൨. തേകിച്ഛകാരിത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

അതിഹിതാ വീഹീതിആദികാ ആയസ്മതോ തേകിച്ഛകാരിത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ ഇതോ ഏകനവുതേ കപ്പേ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്വാ വേജ്ജസത്ഥേ നിപ്ഫത്തിം ഗതോ. വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ ഉപട്ഠാകം അസോകം നാമ ഥേരം ബ്യാധിതം അരോഗമകാസി, അഞ്ഞേസഞ്ച സത്താനം രോഗാഭിഭൂതാനം അനുകമ്പായ ഭേസജ്ജം സംവിദഹി.

സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സുബുദ്ധസ്സ നാമ ബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. തസ്സ തികിച്ഛകേഹി ഗബ്ഭകാലേ പരിസ്സയം അപഹരിത്വാ പരിപാലിതതായ തേകിച്ഛകാരീതി നാമം അകംസു. സോ അത്തനോ കുലാനുരൂപാനി വിജ്ജാട്ഠാനാനി സിപ്പാനി ച സിക്ഖന്തോ വഡ്ഢതി. തദാ ചാണക്കോ സുബുദ്ധസ്സ പഞ്ഞാവേയ്യത്തിയം കിരിയാസു ഉപായകോസല്ലഞ്ച ദിസ്വാ, ‘‘അയം ഇമസ്മിം രാജകുലേ പതിട്ഠം ലഭന്തോ മം അഭിഭവേയ്യാ’’തി ഇസ്സാപകതോ രഞ്ഞാ ചന്ദഗുത്തേന തം ബന്ധനാഗാരേ ഖിപാപേസി. തേകിച്ഛകാരീ പിതു ബന്ധനാഗാരപ്പവേസനം സുത്വാ ഭീതോ പലായിത്വാ സാണവാസിത്ഥേരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ അത്തനോ സംവേഗകാരണം ഥേരസ്സ കഥേത്വാ പബ്ബജിത്വാ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ അബ്ഭോകാസികോ നേസജ്ജികോ ച ഹുത്വാ വിഹരതി, സീതുണ്ഹം അഗണേന്തോ സമണധമ്മമേവ കരോതി, വിസേസതോ ബ്രഹ്മവിഹാരഭാവനമനുയുഞ്ജതി. തം ദിസ്വാ മാരോ പാപിമാ ‘‘ന ഇമസ്സ മമ വിസയം അതിക്കമിതും ദസ്സാമീ’’തി വിക്ഖേപം കാതുകാമോ സസ്സാനം നിപ്ഫത്തികാലേ ഖേത്തഗോപകവണ്ണേന ഥേരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ തം നിപ്പണ്ഡേന്തോ –

൩൮൧. ‘‘അതിഹിതാ വീഹി, ഖലഗതാ സാലീ;

ന ച ലഭേ പിണ്ഡം, കഥമഹം കസ്സ’’ന്തി. – ആഹ; തം സുത്വാ ഥേരോ –

൩൮൨. ‘‘ബുദ്ധമപ്പമേയ്യം അനുസ്സര പസന്നോ, പീതിയാ ഫുടസരീരോ ഹോഹിസി സതതമുദഗ്ഗോ.

൩൮൩. ‘‘ധമ്മമപ്പമേയ്യം …പേ… സതതമുദഗ്ഗോ.

൩൮൪. ‘‘സങ്ഘമപ്പമേയ്യം…പേ… സതതമുദഗ്ഗോ’’തി. – ആഹ; തം സുത്വാ മാരോ –

൩൮൫. ‘‘അബ്ഭോകാസേ വിഹരസി, സീതാ ഹേമന്തികാ ഇമാ രത്യോ;

മാ സീതേന പരേതോ വിഹഞ്ഞിത്ഥോ, പവിസ ത്വം വിഹാരം ഫുസിതഗ്ഗള’’ന്തി. –

ആഹ. അഥ ഥേരോ –

൩൮൬. ‘‘ഫുസിസ്സം ചതസ്സോ അപ്പമഞ്ഞായോ, താഹി ച സുഖിതോ വിഹരിസ്സം;

നാഹം സീതേന വിഹഞ്ഞിസ്സം, അനിഞ്ജിതോ വിഹരന്തോ’’തി. – ആഹ;

തത്ഥ അതിഹിതാ വീഹീതി വീഹയോ കോട്ഠാഗാരം അതിനേത്വാ ഠപിതാ, തത്ഥ പടിസാമിതാ ഖലതോ വാ ഘരം ഉപനീതാതി അത്ഥോ. വീഹിഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ ഇതരമ്പി ധഞ്ഞം സങ്ഗണ്ഹാതി. സാലീ പന യേഭുയ്യേന വീഹിതോ പച്ഛാ പച്ചന്തീതി ആഹ. ഖലഗതാ സാലീതി ഖലം ധഞ്ഞകരണട്ഠാനം ഗതാ, തത്ഥ രാസിവസേന മദ്ദനചാവനാദിവസേന ഠിതാതി അത്ഥോ. പധാനധഞ്ഞഭാവദസ്സനത്ഥഞ്ചേത്ഥ സാലീനം വിസും ഗഹണം, ഉഭയേനപി ഗാമേ, ഗാമതോ ബഹി ച ധഞ്ഞം പരിപുണ്ണം ഠിതന്തി ദസ്സേതി. ന ച ലഭേ പിണ്ഡന്തി ഏവം സുലഭധഞ്ഞേ സുഭിക്ഖകാലേ അഹം പിണ്ഡമത്തമ്പി ന ലഭാമി. ഇദാനി കഥമഹം കസ്സന്തി അഹം കഥം കരിസ്സാമി, കഥം ജീവിസ്സാമീതി പരിഹാസകേളിം അകാസി.

തം സുത്വാ ഥേരോ ‘‘അയം വരാകോ അത്തനാ അത്തനോ പവത്തിം മയ്ഹം പകാസേസി, മയാ പന അത്തനാവ അത്താ ഓവദിതബ്ബോ, ന മയാ കിഞ്ചി കഥേതബ്ബ’’ന്തി വത്ഥുത്തയാനുസ്സതിയം അത്താനം നിയോജേന്തോ ‘‘ബുദ്ധമപ്പമേയ്യ’’ന്തിആദിനാ തിസ്സോ ഗാഥാ അഭാസി. തത്ഥ ബുദ്ധമപ്പമേയ്യം അനുസ്സര പസന്നോതി സവാസനായ അവിജ്ജാനിദ്ദായ അച്ചന്തവിഗമേന, ബുദ്ധിയാ ച വികസിതഭാവേന ബുദ്ധം ഭഗവന്തം പമാണകരാനം രാഗാദികിലേസാനം അഭാവാ അപരിമാണഗുണസമങ്ഗിതായ അപ്പമേയ്യപുഞ്ഞക്ഖേത്തതായ ച അപ്പമേയ്യം. ഓകപ്പനലക്ഖണേന അഭിപ്പസാദേന പസന്നോ, പസന്നമാനസോ ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൭൪; സം. നി. ൫.൯൯൭) അനുസ്സര അനു അനു ബുദ്ധാരമ്മണം സതിം പവത്തേഹി, പീതിയാ ഫുടസരീരോ ഹോഹിസി. സതതമുദഗ്ഗോതി അനുസ്സരന്തോവ ഫരണലക്ഖണായ പീതിയാ സതതം സബ്ബദാ ഫുടസരീരോ പീതിസമുട്ഠാനപണീതരൂപേഹി അജ്ഝോത്ഥടസരീരോ ഉബ്ബേഗപീതിയാ ഉദഗ്ഗോ കായം ഉദഗ്ഗം കത്വാ ആകാസം ലങ്ഘിതും സമത്ഥോ ച ഭവേയ്യാസി, ബുദ്ധാനുസ്സതിയാ ബുദ്ധാരമ്മണം ഉളാരം പീതിസോമനസ്സം പടിസംവേദേയ്യാസി. യതോ സീതുണ്ഹേഹി വിയ ജിഘച്ഛാപിപാസാഹിപി അനഭിഭൂതോ ഹോഹിസീതി അത്ഥോ.

ധമ്മന്തി അരിയം ലോകുത്തരധമ്മം. സങ്ഘന്തി അരിയം പരമത്ഥസങ്ഘം. സേസം വുത്തനയമേവ. അനുസ്സരാതി പനേത്ഥ ‘‘സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ’’തിആദിനാ ധമ്മം, ‘‘സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ’’തിആദിനാ സങ്ഘം അനുസ്സരാതി യോജേതബ്ബം.

ഏവം ഥേരേന രതനത്തയഗുണാനുസ്സരണേ നിയോജനവസേന അത്തനി ഓവദിതേ പുന മാരോ വിവേകവാസതോ നം വിവേചേതുകാമോ ഹിതേസീഭാവം വിയ ദസ്സേന്തോ ‘‘അബ്ഭോകാസേ വിഹരസീ’’തി പഞ്ചമം ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – ത്വം, ഭിക്ഖു, അബ്ഭോകാസേ കേനചി അപടിച്ഛന്നേ വിവടങ്ഗണേ വിഹരസി ഇരിയാപഥേ കപ്പേസി. ഹേമന്തികാ ഹിമപാതസമയേ പരിയാപന്നാ ഇമാ സീതാ രത്തിയോ വത്തന്തി. തസ്മാ സീതേന പരേതോ അഭിഭൂതോ ഹുത്വാ മാ വിഹഞ്ഞിത്ഥോ വിഘാതം മാ ആപജ്ജി മാ കിലമി. ഫുസിതഗ്ഗളം പിഹിതകവാടം സേനാസനം പവിസ, ഏവം തേ സുഖവിഹാരോ ഭവിസ്സതീതി.

തം സുത്വാ ഥേരോ ‘‘ന മയ്ഹം സേനാസനപരിയേസനായ പയോജനം, ഏത്ഥേവാഹം സുഖവിഹാരീ’’തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഫുസിസ്സ’’ന്തിആദിനാ ഛട്ഠം ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ഫുസിസ്സം ചതസ്സോ അപ്പമഞ്ഞായോതി അപ്പമാണഗോചരതായ ‘‘അപ്പമഞ്ഞാ’’തി ലദ്ധവോഹാരേ ചത്താരോ ബ്രഹ്മവിഹാരേ ഫുസിസ്സം ഫുസിസ്സാമി, കാലേന കാലം സമാപജ്ജിസ്സാമി. താഹി ച സുഖിതോ വിഹരിസ്സന്തി താഹി അപ്പമഞ്ഞാഹി സുഖിതോ സഞ്ജാതസുഖോ ഹുത്വാ വിഹരിസ്സം ചത്താരോപി ഇരിയാപഥേ കപ്പേസ്സാമീതി. തേന മയ്ഹം സബ്ബകാലേ സുഖമേവ, ന ദുക്ഖം. യതോ നാഹം സീതേന വിഹഞ്ഞിസ്സം അന്തരട്ഠകേപി ഹിമപാതസമയേ അഹം സീതേന ന കിലമിസ്സാമി, തസ്മാ അനിഞ്ജിതോ വിഹരന്തോ ചിത്തസ്സ ഇഞ്ജിതകാരണാനം ബ്യാപാദാദീനം സുപ്പഹീനത്താ പച്ചയുപ്പന്നിഞ്ജനായ ച അഭാവതോ സമാപത്തിസുഖേനേവ സുഖിതോ വിഹരിസ്സാമീതി. ഏവം ഥേരോ ഇമം ഗാഥം വദന്തോയേവ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം സച്ഛാകാസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൮.൩൯-൪൪) –

‘‘നഗരേ ബന്ധുമതിയാ, വേജ്ജോ ആസിം സുസിക്ഖിതോ;

ആതുരാനം സദുക്ഖാനം, മഹാജനസുഖാവഹോ.

‘‘ബ്യാധിതം സമണം ദിസ്വാ, സീലവന്തം മഹാജുതിം;

പസന്നചിത്തോ സുമനോ, ഭേസജ്ജമദദിം തദാ.

‘‘അരോഗോ ആസി തേനേവ, സമണോ സംവുതിന്ദ്രിയോ;

അസോകോ നാമ നാമേന, ഉപട്ഠാകോ വിപസ്സിനോ.

‘‘ഏകനവുതിതോ കപ്പേ, യം ഓസധമദാസഹം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ഭേസജ്ജസ്സ ഇദം ഫലം.

‘‘ഇതോ ച അട്ഠമേ കപ്പേ, സബ്ബോസധസനാമകോ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹപ്ഫലോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

ഏത്ഥ ച ബിന്ദുസാരരഞ്ഞോ കാലേ ഇമസ്സ ഥേരസ്സ ഉപ്പന്നത്താ തതിയസങ്ഗീതിയം ഇമാ ഗാഥാ സങ്ഗീതാതി വേദിതബ്ബാ.

തേകിച്ഛകാരിത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.