൪. നന്ദകത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ധിരത്ഥൂതിആദികാ ആയസ്മതോ നന്ദകത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി കിര പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹംസവതീനഗരേ മഹാവിഭവോ സേട്ഠി ഹുത്വാ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും ഭിക്ഖുനോവാദകാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേത്വാ സതസഹസ്സഗ്ഘനികേന വത്ഥേന ഭഗവന്തം പൂജേത്വാ പണിധാനമകാസി, സത്ഥു ബോധിരുക്ഖേ പദീപപൂജഞ്ച പവത്തേതി. സോ തതോ പട്ഠായ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ കകുസന്ധസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കരവികസകുണോ ഹുത്വാ മധുരകൂജിതം കൂജന്തോ സത്ഥാരം പദക്ഖിണം അകാസി. അപരഭാഗേ മയൂരോ ഹുത്വാ അഞ്ഞതരസ്സ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ വസനഗുഹായ ദ്വാരേ പസന്നമാനസോ ദിവസേ ദിവസേ തിക്ഖത്തും മധുരവസ്സിതം വസ്സി, ഏവം തത്ഥ തത്ഥ പുഞ്ഞാനി കത്വാ അമ്ഹാകം ഭഗവതോ കാലേ സാവത്ഥിയം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ നന്ദകോതി ലദ്ധനാമോ വയപ്പത്തോ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൪൬.൨൨-൨൬) –

‘‘പദുമുത്തരബുദ്ധസ്സ ബോധിയാ പാദപുത്തമേ;

പസന്നചിത്തോ സുമനോ, തയോ ഉക്കേ അധാരയിം.

‘‘സതസഹസ്സിതോ കപ്പേ, സോഹം ഉക്കമധാരയിം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ഉക്കദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹാ പന ഹുത്വാ വിമുത്തിസുഖേന വീതിനാമേന്തോ സത്ഥാരാ ഭിക്ഖുനീനം ഓവാദേ ആണത്തോ ഏകസ്മിം ഉപോസഥദിവസേ പഞ്ച ഭിക്ഖുനിസതാനി ഏകോവാദേനേവ അരഹത്തം പാപേസി. തേന നം ഭഗവാ ഭിക്ഖുനോവാദകാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസി. അഥേകദിവസം ഥേരം സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ ചരന്തം അഞ്ഞതരാ പുരാണദുതിയികാ ഇത്ഥീ കിലേസവസേന ഓലോകേത്വാ ഹസി. ഥേരോ തസ്സാ തം കിരിയം ദിസ്വാ സരീരസ്സ പടിക്കൂലവിഭാവനമുഖേന ധമ്മം കഥേന്തോ –

൨൭൯. ‘‘ധിരത്ഥു പൂരേ ദുഗ്ഗന്ധേ, മാരപക്ഖേ അവസ്സുതേ;

നവസോതാനി തേ കായേ, യാനി സന്ദന്തി സബ്ബദാ.

൨൮൦. ‘‘മാ പുരാണം അമഞ്ഞിത്ഥോ, മാസാദേസി തഥാഗതേ;

സഗ്ഗേപി തേ ന രജ്ജന്തി, കിമങ്ഗം പന മാനുസേ.

൨൮൧. ‘‘യേ ച ഖോ ബാലാ ദുമ്മേധാ, ദുമ്മന്തീ മോഹപാരുതാ;

താദിസാ തത്ഥ രജ്ജന്തി, മാരഖിത്തമ്ഹി ബന്ധനേ.

൨൮൨. ‘‘യേസം രാഗോ ച ദോസോ ച, അവിജ്ജാ ച വിരാജിതാ;

താദീ തത്ഥ ന രജ്ജന്തി, ഛിന്നസുത്താ അബന്ധനാ’’തി. – ഗാഥാ അഭാസി;

തത്ഥ ധീതി ജിഗുച്ഛനത്ഥേ നിപാതോ, രത്ഥൂതി ര-കാരോ പദസന്ധികരോ, ധീ അത്ഥു തം ജിഗുച്ഛാമി തവ ധിക്കാരോ ഹോതൂതി അത്ഥോ. പൂരേതിആദീനി തസ്സാ ധിക്കാതബ്ബഭാവദീപനാനി ആമന്തനവചനാനി. പൂരേതി അതിവിയ ജേഗുച്ഛേഹി നാനാകുണപേഹി നാനാവിധഅസുചീഹി സമ്പുണ്ണേ. ദുഗ്ഗന്ധേതി കുണപപൂരിതത്താ ഏവ സഭാവദുഗ്ഗന്ധേ. മാരപക്ഖേതി യസ്മാ വിസഭാഗവത്ഥു അന്ധപുഥുജ്ജനാനം അയോനിസോമനസികാരനിമിത്തതായ കിലേസമാരം വഡ്ഢേതി, ദേവപുത്തമാരസ്സ ച ഓതാരം പവിട്ഠം ദേതി. തസ്മാ മാരസ്സ പക്ഖോ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘മാരപക്ഖേ’’തി. അവസ്സുതേതി സബ്ബകാലം കിലേസാവസ്സവനേന തഹിം തഹിം അസുചിനിസ്സന്ദനേന ച അവസ്സുതേ. ഇദാനിസ്സാ നവസോതാനി തേ കായേ, യാനി സന്ദന്തി സബ്ബദാതി ‘‘അക്ഖിമ്ഹാ അക്ഖിഗൂഥകോ’’തിആദിനാ (സു. നി. ൧൯൯) വുത്തം അസുചിനോ അവസ്സവനട്ഠാനം ദസ്സേതി.

ഏവം പന നവഛിദ്ദം ധുവസ്സവം അസുചിഭരിതം കായം യഥാഭൂതം ജാനന്തീ മാ പുരാണം അമഞ്ഞിത്ഥോതി പുരാണം അജാനനകാലേ പവത്തം ഹസിതലപിതം കീളിതം മാ മഞ്ഞി, ‘‘ഇദാനിപി ഏവം പടിപജ്ജിസ്സതീ’’തി മാ ചിന്തേഹി. മാസാദേസി തഥാഗതേതി യഥാ ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിയാ പുരിമകാ ബുദ്ധസാവകാ ആഗതാ, യഥാ വാ തേ സമ്മാപടിപത്തിയാ ഗതാ പടിപന്നാ, യഥാ ച രൂപാരൂപധമ്മാനം തഥലക്ഖണം തഥധമ്മേ ച അരിയസച്ചാനി ആഗതാ അധിഗതാ അവബുദ്ധാ, തഥാ ഇമേപീതി ഏവം തഥാ ആഗമനാദിഅത്ഥേന തഥാഗതേ അരിയസാവകേ പകതിസത്തേ വിയ അവഞ്ഞായ കിലേസവസേന ച ഉപസങ്കമമാനാ മാസാദേസി. അനാസാദേതബ്ബതായ കാരണമാഹ. സഗ്ഗേപി തേ ന രജ്ജന്തി, കിമങ്ഗം പന മാനുസേതി സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധേനാപി അക്ഖാനേന പരിയോസാപേതും അസക്കുണേയ്യസുഖേ സഗ്ഗേപി തേ സാവകബുദ്ധാ ന രജ്ജന്തി, സങ്ഖാരേസു ആദീനവസ്സ സുപരിദിട്ഠത്താ രാഗം ന ജനേന്തി, കിമങ്ഗം പന മീള്ഹരാസിസദിസേ മാനുസേ കാമഗുണേ, തത്ഥ ന രജ്ജന്തീതി വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി.

യേ ച ഖോതി യേ പന ബാല്യപ്പയോഗതോ ബാലാ, ധമ്മോജപഞ്ഞായ അഭാവതോ ദുമ്മേധാ, അസുഭേ സുഭാനുപസ്സനേന ദുചിന്തിതചിന്തിതായ ദുമ്മന്തീ, മോഹേന അഞ്ഞാണേന സബ്ബസോ പടിച്ഛാദിതചിത്തതായ മോഹപാരുതാ താദിസാ തഥാരൂപാ അന്ധപുഥുജ്ജനാ, തത്ഥ തസ്മിം ഇത്ഥിസഞ്ഞിതേ, മാരഖിത്തമ്ഹി ബന്ധനേ മാരേന ഓഡ്ഡിതേ മാരപാസേ, രജ്ജന്തി രത്താ ഗിദ്ധാ ഗധിതാ മുച്ഛിതാ അജ്ഝോപന്നാ തിട്ഠന്തി.

വിരാജിതാതി യേസം പന ഖീണാസവാനം തേലഞ്ജനരാഗോ വിയ ദുമ്മോചനീയസഭാവോ രാഗോ സപത്തോ വിയ ലദ്ധോകാസോ ദുസ്സനസഭാവോ ദോസോ അഞ്ഞാണസഭാവാ അവിജ്ജാ ച അരിയമഗ്ഗവിരാഗേന സബ്ബസോ വിരാജിതാ പഹീനാ സമുച്ഛിന്നാ, താദിസാ അഗ്ഗമഗ്ഗസത്ഥേന ഛിന്നഭവനേത്തിസുത്താ തതോ ഏവ കത്ഥചിപി ബന്ധനാഭാവതോ അബന്ധനാ തത്ഥ തസ്മിം യഥാവുത്തേ മാരപാസേ ന രജ്ജന്തി. ഏവം ഥേരോ തസ്സാ ഇത്ഥിയാ ധമ്മം കഥേത്വാ ഗതോ.

നന്ദകത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.