൧൪. ഗോതമത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

സംസരന്തി ആയസ്മതോ ഗോതമത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയം കിര പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി കരോന്തോ സിഖിമ്ഹി ഭഗവതി പരിനിബ്ബുതേ തസ്സ ചിതകം ദേവമനുസ്സേസു പൂജേന്തേസു അട്ഠഹി ചമ്പകപുപ്ഫേഹി ചിതകം പൂജേസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സക്യരാജകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഗോതമോതി ഗോത്തവസേനേവ അഭിലക്ഖിതനാമോ വയപ്പത്തോ സത്ഥു ഞാതിസമാഗമേ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തോ ഛളഭിഞ്ഞോ അഹോസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൪൭.൬-൧൦) –

‘‘ഝായമാനസ്സ ഭഗവതോ, സിഖിനോ ലോകബന്ധുനോ;

അട്ഠ ചമ്പകപുപ്ഫാനി, ചിതകം അഭിരോപയിം.

‘‘ഏകതിംസേ ഇതോ കപ്പേ, യം പുപ്ഫമഭിരോപയിം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ചിതപൂജായിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

ഛളഭിഞ്ഞോ പന ഹുത്വാ വിമുത്തിസുഖേന വിഹരന്തോ ഏകദിവസം ഞാതകേഹി ‘‘കസ്മാ, ഭന്തേ, അമ്ഹേ പഹായ പബ്ബജിതോ’’തി പുട്ഠോ സംസാരേ അത്തനാ അനുഭൂതദുക്ഖഞ്ചേവ ഇദാനി അധിഗതം നിബ്ബാനസുഖഞ്ച പകാസേന്തോ –

൨൫൮. ‘‘സംസരഞ്ഹി നിരയം അഗച്ഛിസ്സം, പേതലോകമഗമം പുനപ്പുനം;

ദുക്ഖമമ്ഹിപി തിരച്ഛാനയോനിയം, നേകധാ ഹി വുസിതം ചിരം മയാ.

൨൫൯. ‘‘മാനുസോപി ച ഭവോഭിരാധിതോ, സഗ്ഗകായമഗമം സകിം സകിം;

രൂപധാതുസു അരൂപധാതുസു, നേവസഞ്ഞിസു അസഞ്ഞിസുട്ഠിതം.

൨൬൦. ‘‘സമ്ഭവാ സുവിദിതാ അസാരകാ, സങ്ഖതാ പചലിതാ സദേരിതാ;

തം വിദിത്വാ മഹമഹത്തസമ്ഭവം, സന്തിമേവ സതിമാ സമജ്ഝഗ’’ന്തി. –

തീഹി ഗാഥാഹി തേസം ധമ്മം ദേസേസി.

തത്ഥ സംസരന്തി അനാദിമതി സംസാരേ സംസരന്തോ കമ്മകിലേസേഹി പഞ്ചസു ഗതീസു ചവനുപപാതവസേന അപരാപരം സംസരന്തോതി അത്ഥോ. ഹീതി നിപാതമത്തം. നിരയം അഗച്ഛിസ്സന്തി സഞ്ജീവാദികം അട്ഠവിധം മഹാനിരയം, കുക്കുളാദികം സോളസവിധം ഉസ്സദനിരയഞ്ച പടിസന്ധിവസേന ഉപഗച്ഛിം. ‘‘പുനപ്പുന’’ന്തി ഇദം ഇധാപി ആനേതബ്ബം. പേതലോകന്തി പേത്തിവിസയം, ഖുപ്പിപാസാദിഭേദം പേതത്തഭാവന്തി അത്ഥോ. അഗമന്തി പടിസന്ധിവസേന ഉപഗച്ഛിം ഉപപജ്ജിം. പുനപ്പുനന്തി അപരാപരം. ദുക്ഖമമ്ഹിപീതി അഞ്ഞമഞ്ഞം തിഖിണകസാപതോദാഭിഘാതാദിദുക്ഖേഹി ദുസ്സഹായപി. ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന ഹേതം വുത്തം ‘‘ദുക്ഖമമ്ഹിപീ’’തി. തിരച്ഛാനയോനിയന്തി മിഗപക്ഖിആദിഭേദായ തിരച്ഛാനയോനിയം. നേകധാ ഹീതി ഓട്ഠഗോണഗദ്രഭാദിവസേന ചേവ കാകബലാകകുലലാദിവസേന ച അനേകപ്പകാരം അനേകവാരഞ്ച ചിരം ദീഘമദ്ധാനം മയാ വുസിതം നിച്ചം ഉത്രസ്തമാനസതാദിവസേന ദുക്ഖം അനുഭൂതം. തിരച്ഛാനയോനിയം നിബ്ബത്തസത്തോ മഹാമൂള്ഹതായ ചിരതരം തത്ഥേവ അപരാപരം പരിവത്തതീതി ദസ്സനത്ഥം ഇധ ‘‘ചിര’’ന്തി വുത്തം.

മാനുസോപി ച ഭവോഭിരാധിതോതി മനുസ്സത്തഭാവോപി മയാ താദിസേന കുസലകമ്മുനാ സമവായേന അഭിരാധിതോ സാധിതോ അധിഗതോ. കാണകച്ഛപോപമസുത്തമേത്ഥ (മ. നി. ൩.൨൫൨; സം. നി. ൫.൧൧൧൭) ഉദാഹരിതബ്ബം. സഗ്ഗകായമഗമം സകിം സകിന്തി സഗ്ഗഗതിസങ്ഖാതം കാമാവചരദേവകായം സകിം സകിം കദാചി കദാചി ഉപപജ്ജനവസേന അഗച്ഛിം. രൂപധാതുസൂതി പുഥുജ്ജനഭവഗ്ഗപരിയോസാനേസു രൂപഭവേസു അരൂപധാതുസൂതി അരൂപഭവേസു. നേവസഞ്ഞിസു അസഞ്ഞിസുട്ഠിതന്തി രൂപാരൂപധാതൂസു ച ന കേവലം സഞ്ഞീസു ഏവ, അഥ ഖോ നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീസു അസഞ്ഞീസു ച ഉപപജ്ജ ഠിതം മയാതി ആനേത്വാ യോജേതബ്ബം. നേവസഞ്ഞിഗ്ഗഹണേന ഹേത്ഥ നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീഭവോ ഗഹിതോ. യദിപിമേ ദ്വേ ഭവാ രൂപാരൂപധാതുഗ്ഗഹണേനേവ ഗയ്ഹന്തി, യേ പന ഇതോ ബാഹിരകാ തത്ഥ നിച്ചസഞ്ഞിനോ ഭവവിമോക്ഖസഞ്ഞിനോ ച, തേസം തസ്സാ സഞ്ഞായ മിച്ഛാഭാവദസ്സനത്ഥം വിസും ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബം.

ഏവം ദ്വീഹി ഗാഥാഹി ഭവമൂലസ്സ അനുപച്ഛിന്നത്താ അനാദിമതി സംസാരേ അത്തനോ വട്ടദുക്ഖാനുഭവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തദുപച്ഛേദേന വിവട്ടസുഖാനുഭവം ദസ്സേന്തോ ‘‘സമ്ഭവാ’’തിആദിനാ തതിയം ഗാഥമാഹ. തത്ഥ സമ്ഭവാതി ഭവാ. കാമഭവാദയോ ഏവ ഹി ഹേതുപച്ചയസമവായേന ഭവന്തീതി ഇധ സമ്ഭവാതി വുത്താ. സുവിദിതാതി വിപസ്സനാപഞ്ഞാസഹിതായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ സുട്ഠു വിദിതാ. അസാരകാതിആദി തേസം വിദിതാകാരദസ്സനം. തത്ഥ അസാരകാതി നിച്ചസാരാദിസാരരഹിതാ. സങ്ഖതാതി സമേച്ച സമ്ഭുയ്യ പച്ചയേഹി കതാ. പചലിതാതി സങ്ഖതത്താ ഏവ ഉപ്പാദജരാദീഹി പകാരതോ ചലിതാ അനവട്ഠിതാ. സദേരിതാതി സദാ സബ്ബകാലം ഭങ്ഗേന ഏരിതാ, ഇത്തരാ ഭങ്ഗഗാമിനോ പഭങ്ഗുനോതി അത്ഥോ. തം വിദിത്വാ മഹമത്തസമ്ഭവന്തി തം യഥാവുത്തം സങ്ഖതസഭാവം അത്തസമ്ഭവം അത്തനി സമ്ഭൂതം അത്തായത്തം ഇസ്സരാദിവസേന അപരായത്തം പരിഞ്ഞാഭിസമയവസേന അഹം വിദിത്വാ തപ്പടിപക്ഖഭൂതം സന്തിമേവ നിബ്ബാനമേവ മഗ്ഗപഞ്ഞാസതിയാ സതിമാ ഹുത്വാ സമജ്ഝഗം അധിഗച്ഛിം അരിയമഗ്ഗഭാവനായ അനുപ്പത്തോതി. ഏവം ഥേരോ ഞാതകാനം ധമ്മദേസനാമുഖേന അഞ്ഞം ബ്യാകാസി.

ഗോതമത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.