൧. സുന്ദരസമുദ്ദത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

സത്തകനിപാതേ അലങ്കതാതിആദികാ ആയസ്മതോ സുന്ദരസമുദ്ദത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രാജഗഹേ അഞ്ഞതരസ്സ മഹാവിഭവസ്സ സേട്ഠിനോ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. സമുദ്ദോതിസ്സ നാമം അഹോസി. രൂപസമ്പത്തിയാ പന സുന്ദരസമുദ്ദോതി പഞ്ഞായിത്ഥ. സോ പഠമവയേ ഠിതോ ഭഗവതോ രാജഗഹപ്പവേസേ ബുദ്ധാനുഭാവം ദിസ്വാ, പടിലദ്ധസദ്ധോ നിസ്സരണജ്ഝാസയതായ പബ്ബജിത്വാ, ലദ്ധൂപസമ്പദോ സമാദിന്നധുതധമ്മോ രാജഗഹതോ സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ, കല്യാണമിത്തസ്സ സന്തികേ വിപസ്സനാചാരം ഉഗ്ഗഹേത്വാ, കമ്മട്ഠാനം അനുയുഞ്ജന്തോ വിഹരതി. തസ്സ മാതാ രാജഗഹേ ഉസ്സവദിവസേ അഞ്ഞേ സേട്ഠിപുത്തേ സപജാപതികേ അലങ്കതപടിയത്തേ ഉസ്സവകീളം കീളന്തേ ദിസ്വാ, പുത്തം അനുസ്സരിത്വാ രോദതി. തം ദിസ്വാ അഞ്ഞതരാ ഗണികാ രോദനകാരണം പുച്ഛി. സാ തസ്സാ തം കാരണം കഥേസി. തം സുത്വാ ഗണികാ ‘‘അഹം തം ആനേസ്സാമി, പസ്സ താവ മമ ഇത്ഥിഭാവ’’ന്തി വത്വാ ‘‘യദി ഏവം തംയേവ തസ്സ പജാപതിം കത്വാ ഇമസ്സ കുലസ്സ സാമിനിം കരിസ്സാമീ’’തി തായ ബഹും ധനം ദത്വാ, വിസ്സജ്ജിതാ മഹതാ പരിവാരേന സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ, ഥേരസ്സ പിണ്ഡായ വിചരണട്ഠാനേ ഏകസ്മിം ഗേഹേ വസമാനാ ദിവസേ ദിവസേ അഞ്ഞേഹി ഥേരസ്സ സക്കച്ചം പിണ്ഡപാതം ദാപേസി. അലങ്കതപടിയത്താ ച ഹുത്വാ സുവണ്ണപാദുകാ ആരുയ്ഹ അത്താനം ദസ്സേസി. അഥേകദിവസം ഗേഹദ്വാരേന ഗച്ഛന്തം ഥേരം ദിസ്വാ, സുവണ്ണപാദുകാ ഓമുഞ്ചിത്വാ, അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ പുരതോ ഗച്ഛന്തീ നാനപ്പകാരം ഥേരം കാമനിമന്തനായ നിമന്തേസി. തം സുത്വാ ഥേരോ ‘‘പുഥുജ്ജനചിത്തം നാമ ചഞ്ചലം, യംനൂന മയാ ഇദാനേവ ഉസ്സാഹോ കരണീയോ’’തി തത്ഥേവ ഠിതോ ഭാവനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ ഛളഭിഞ്ഞോ അഹോസി. തം സന്ധായ വുത്തം –

൪൫൯. ‘‘അലങ്കതാ സുവസനാ, മാലധാരീ വിഭൂസിതാ;

അലത്തകകതാപാദാ, പാദുകാരുയ്ഹ വേസികാ.

൪൬൦. ‘‘പാദുകാ ഓരുഹിത്വാന, പുരതോ പഞ്ജലീകതാ;

സാ മം സണ്ഹേന മുദുനാ, മ്ഹിതപുബ്ബം അഭാസഥ.

൪൬൧. ‘‘‘യുവാസി ത്വം പബ്ബജിതോ, തിട്ഠാഹി മമ സാസനേ;

ഭുഞ്ജ മാനുസകേ കാമേ, അഹം വിത്തം ദദാമി തേ;

സച്ചം തേ പടിജാനാമി, അഗ്ഗിം വാ തേ ഹരാമഹം.

൪൬൨. ‘‘‘യദാ ജിണ്ണാ ഭവിസ്സാമ, ഉഭോ ദണ്ഡപരായനാ;

ഉഭോപി പബ്ബജിസ്സാമ, ഉഭയത്ഥ കടഗ്ഗഹോ’’’.

൪൬൩. ‘‘തഞ്ച ദിസ്വാന യാചന്തിം, വേസികം പഞ്ജലീകതം;

അലങ്കതം സുവസനം, മച്ചുപാസംവ ഓഡ്ഡിതം.

൪൬൪. ‘‘തതോ മേ മനസീകാരോ, യോനിസോ ഉദപജ്ജഥ;

ആദീനവോ പാതുരഹു, നിബ്ബിദാ സമതിട്ഠഥ.

൪൬൫. ‘‘തതോ ചിത്തം വിമുച്ചി മേ, പസ്സ ധമ്മസുധമ്മതം;

തിസ്സോ വിജ്ജാ അനുപ്പത്താ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

തത്ഥ മാലധാരീതി മാലാധാരിനീ പിളന്ധപുപ്ഫദാമാ. വിഭൂസിതാതി ഊനട്ഠാനസ്സ പൂരണവസേന പുപ്ഫേഹി ചേവ ഗന്ധവിലേപനാദീഹി ച വിഭൂസിതഗത്താ. ‘‘അലങ്കതാ’’തി ഇമിനാ ഹത്ഥൂപഗഗീവൂപഗാദീഹി ആഭരണേഹി അലങ്കരണം അധിപ്പേതം. അലത്തകകതാപാദാതി പരിണതജയസുമനപുപ്ഫവണ്ണേന ലാഖാരസേന രഞ്ജിതചരണയുഗളാ. സമാസപദഞ്ഹേതം, ‘‘അലത്തകകതപാദാ’’തി വത്തബ്ബേ ഗാഥാസുഖത്ഥം ദീഘം കത്വാ വുത്തം. അസമാസഭാവേ പന ‘‘തസ്സാ’’തി വചനസേസോ വേദിതബ്ബോ. പാദുകാരുയ്ഹ വേസികാതി ഏകാ രൂപൂപജീവികാ ഇത്ഥീ യഥാവുത്തവേസാ സുവണ്ണപാദുകാ പടിമുഞ്ചിത്വാ ‘‘ഠിതാ’’തി വചനസേസോ.

പാദുകാ ഓരുഹിത്വാനാതി പാദുകാഹി ഓതരിത്വാ, സുവണ്ണപാദുകായോ ഓമുഞ്ചിത്വാതി അത്ഥോ. പഞ്ജലീകതാതി പഗ്ഗഹിതഅഞ്ജലികാ സാ വേസീ മം. സാമം വാ വചനപരമ്പരം വിനാ സയമേവ അഭാസഥ. സണ്ഹേനാതി മട്ഠേന. മുദുനാതി മധുരേന. ‘‘വചനേനാ’’തി അവുത്തമ്പി വുത്തമേവ ഹോതി, അഭാസഥാതി, വുത്തത്താ.

യുവാസി ത്വം പബ്ബജിതോതി ത്വം പബ്ബജന്തോ യുവാ, ദഹരോയേവ ഹുത്വാ പബ്ബജിതോസി, നനു പബ്ബജന്തേന സത്തമേ ദസകേ സമ്പത്തേവ പബ്ബജിതബ്ബന്തി ദസ്സേതി. തിട്ഠാഹി മമ സാസനേതി മമ വചനേ തിട്ഠ.

കിം പന തന്തി ആഹ ‘‘ഭുഞ്ജ മാനുസകേ കാമേ’’തി കാമേ പരിഭുഞ്ജിതുകാമസ്സ രൂപസമ്പത്തി, വയസമ്പത്തി, പരിവാരസമ്പത്തി, ഭോഗസമ്പത്തി ച ഇച്ഛിതബ്ബാ. തത്ഥ ‘‘കുതോ മേ ഭോഗസമ്പത്തീ’’തി വദേയ്യാതി, ആഹ ‘‘അഹം വിത്തം ദദാമി തേ’’തി. ‘‘തയിദം വചനം കഥം സദ്ദഹാതബ്ബ’’ന്തി മഞ്ഞേയ്യാതി തം സദ്ദഹാപേന്തീ ആഹ ‘‘സച്ചം തേ പടിജാനാമി, അഗ്ഗിം വാ തേ ഹരാമഹ’’ന്തി. ‘‘ഭുഞ്ജ മാനുസകേ കാമേ, അഹം വിത്തം ദദാമി തേ’’തി യദിദം മയാ പടിഞ്ഞാതം, തം ഏകംസേന സച്ചമേവ പടിജാനാമി, സചേ മേ ന പത്തിയായസി, അഗ്ഗിം വാ തേ ഹരാമഹം അഗ്ഗിം ഹരിത്വാ അഗ്ഗിപച്ചയം സപഥം കരോമീതി അത്ഥോ. ഉഭയത്ഥ കടഗ്ഗഹോതി അമ്ഹാകം ഉഭിന്നം ജിണ്ണകാലേ പബ്ബജ്ജനം ഉഭയത്ഥ ജയഗ്ഗാഹോ. യം മയം യാവ ദണ്ഡപരായനകാലാ ഭോഗേ ഭുഞ്ജാമ, ഏവം ഇധലോകേപി ഭോഗേഹി ന ജീയാമ, മയം പച്ഛാ പബ്ബജിസ്സാമ, ഏവം പരലോകേപി ഭോഗേഹി ന ജീയാമാതി അധിപ്പായോ. തതോതി തം നിമിത്തം, കാമേഹി നിമന്തേന്തിയാ ‘‘യുവാസി ത്വ’’ന്തിആദിനാ ‘‘യദാ ജിണ്ണാ ഭവിസ്സാമാ’’തിആദിനാ ച തസ്സാ വേസിയാ വുത്തവചനഹേതു. തഞ്ഹി വചനം അങ്കുസം കത്വാ ഥേരോ സമണധമ്മം കരോന്തോ സദത്ഥം പരിപൂരേസി. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ.

സുന്ദരസമുദ്ദത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.