൪. സുമനത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

യം പത്ഥയാനോതിആദികാ ആയസ്മതോ സുമനത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ ഇതോ പഞ്ചനവുതേ കപ്പേ ബുദ്ധസുഞ്ഞേ ലോകേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഏകം പച്ചേകബുദ്ധം ബ്യാധിതം ദിസ്വാ ഹരീതകം അദാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കോസലരട്ഠേ ഗഹപതികുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ സുമനോതി ലദ്ധനാമോ സുഖേന വഡ്ഢി. തസ്സ പന മാതുലോ പബ്ബജിത്വാ അരഹാ ഹുത്വാ അരഞ്ഞേ വിഹരന്തോ സുമനേ വയപ്പത്തേ തം പബ്ബാജേത്വാ ചരിതാനുകൂലം കമ്മട്ഠാനം അദാസി. സോ തത്ഥ യോഗകമ്മം കരോന്തോ ചത്താരി ഝാനാനി പഞ്ച ച അഭിഞ്ഞായോ നിബ്ബത്തേസി. അഥസ്സ ഥേരോ വിപസ്സനാവിധിം ആചിക്ഖി. സോ ച നചിരേനേവ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തേ പതിട്ഠാസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൪൪.൬൦-൭൧) –

‘‘ഹരീതകം ആമലകം, അമ്ബജമ്ബുവിഭീതകം;

കോലം ഭല്ലാതകം ബില്ലം, സയമേവ ഹരാമഹം.

‘‘ദിസ്വാന പബ്ഭാരഗതം, ഝായിം ഝാനരതം മുനിം;

ആബാധേന ആപീളേന്തം, അദുതീയം മഹാമുനിം.

‘‘ഹരീതകം ഗഹേത്വാന, സയമ്ഭുസ്സ അദാസഹം;

ഖാദമത്തമ്ഹി ഭേസജ്ജേ, ബ്യാധി പസ്സമ്ഭി താവദേ.

‘‘പഹീനദരഥോ ബുദ്ധോ, അനുമോദമകാസി മേ;

ഭേസജ്ജദാനേനിമിനാ, ബ്യാധിവൂപസമേന ച.

‘‘ദേവഭൂതോ മനുസ്സോ വാ, ജാതോ വാ അഞ്ഞജാതിയാ;

സബ്ബത്ഥ സുഖിതോ ഹോതു, മാ ച തേ ബ്യാധിമാഗമാ.

‘‘ഇദം വത്വാന സമ്ബുദ്ധോ, സയമ്ഭൂ അപരാജിതോ;

നഭം അബ്ഭുഗ്ഗമീ ധീരോ, ഹംസരാജാവ അമ്ബരേ.

‘‘യതോ ഹരീതകം ദിന്നം, സയമ്ഭുസ്സ മഹേസിനോ;

ഇമം ജാതിം ഉപാദായ, ബ്യാധി മേ നുപപജ്ജഥ.

‘‘അയം പച്ഛിമകോ മയ്ഹം, ചരിമോ വത്തതേ ഭവോ;

തിസ്സോ വിജ്ജാ സച്ഛികതാ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം.

‘‘ചതുന്നവുതിതോ കപ്പേ, ഭേസജ്ജമദദിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ഭേസജ്ജസ്സ ഇദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തേ പന പതിട്ഠിതോ ഏകദിവസം മാതുലത്ഥേരസ്സ ഉപട്ഠാനം അഗമാസി. തം ഥേരോ അധിഗമം പുച്ഛി, തം ബ്യാകരോന്തോ –

൩൩൦. ‘‘യം പത്ഥയാനോ ധമ്മേസു, ഉപജ്ഝായോ അനുഗ്ഗഹി;

അമതം അഭികങ്ഖന്തം, കതം കത്തബ്ബകം മയാ.

൩൩൧. ‘‘അനുപ്പത്തോ സച്ഛികതോ, സയം ധമ്മോ അനീതിഹോ;

വിസുദ്ധഞാണോ നിക്കങ്ഖോ, ബ്യാകരോമി തവന്തികേ.

൩൩൨. ‘‘പുബ്ബേനിവാസം ജാനാമി, ദിബ്ബചക്ഖു വിസോധിതം;

സദത്ഥോ മേ അനുപ്പത്തോ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം.

൩൩൩. ‘‘അപ്പമത്തസ്സ മേ സിക്ഖാ, സുസ്സുതാ തവ സാസനേ;

സബ്ബേ മേ ആസവാ ഖീണാ, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ.

൩൩൪. ‘‘അനുസാസി മം അരിയവതാ, അനുകമ്പി അനുഗ്ഗഹി;

അമോഘോ തുയ്ഹമോവാദോ, അന്തേവാസിമ്ഹി സിക്ഖിതോ’’തി. –

ഇമാഹി പഞ്ചഹി ഗാഥാഹി സീഹനാദം നദന്തോ അഞ്ഞം ബ്യാകാസി.

തത്ഥ യം പത്ഥയാനോ ധമ്മേസു, ഉപജ്ഝായോ അനുഗ്ഗഹി. അമതം അഭികങ്ഖന്തന്തി സമഥവിപസ്സനാദീസു അനവജ്ജധമ്മേസു യം ധമ്മം മയ്ഹം പത്ഥയന്തോ ആകങ്ഖന്തോ ഉപജ്ഝായോ അമതം നിബ്ബാനം അഭികങ്ഖന്തം മം ഓവാദദാനവസേന അനുഗ്ഗണ്ഹി. കതം കത്തബ്ബകം മയാതി തസ്സ അധിഗമത്ഥം കത്തബ്ബം പരിഞ്ഞാദിസോളസവിധം കിച്ചം കതം നിട്ഠാപിതം മയാ.

തതോ ഏവ അനുപ്പത്തോ അധിഗതോ ചതുബ്ബിധോപി മഗ്ഗധമ്മോ സച്ഛികതോ. സയം ധമ്മോ അനീതിഹോതി സയം അത്തനായേവ നിബ്ബാനധമ്മോ ഫലധമ്മോ ച അനീതിഹോ അസന്ദിദ്ധോ അത്തപച്ചക്ഖോ കതോ, ‘‘ഇതിഹ, ഇതി കിരാ’’തി പവത്തിയാ ഇതിഹസങ്ഖാതം സംസയം സമുച്ഛിന്ദന്തോയേവ അരിയമഗ്ഗോ പവത്തതി. തേനാഹ ‘‘വിസുദ്ധഞാണോ നിക്കങ്ഖോ’’തിആദി. തത്ഥ വിസുദ്ധഞാണോതി സബ്ബസംകിലേസവിസുദ്ധിയാ വിസുദ്ധഞാണോ. തവന്തികേതി തവ സമീപേ.

സദത്ഥോതി അരഹത്തം. സിക്ഖാതി അധിസീലസിക്ഖാദയോ. സുസ്സുതാതി പരിയത്തിബാഹുസച്ചസ്സ പടിവേധബാഹുസച്ചസ്സ ച പാരിപൂരിവസേന സുട്ഠു സുതാ. തവ സാസനേതി തവ ഓവാദേ അനുസിട്ഠിയം ഠിതസ്സ.

അരിയവതാതി സുവിസുദ്ധസീലാദിവതസമാദാനേന. അന്തേവാസിമ്ഹി സിക്ഖിതോതി തുയ്ഹം സമീപേ ചിണ്ണബ്രഹ്മചരിയവാസതായ അന്തേവാസീ സിക്ഖിതവാ സിക്ഖിതഅധിസീലാദിസിക്ഖോ അമ്ഹീതി.

സുമനത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.