൧൦. ധമ്മികത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ധമ്മോ ഹവേതിആദികാ ആയസ്മതോ ധമ്മികത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ സിഖിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ മിഗലുദ്ദകോ ഹുത്വാ ഏകദിവസം അരഞ്ഞായതനേ ദേവപരിസായ സത്ഥു ധമ്മം ദേസേന്തസ്സ ‘‘ധമ്മോ ഏസോ വുച്ചതീ’’തി ദേസനായ നിമിത്തം ഗണ്ഹി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കോസലരട്ഠേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ ധമ്മികോതി ലദ്ധനാമോ വയപ്പത്തോ ജേതവനപടിഗ്ഗഹണേ ലദ്ധപ്പസാദോ പബ്ബജിത്വാ അഞ്ഞതരസ്മിം ഗാമകാവാസേ ആവാസികോ ഹുത്വാ വിഹരന്തോ ആഗന്തുകാനം ഭിക്ഖൂനം വത്താവത്തേസു ഉജ്ഝാനബഹുലോ അക്ഖമോ അഹോസി. തേന ഭിക്ഖൂ തം വിഹാരം ഛഡ്ഡേത്വാ പക്കമിംസു. സോ ഏകകോവ അഹോസി. വിഹാരസാമികോ ഉപാസകോ തം കാരണം സുത്വാ ഭഗവതോ തം പവത്തിം ആരോചേസി. സത്ഥാ തം ഭിക്ഖും പക്കോസേത്വാ തമത്ഥം പുച്ഛിത്വാ തേന ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ – ‘‘നായം ഇദാനേവ അക്ഖമോ, പുബ്ബേപി അക്ഖമോ അഹോസീ’’തി വത്വാ ഭിക്ഖൂഹി യാചിതോ രുക്ഖധമ്മം (ജാ. ൧.൧.൭൪) കഥേത്വാ ഉപരി തസ്സ ഓവാദം ദേന്തോ –

൩൦൩. ‘‘ധമ്മോ ഹവേ രക്ഖതി ധമ്മചാരിം, ധമ്മോ സുചിണ്ണോ സുഖമാവഹാതി;

ഏസാനിസംസോ ധമ്മേ സുചിണ്ണേ, ന ദുഗ്ഗതിം ഗച്ഛതി ധമ്മചാരീ.

൩൦൪. ‘‘ന ഹി ധമ്മോ അധമ്മോ ച, ഉഭോ സമവിപാകിനോ;

അധമ്മോ നിരയം നേതി, ധമ്മോ പാപേതി സുഗ്ഗതിം.

൩൦൫. ‘‘തസ്മാ ഹി ധമ്മേസു കരേയ്യ ഛന്ദം, ഇതി മോദമാനോ സുഗതേന താദിനാ;

ധമ്മേ ഠിതാ സുഗതവരസ്സ സാവകാ, നീയന്തി ധീരാ സരണവരഗ്ഗഗാമിനോ.

൩൦൬. ‘‘വിപ്ഫോടിതോ ഗണ്ഡമൂലോ, തണ്ഹാജാലോ സമൂഹതോ;

സോ ഖീണസംസാരോ ന ചത്ഥി കിഞ്ചനം,

ചന്ദോ യഥാ ദോസിനാ പുണ്ണമാസിയ’’ന്തി. – ചതസ്സോ ഗാഥാ അഭാസി;

തത്ഥ ധമ്മോതി ലോകിയലോകുത്തരോ സുചരിതധമ്മോ. രക്ഖതീതി അപായദുക്ഖതോ രക്ഖതി, സംസാരദുക്ഖതോ ച വിവട്ടൂപനിസ്സയഭൂതോ രക്ഖതിയേവ. ധമ്മചാരിന്തി തം ധമ്മം ചരന്തം പടിപജ്ജന്തം. സുചിണ്ണോതി സുട്ഠു ചിണ്ണോ കമ്മഫലാനി സദ്ദഹിത്വാ സക്കച്ചം ചിത്തീകത്വാ ഉപചിതോ. സുഖന്തി ലോകിയലോകുത്തരസുഖം. തത്ഥ ലോകിയം താവ കാമാവചരാദിഭേദോ ധമ്മോ യഥാസകം സുഖം ദിട്ഠേ വാ ധമ്മേ ഉപപജ്ജേ വാ അപരേ വാ പരിയായേ ആവഹതി നിപ്ഫാദേതി, ഇതരം പന വിവട്ടൂപനിസ്സയേ ഠത്വാ ചിണ്ണോ പരമ്പരായ ആവഹതീതി വത്തും വട്ടതി അനുപനിസ്സയസ്സ തദഭാവതോ. ഏസാനിസംസോ ധമ്മേ സുചിണ്ണേ, ന ദുഗ്ഗതിം ഗച്ഛതി ധമ്മചാരീതി ധമ്മചാരീ പുഗ്ഗലോ ധമ്മേ സുചിണ്ണേ തംനിമിത്തം ദുഗ്ഗതിം ന ഗച്ഛതീതി ഏസോ ധമ്മേ സുചിണ്ണേ ആനിസംസോ ഉദ്രയോതി അത്ഥോ.

യസ്മാ ധമ്മേനേവ സുഗതിഗമനം, അധമ്മേനേവ ച ദുഗ്ഗതിഗമനം, തസ്മാ ‘‘ധമ്മോ അധമ്മോ’’തി ഇമേ അഞ്ഞമഞ്ഞം അസംകിണ്ണഫലാതി ദസ്സേതും ‘‘ന ഹി ധമ്മോ’’തിആദിനാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ. തത്ഥ അധമ്മോതി ധമ്മപടിപക്ഖോ ദുച്ചരിതം. സമവിപാകിനോതി സദിസവിപാകാ സമാനഫലാ.

തസ്മാതി യസ്മാ ധമ്മാധമ്മാനം അയം യഥാവുത്തോ വിപാകഭേദോ, തസ്മാ. ഛന്ദന്തി കത്തുകമ്യതാഛന്ദം. ഇതി മോദമാനോ സുഗതേന താദിനാതി ഇതി ഏവം വുത്തപ്പകാരേന ഓവാദദാനേന സുഗതേന സമ്മഗ്ഗതേന സമ്മാപടിപന്നേന ഇട്ഠാദീസു താദിഭാവപ്പത്തിയാ താദിനാമവതാ ഹേതുഭൂതേന മോദമാനോ തുട്ഠിം ആപജ്ജമാനോ ധമ്മേസു ഛന്ദം കരേയ്യാതി യോജനാ. ഏത്താവതാ വട്ടം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി വിവട്ടം ദസ്സേന്തോ ‘‘ധമ്മേ ഠിതാ’’തിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ – യസ്മാ സുഗതസ്സ വരസ്സ സുഗതേസു ച വരസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സാവകാ തസ്സ ധമ്മേ ഠിതാ ധീരാ അതിവിയ അഗ്ഗഭൂതസരണഗാമിനോ തേനേവ സരണഗമനസങ്ഖാതേ ധമ്മേ ഠിതഭാവേന സകലവട്ടദുക്ഖതോപി നീയന്തി നിസ്സരന്തി, തസ്മാ ഹി ധമ്മേസു കരേയ്യ ഛന്ദന്തി.

ഏവം സത്ഥാരാ തീഹി ഗാഥാഹി ധമ്മേ ദേസിതേ ദേസനാനുസാരേന യഥാനിസിന്നോവ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൫൨.൪൪-൫൦) –

‘‘മിഗലുദ്ദോ പുരേ ആസിം, അരഞ്ഞേ വിപിനേ അഹം;

അദ്ദസം വിരജം ബുദ്ധം, ദേവസങ്ഘപുരക്ഖതം.

‘‘ചതുസച്ചം പകാസേന്തം, ദേസേന്തം അമതം പദം;

അസ്സോസിം മധുരം ധമ്മം, സിഖിനോ ലോകബന്ധുനോ.

‘‘ഘോസേ ചിത്തം പസാദേസിം, അസമപ്പടിപുഗ്ഗലേ;

തത്ഥ ചിത്തം പസാദേത്വാ, ഉത്തരിം ദുത്തരം ഭവം.

‘‘ഏകതിംസേ ഇതോ കപ്പേ, യം സഞ്ഞമലഭിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ഘോസസഞ്ഞായിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

തഥാ അരഹത്തേ പതിട്ഠിതോ. അരഹത്തം പന പത്വാ അത്തനാ അധിഗതം വിസേസം സത്ഥു നിവേദേന്തോ ചരിമഗാഥായ അഞ്ഞം ബ്യാകാസി.

തത്ഥ വിപ്ഫോടിതോതി വിധുതോ, മഗ്ഗഞാണേന പടിനിസ്സട്ഠോതി അത്ഥോ. ഗണ്ഡമൂലോതി അവിജ്ജാ. സാ ഹി ഗണ്ഡതി സവതി. ‘‘ഗണ്ഡോതി ഖോ, ഭിക്ഖു, പഞ്ചന്നേതം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം അധിവചന’’ന്തി (സം. നി. ൪.൧൦൩; അ. നി. ൬.൨൩; ൮.൫൬; ൯.൧൫; ചൂളനി. ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തനിദ്ദേസ ൧൩൭) ഏവം സത്ഥാരാ വുത്തസ്സ ദുക്ഖമൂലയോഗതോ, കിലേസാസുചിപഗ്ഘരണതോ, ഉപ്പാദജരാഭങ്ഗേഹി ഉദ്ധുമാതപക്കപഭിജ്ജനതോ ച, ഗണ്ഡാഭിധാനസ്സ ഉപാദാനക്ഖന്ധപഞ്ചകസ്സ മൂലം കാരണം തണ്ഹാജാലോ സമൂഹതോതി തണ്ഹാസങ്ഖാതോ ജാലോ മഗ്ഗേന സമുഗ്ഘാടിതോ. സോ ഖീണസംസാരോ ന ചത്ഥി കിഞ്ചനന്തി സോ അഹം ഏവം പഹീനതണ്ഹാവിജ്ജതായ പരിക്ഖീണസംസാരോ പഹീനഭവമൂലത്താ ഏവ ന ചത്ഥി, ന ച ഉപലബ്ഭതി രാഗാദികിഞ്ചനം. ചന്ദോ യഥാ ദോസിനാ പുണ്ണമാസിയന്തി യഥാ നാമ ചന്ദോ അബ്ഭമഹികാദിദോസരഹിതോ പുണ്ണമാസിയം പരിപുണ്ണകാലേ ഏവം അഹമ്പി അരഹത്താധിഗമേന അപേതരാഗാദികിഞ്ചനോ പരിപുണ്ണധമ്മകോട്ഠാസോ അഹോസിന്തി.

ധമ്മികത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.