥാ കരിത്വാ അട്ഠാസി.

തത്ഥ കിഞ്ചാപി സത്താഹവദ്ദലികായ ഉണ്ഹമേവ നത്ഥി, സചേ പന അന്തരന്തരാ മേഘോ വിഗച്ഛേയ്യ, ഉണ്ഹം ഭവേയ്യ, തമ്പി മാ ബാധയിത്ഥാതി ഏവം തസ്സ ചിന്തേതും യുത്തം. കേചി പനേത്ഥ വദന്തി ‘‘ഉണ്ഹഗ്ഗഹണം ഭോഗപരിക്ഖേപസ്സ വിപുലഭാവകരണേ കാരണകിത്തനം. ഖുദ്ദകേ ഹി തസ്മിം ഭഗവന്തം നാഗസ്സ സരീരസമ്ഭൂതാ ഉസ്മാ ബാധേയ്യ, വിപുലഭാവകരണേന പന താദിസം ‘മാ ഉണ്ഹം ബാധയിത്ഥാ’തി തഥാ കരിത്വാ അട്ഠാസീ’’തി.

വിദ്ധന്തി ഉബ്ബിദ്ധം, മേഘവിഗമേന ദൂരീഭൂതന്തി അത്ഥോ. വിഗതവലാഹകന്തി അപഗതമേഘം. ദേവന്തി ആകാസം. വിദിത്വാതി ‘‘ഇദാനി വിഗതവലാഹകോ ആകാസോ, നത്ഥി ഭഗവതോ സീതാദിഉപദ്ദവോ’’തി ഞത്വാ. വിനിവേഠേത്വാതി അപനേത്വാ. സകവണ്ണന്തി അത്തനോ നാഗരൂപം. പടിസംഹരിത്വാതി അന്തരധാപേത്വാ. മാണവകവണ്ണന്തി കുമാരകരൂപം.

ഏതമത്ഥന്തി വിവേകസുഖപ്പടിസംവേദിനോ യത്ഥ കത്ഥചി സുഖമേവ ഹോതീതി ഏതമത്ഥം സബ്ബാകാരേന ജാനിത്വാ. ഇമം ഉദാനന്തി ഇമം വിവേകസുഖാനുഭാവദീപകം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ സുഖോ വിവേകോതി നിബ്ബാനസങ്ഖാതോ ഉപധിവിവേകോ സുഖോ. തുട്ഠസ്സാതി ചതുമഗ്ഗഞാണസന്തോസേന തുട്ഠസ്സ. സുതധമ്മസ്സാതി പകാസിതധമ്മസ്സ വിസ്സുതധമ്മസ്സ. പസ്സതോതി തം വിവേകം, യം വാ കിഞ്ചി പസ്സിതബ്ബം നാമ, തം സബ്ബം അത്തനോ വീരിയബലാധിഗതേന ഞാണചക്ഖുനാ പസ്സന്തസ്സ. അബ്യാപജ്ജന്തി അകുപ്പനഭാവോ, ഏതേന മേത്താപുബ്ബഭാഗോ ദസ്സിതോ. പാണഭൂതേസു സംയമോതി സത്തേസു ച സംയമോ അവിഹിംസനഭാവോ സുഖോതി അത്ഥോ. ഏതേന കരുണാപുബ്ബഭാഗോ ദസ്സിതോ.

സുഖാ വിരാഗതാ ലോകേതി വിഗതരാഗതാപി ലോകേ സുഖാ. കീദിസീ? കാമാനം സമതിക്കമോതി, യാ കാമാനം സമതിക്കമോതി വുച്ചതി, സാ വിഗതരാഗതാപി സുഖാതി അത്ഥോ, ഏതേന അനാഗാമിമഗ്ഗോ കഥിതോ. അസ്മിമാനസ്സ യോ വിനയോതി ഇമിനാ പന അരഹത്തം കഥിതം. അരഹത്തഞ്ഹി അസ്മിമാനസ്സ പടിപ്പസ്സദ്ധിവിനയോതി വുച്ചതി, ഇതോ പരഞ്ച സുഖം നാമ നത്ഥി, തേനാഹ ‘‘ഏതം വേ പരമം സുഖ’’ന്തി. ഏവം അരഹത്തേന ദേസനായ കൂടം ഗണ്ഹീതി.

പഠമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.