൨. ലകുണ്ഡകഭദ്ദിയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

പരേ അമ്ബാടകാരാമേതിആദികാ ആയസ്മതോ ലകുണ്ഡകഭദ്ദിയത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയം കിര പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹംസവതീനഗരേ മഹാഭോഗേ കുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ, വയപ്പത്തോ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുണന്തോ നിസിന്നോ തസ്മിം ഖണേ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും മഞ്ജുസ്സരാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ, സയമ്പി തം ഠാനം പത്ഥേന്തോ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മഹാദാനം ദത്വാ, ‘‘അഹോ വതാഹമ്പി അനാഗതേ അയം ഭിക്ഖു വിയ ഏകസ്സ ബുദ്ധസ്സ സാസനേ മഞ്ജുസ്സരാനം അഗ്ഗോ ഭവേയ്യ’’ന്തി പണിധാനം അകാസി. ഭഗവാ ച തസ്സ അനന്തരായതം ദിസ്വാ ബ്യാകരിത്വാ പക്കാമി.

സോ തത്ഥ യാവജീവം പുഞ്ഞാനി കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഫുസ്സസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ചിത്തപത്തകോകിലോ ഹുത്വാ രാജുയ്യാനതോ മധുരം അമ്ബഫലം തുണ്ഡേനാദായ ഗച്ഛന്തോ സത്ഥാരം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ ‘‘ദസ്സാമീ’’തി ചിത്തം ഉപ്പാദേസി. സത്ഥാ തസ്സ ചിത്തം ഞത്വാ പത്തം ഗഹേത്വാ നിസീദി. കോകിലോ ദസബലസ്സ പത്തേ അമ്ബപക്കം പതിട്ഠാപേസി. സത്ഥാ തം പരിഭുഞ്ജി. സോ കോകിലോ പസന്നമാനസോ തേനേവ പീതിസുഖേന സത്താഹം വീതിനാമേസി. തേന ച പുഞ്ഞകമ്മേന മഞ്ജുസ്സരോ അഹോസി. കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ പന ചേതിയേ ആരദ്ധേ കിം പമാണം കരോമ? സത്തയോജനപ്പമാണം. അതിമഹന്തമേതം. ഛയോജനപ്പമാണം. ഏതമ്പി അതിമഹന്തം. പഞ്ചയോജനം, ചതുയോജനം, തിയോജനം, ദ്വിയോജനന്തി വുത്തേ അയം തദാ ജേട്ഠവഡ്ഢകീ ഹുത്വാ ‘‘ഏഥ, ഭോ, അനാഗതേ സുഖപടിജഗ്ഗിയം കാതും വട്ടതീ’’തി വത്വാ രജ്ജുയാ പരിക്ഖിപന്തോ ഗാവുതമത്തകേ ഠത്വാ ‘‘ഏകേകം മുഖം ഗാവുതം ഗാവുതം ഹോതു, ചേതിയം ഏകയോജനാവട്ടം യോജനുബ്ബേധം ഭവിസ്സതീ’’തി ആഹ. തേ തസ്സ വചനേ അട്ഠംസു. ഇതി അപ്പമാണസ്സ ബുദ്ധസ്സ പമാണം അകാസീതി. തേന പന കമ്മേന നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ അഞ്ഞേഹി നീചതരപ്പമാണോ ഹോതി.

സോ അമ്ഹാകം സത്ഥു കാലേ സാവത്ഥിയം മഹാഭോഗകുലേ നിബ്ബത്തി, ഭദ്ദിയോതിസ്സ നാമം അഹോസി. അതിരസ്സതായ പന ലകുണ്ഡകഭദ്ദിയോതി പഞ്ഞായിത്ഥ. സോ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ, പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ, ബഹുസ്സുതോ ധമ്മകഥികോ ഹുത്വാ മധുരേന സരേന പരേസം ധമ്മം കഥേസി. അഥേകസ്മിം ഉസ്സവദിവസേ ഏകേന ബ്രാഹ്മണേന സദ്ധിം രഥേന ഗച്ഛന്തീ അഞ്ഞതരാ ഗണികാ ഥേരം ദിസ്വാ ദന്തവിദംസകം ഹസി. ഥേരോ തസ്സാ ദന്തട്ഠികേ നിമിത്തം ഗഹേത്വാ ഝാനം ഉപ്പാദേത്വാ, തം പാദകം കത്വാ, വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ, അനാഗാമീ അഹോസി. സോ അഭിണ്ഹം കായഗതായ സതിയാ വിഹരന്തോ ഏകദിവസം ആയസ്മതാ ധമ്മസേനാപതിനാ ഓവദിയമാനോ അരഹത്തേ പതിട്ഠഹി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൫൫.൧-൩൩) –

‘‘പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോ, സബ്ബധമ്മേസു ചക്ഖുമാ;

ഇതോ സതസഹസ്സമ്ഹി, കപ്പേ ഉപ്പജ്ജി നായകോ.

‘‘തദാഹം ഹംസവതിയം സേട്ഠിപുത്തോ മഹദ്ധനോ;

ജങ്ഘാവിഹാരം വിചരം, സങ്ഘാരാമം അഗച്ഛഹം.

‘‘തദാ സോ ലോകപജ്ജോതോ, ധമ്മം ദേസേസി നായകോ;

മഞ്ജുസ്സരാനം പവരം, സാവകം അഭികിത്തയി.

‘‘തം സുത്വാ മുദിതോ ഹുത്വാ, കാരം കത്വാ മഹേസിനോ;

വന്ദിത്വാ സത്ഥുനോ പാദേ, തം ഠാനമഭിപത്ഥയിം.

‘‘തദാ ബുദ്ധോ വിയാകാസി, സങ്ഘമജ്ഝേ വിനായകോ;

അനാഗതമ്ഹി അദ്ധാനേ, ലച്ഛസേ തം മനോരഥം.

‘‘സതസഹസ്സിതോ കപ്പേ, ഓക്കാകകുലസമ്ഭവോ;

ഗോതമോ നാമ ഗോത്തേന, സത്ഥാ ലോകേ ഭവിസ്സതി.

‘‘തസ്സ ധമ്മേസു ദായാദോ, ഓരസോ ധമ്മനിമ്മിതോ;

ഭദ്ദിയോ നാമ നാമേന, ഹേസ്സതി സത്ഥു സാവകോ.

‘‘തേന കമ്മേന സുകതേന, ചേതനാപണിധീഹി ച;

ജഹിത്വാ മാനുസം ദേഹം, താവതിംസമഗച്ഛഹം.

‘‘ദ്വേനവുതേ ഇതോ കപ്പേ, ഫുസ്സോ ഉപ്പജ്ജി നായകോ;

ദുരാസദോ ദുപ്പസഹോ, സബ്ബലോകുത്തമോ ജിനോ.

‘‘ചരണേന ച സമ്പന്നോ, ബ്രഹാ ഉജു പതാപവാ;

ഹിതേസീ സബ്ബസത്താനം, ബഹും മോചേസി ബന്ധനാ.

‘‘നന്ദാരാമവനേ തസ്സ, അഹോസിം ഫുസ്സകോകിലോ;

ഗന്ധകുടിസമാസന്നേ, അമ്ബരുക്ഖേ വസാമഹം.

‘‘തദാ പിണ്ഡായ ഗച്ഛന്തം, ദക്ഖിണേയ്യം ജിനുത്തമം;

ദിസ്വാ ചിത്തം പസാദേത്വാ, മഞ്ജുനാഭിനികൂജഹം.

‘‘രാജുയ്യാനം തദാ ഗന്ത്വാ, സുപക്കം കനകത്തചം;

അമ്ബപിണ്ഡം ഗഹേത്വാന, സമ്ബുദ്ധസ്സോപനാമയിം.

‘‘തദാ മേ ചിത്തമഞ്ഞായ, മഹാകാരുണികോ ജിനോ;

ഉപട്ഠാകസ്സ ഹത്ഥതോ, പത്തം പഗ്ഗണ്ഹി നായകോ.

‘‘അദാസിം ഹട്ഠചിത്തോഹം, അമ്ബപിണ്ഡം മഹാമുനേ;

പത്തേ പക്ഖിപ്പ പക്ഖേഹി, പഞ്ജലിം കത്വാന മഞ്ജുനാ.

‘‘സരേന രജനീയേന, സവനീയേന വഗ്ഗുനാ;

വസ്സന്തോ ബുദ്ധപൂജത്ഥം, നീളം ഗന്ത്വാ നിപജ്ജഹം.

‘‘തദാ മുദിതചിത്തം മം, ബുദ്ധപേമഗതാസയം;

സകുണഗ്ഘി ഉപാഗന്ത്വാ, ഘാതയീ ദുട്ഠമാനസോ.

‘‘തതോ ചുതോഹം തുസിതേ, അനുഭോത്വാ മഹാസുഖം;

മനുസ്സയോനിമാഗച്ഛിം, തസ്സ കമ്മസ്സ വാഹസാ.

‘‘ഇമമ്ഹി ഭദ്ദകേ കപ്പേ, ബ്രഹ്മബന്ധു മഹായസോ;

കസ്സപോ നാമ ഗോത്തേന, ഉപ്പജ്ജി വദതം വരോ.

‘‘സാസനം ജോതയിത്വാ സോ, അഭിഭുയ്യ കുതിത്ഥിയേ;

വിനയിത്വാന വേനേയ്യേ, നിബ്ബുതോ സോ സസാവകോ.

‘‘നിബ്ബുതേ തമ്ഹി ലോകഗ്ഗേ, പസന്നാ ജനതാ ബഹൂ;

പൂജനത്ഥായ ബുദ്ധസ്സ, ഥൂപം കുബ്ബന്തി സത്ഥുനോ.

‘‘സത്തയോജനികം ഥൂപം, സത്തരതനഭൂസിതം;

കരിസ്സാമ മഹേസിസ്സ, ഇച്ചേവം മന്തയന്തി തേ.

‘‘കികിനോ കാസിരാജസ്സ, തദാ സേനായ നായകോ;

ഹുത്വാഹം അപ്പമാണസ്സ, പമാണം ചേതിയേ വദിം.

‘‘തദാ തേ മമ വാക്യേന, ചേതിയം യോജനുഗ്ഗതം;

അകംസു നരവീരസ്സ, നാനാരതനഭൂസിതം.

‘‘തേന കമ്മേന സുകതേന, ചേതനാപണിധീഹി ച;

ജഹിത്വാ മാനുസം ദേഹം, താവതിംസമഗച്ഛഹം.

‘‘പച്ഛിമേ ച ഭവേ ദാനി, ജാതോ സേട്ഠികുലേ അഹം;

സാവത്ഥിയം പുരവരേ, ഇദ്ധേ ഫീതേ മഹദ്ധനേ.

‘‘പുരപ്പവേസേ സുഗതം, ദിസ്വാ വിമ്ഹിതമാനസോ;

പബ്ബജിത്വാന ന ചിരം, അരഹത്തമപാപുണിം.

‘‘ചേതിയസ്സ പമാണം യം, അകരിം തേന കമ്മുനാ;

ലകുണ്ഡകസരീരോഹം, ജാതോ പരിഭവാരഹോ.

‘‘സരേന മധുരേനാഹം, പൂജിത്വാ ഇസിസത്തമം;

മഞ്ജുസ്സരാനം ഭിക്ഖൂനം, അഗ്ഗത്തമനുപാപുണിം.

‘‘ഫലദാനേന ബുദ്ധസ്സ, ഗുണാനുസ്സരണേന ച;

സാമഞ്ഞഫലസമ്പന്നോ, വിഹരാമി അനാസവോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അപരഭാഗേ അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തോ –

൪൬൬. ‘‘പരേ അമ്ബാടകാരാമേ, വനസണ്ഡമ്ഹി ഭദ്ദിയോ;

സമൂലം തണ്ഹമബ്ബുയ്ഹ, തത്ഥ ഭദ്ദോവ ഝായതി.

൪൬൭. ‘‘രമന്തേകേ മുദിങ്ഗേഹി, വീണാഹി പണവേഹി ച;

അഹഞ്ച രുക്ഖമൂലസ്മിം, രതോ ബുദ്ധസ്സ സാസനേ.

൪൬൮. ‘‘ബുദ്ധോ ചേ മേ വരം ദജ്ജാ, സോ ച ലബ്ഭേഥ മേ വരോ;

ഗണ്ഹേഹം സബ്ബലോകസ്സ, നിച്ചം കായഗതം സതി’’ന്തി. –

ഇമാ തിസ്സോ ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ പരേതി സേട്ഠേ അധികേ, വിസിട്ഠേതി അത്ഥോ. അധികവാചീ ഹി അയം പരസദ്ദോ ‘‘പരം വിയ മത്തായാ’’തിആദീസു വിയ. അമ്ബാടകാരാമേതി ഏവംനാമകേ ആരാമേ. സോ കിര ഛായൂദകസമ്പന്നോ വനസണ്ഡമണ്ഡിതോ രമണീയോ ഹോതി തേന ‘‘പരേ’’തി വിസേസേത്വാ വുത്തോ. ‘‘അമ്ബാടകവനേ അമ്ബാടകേഹി അഭിലക്ഖിതവനേ’’തി ച വദന്തി. വനസണ്ഡമ്ഹീതി വനഗഹനേ, ഘനനിചിതരുക്ഖഗച്ഛലതാസമൂഹേ വനേതി അത്ഥോ. ഭദ്ദിയോതി ഏവംനാമകോ, അത്താനമേവ ഥേരോ അഞ്ഞം വിയ വദതി. സമൂലം തണ്ഹമബ്ബുയ്ഹാതി തണ്ഹായ മൂലം നാമ അവിജ്ജാ. തസ്മാ സാവിജ്ജം തണ്ഹം അഗ്ഗമഗ്ഗേന സമുഗ്ഘാടേത്വാതി അത്ഥോ. തത്ഥ ഭദ്ദോവ ഝായതീതി ലോകുത്തരേഹി സീലാദീഹി ഭദ്ദോ സുന്ദരോ തസ്മിംയേവ വനസണ്ഡേ കതകിച്ചതായ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരവസേന അഗ്ഗഫലഝാനേന ഝായതി.

ഫലസുഖേന ച ഝാനസമാപത്തീഹി ച വീതിനാമേതീതി അത്തനോ വിവേകരതിം ദസ്സേത്വാ ‘‘രമന്തേകേ’’തി ഗാഥായപി ബ്യതിരേകമുഖേന തമേവത്ഥം ദസ്സേതി. തത്ഥ മുദിങ്ഗേഹീതി അങ്ഗികാദീഹി മുരജേഹി. വീണാഹീതി നന്ദിനീആദീഹി വീണാഹി. പണവേഹീതി തുരിയേഹി രമന്തി ഏകേ കാമഭോഗിനോ, സാ പന തേസം രതി അനരിയാ അനത്ഥസംഹിതാ. അഹഞ്ചാ തി അഹം പന, ഏകകോ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ രതോ, തതോ ഏവ രുക്ഖമൂലസ്മിം രതോ അഭിരതോ വിഹരാമീതി അത്ഥോ.

ഏവം അത്തനോ വിവേകാഭിരതിം കിത്തേത്വാ ഇദാനി യം കായഗതാസതികമ്മട്ഠാനം ഭാവേത്വാ അരഹത്തം പത്തോ, തസ്സ പസംസനത്ഥം ‘‘ബുദ്ധോ ചേ മേ’’തി ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – സചേ ബുദ്ധോ ഭഗവാ ‘‘ഏകാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം വരം യാചാമീ’’തി മയാ യാചിതോ ‘‘അതിക്കന്തവരാ ഖോ, ഭിക്ഖു, തഥാഗതാ’’തി അപടിക്ഖിപിത്വാ മയ്ഹം യഥായാചിതം വരം ദദേയ്യ, സോ ച വരോ മമാധിപ്പായപൂരകോ ലബ്ഭേഥ മയ്ഹം മനോരഥം മത്ഥകം പാപേയ്യാതി ഥേരോ പരികപ്പവസേന വദതി. ‘‘ഭന്തേ, സബ്ബോ ലോകോ സബ്ബകാലം കായഗതാസതികമ്മട്ഠാനം ഭാവേതൂ’’തി ‘‘സബ്ബലോകസ്സ നിച്ചം കായഗതാസതി ഭാവേതബ്ബാ’’തി കത്വാ വരം ഗണ്ഹേ അഹന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഗണ്ഹേഹം സബ്ബലോകസ്സ, നിച്ചം കായഗതം സതി’’ന്തി. ഇദാനി അപരിക്ഖണഗരഹാമുഖേന പരിക്ഖണം പസംസന്തോ –

൪൬൯. ‘‘യേ മം രൂപേന പാമിംസു, യേ ച ഘോസേന അന്വഗൂ;

ഛന്ദരാഗവസൂപേതാ, ന മം ജാനന്തി തേ ജനാ.

൪൭൦. ‘‘അജ്ഝത്തഞ്ച ന ജാനാതി, ബഹിദ്ധാ ച ന പസ്സതി;

സമന്താവരണോ ബാലോ, സ വേ ഘോസേന വുയ്ഹതി.

൪൭൧. ‘‘അജ്ഝത്തഞ്ച ന ജാനാതി, ബഹിദ്ധാ ച വിപസ്സതി;

ബഹിദ്ധാ ഫലദസ്സാവീ, സോപി ഘോസേന വുയ്ഹതി.

൪൭൨. ‘‘അജ്ഝത്തഞ്ച പജാനാതി, ബഹിദ്ധാ ച വിപസ്സതി;

അനാവരണദസ്സാവീ, ന സോ ഘോസേന വുയ്ഹതീ’’തി. –

ഇമാ ചതസ്സോ ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ യേ മം രൂപേന പാമിംസൂതി യേ ജനാ അവിദ്ദസൂ മമ രൂപേന അപസാദികേന നിഹീനേന ‘‘ആകാരസദിസീ പഞ്ഞാ’’തി, ധമ്മസരീരേന ച മം നിഹീനം പാമിംസു, ‘‘ഓരകോ അയ’’ന്തി ഹീളേന്താ പരിച്ഛിന്ദനവസേന മഞ്ഞിംസൂതി അത്ഥോ. യേ ച ഘോസേന അന്വഗൂതി യേ ച സത്താ ഘോസേന മഞ്ജുനാ മം സമ്ഭാവനാവസേന അനുഗതാ ബഹു മഞ്ഞിംസു, തം തേസം മിച്ഛാ, ന ഹി അഹം രൂപമത്തേന അവമന്തബ്ബോ, ഘോസമത്തേന വാ ന ബഹും മന്തബ്ബോ, തസ്മാ ഛന്ദരാഗവസൂപേതാ, ന മം ജാനന്തി തേ ജനാതി തേ ദുവിധാപി ജനാ ഛന്ദരാഗസ്സ വസം ഉപേതാ അപ്പഹീനഛന്ദരാഗാ സബ്ബസോ പഹീനഛന്ദരാഗം മം ന ജാനന്തി.

അവിസയോ തേസം മാദിസോ അജ്ഝത്തം ബഹിദ്ധാ ച അപരിഞ്ഞാതവത്ഥുതായാതി ദസ്സേതും ‘‘അജ്ഝത്ത’’ന്തിആദി വുത്തം. അജ്ഝത്തന്തി അത്തനോ സന്താനേ ഖന്ധായതനാദിധമ്മം. ബഹിദ്ധാതി പരസന്താനേ. അഥ വാ അജ്ഝത്തന്തി, മമ അബ്ഭന്തരേ അസേക്ഖസീലക്ഖന്ധാദിം. ബഹിദ്ധാതി, മമേവ ആകപ്പസമ്പത്തിയാദിയുത്തം ബഹിദ്ധാ രൂപധമ്മപ്പവത്തിം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിപ്പവത്തിഞ്ച. സമന്താവരണോതി ഏവം അജ്ഝത്തഞ്ച ബഹിദ്ധാ ച അജാനനേന സമന്തതോ ആവരണയുത്തോ ആവടഞാണഗതികോ. സ വേ ഘോസേന വുയ്ഹതീതി സോ പരനേയ്യബുദ്ധികോ ബാലോ ഘോസേന പരേസം വചനേന വുയ്ഹതി നിയ്യതി ആകഡ്ഢീയതി.

ബഹിദ്ധാ ച വിപസ്സതീതി യോ ച വുത്തനയേന അജ്ഝത്തം ന ജാനാതി, ബഹിദ്ധാ പന സുതാനുസാരേന ആകപ്പസമ്പത്തിആദിഉപധാരണേന വാ വിസേസതോ പസ്സതി. ‘‘ഗുണവിസേസയുത്തോ സിയാ’’തി മഞ്ഞതി, സോപി ബഹിദ്ധാ ഫലദസ്സാവീ നയഗ്ഗാഹേന ഫലമത്തം ഗണ്ഹന്തോ വുത്തനയേന ഘോസേന വുയ്ഹതി, സോപി മാദിസേ ന ജാനാതീതി അത്ഥോ.

യോ പന അജ്ഝത്തഞ്ച ഖീണാസവസ്സ അബ്ഭന്തരേ അസേക്ഖസീലക്ഖന്ധാദിഗുണം ജാനാതി, ബഹിദ്ധാ ചസ്സ പടിപത്തിസല്ലക്ഖണേന വിസേസതോ ഗുണവിസേസയോഗം പസ്സതി. അനാവരണദസ്സാവീ കേനചി അനാവടോ ഹുത്വാ അരിയാനം ഗുണേ ദട്ഠും ഞാതും സമത്ഥോ, ന സോ ഘോസമത്തേന വുയ്ഹതി യാഥാവതോ ദസ്സനതോതി.

ലകുണ്ഡകഭദ്ദിയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.