൧൧. ഉപാലിത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

സദ്ധായ അഭിനിക്ഖമ്മാതി ആയസ്മതോ ഉപാലിത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹംസവതീനഗരേ കുലഘരേ നിബ്ബത്തോ ഏകദിവസം സത്ഥു ധമ്മം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും വിനയധരാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സോ യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കപ്പകഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി, ഉപാലീതിസ്സ നാമം അകംസു. സോ വയപ്പത്തോ അനുരുദ്ധാദീനം ഛന്നം ഖത്തിയാനം പസാദകോ ഹുത്വാ തഥാഗതേ അനുപിയമ്ബവനേ വിഹരന്തേ പബ്ബജനത്ഥായ നിക്ഖമന്തേഹി ഛഹി ഖത്തിയേഹി സദ്ധിം നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജി. തസ്സ പബ്ബജ്ജാവിധാനം പാളിയം ആഗതമേവ (ചൂളവ. ൩൩൦).

സോ പബ്ബജിത്വാ ഉപസമ്പന്നോ സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ‘‘മയ്ഹം, ഭന്തേ, അരഞ്ഞവാസം അനുജാനാഥാ’’തി ആഹ. ഭിക്ഖു തവ അരഞ്ഞേ വസന്തസ്സ ഏകമേവ ധുരം വഡ്ഢിസ്സതി, അമ്ഹാകം പന സന്തികേ വസന്തസ്സ ഗന്ഥധുരഞ്ച വിപസ്സനാധുരഞ്ച പരിപൂരേസ്സതീതി. ഥേരോ സത്ഥു വചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തോ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧.൪൪൧-൫൯൫) –

‘‘നഗരേ ഹംസവതിയാ, സുജാതോ നാമ ബ്രാഹ്മണോ;

അസീതികോടിനിചയോ, പഹൂതധനധഞ്ഞവാ.

‘‘അജ്ഝായകോ മന്തധരോ, തിണ്ണം വേദാന പാരഗൂ;

ലക്ഖണേ ഇതിഹാസേ ച, സധമ്മേ പാരമിം ഗതോ.

‘‘പരിബ്ബാജാ ഏകസിഖാ, ഗോതമാ ബുദ്ധസാവകാ;

ചരകാ താപസാ ചേവ, ചരന്തി മഹിയാ തദാ.

‘‘തേപി മം പരിവാരേന്തി, ബ്രാഹ്മണോ വിസ്സുതോ ഇതി;

ബഹുജ്ജനോ മം പൂജേതി, നാഹം പൂജേമി കിഞ്ചനം.

‘‘പൂജാരഹം ന പസ്സാമി, മാനത്ഥദ്ധോ അഹം തദാ;

ബുദ്ധോതി വചനം നത്ഥി, താവ നുപ്പജ്ജതേ ജിനോ.

‘‘അച്ചയേന അഹോരത്തം, പദുമുത്തരനാമകോ;

സബ്ബം തമം വിനോദേത്വാ, ലോകേ ഉപ്പജ്ജി ചക്ഖുമാ.

‘‘വിത്ഥാരികേ ബാഹുജഞ്ഞേ, പുഥുഭൂതേ ച സാസനേ;

ഉപാഗമി തദാ ബുദ്ധോ, നഗരം ഹംസസവ്ഹയം.

‘‘പിതു അത്ഥായ സോ ബുദ്ധോ, ധമ്മം ദേസേസി ചക്ഖുമാ;

തേന കാലേന പരിസാ, സമന്താ യോജനം തദാ.

‘‘സമ്മതോ മനുജാനം സോ, സുനന്ദോ നാമ താപസോ;

യാവതാ ബുദ്ധപരിസാ, പുപ്ഫേഹച്ഛാദയീ തദാ.

‘‘ചതുസച്ചം പകാസേന്തേ, സേട്ഠേ ച പുപ്ഫമണ്ഡപേ;

കോടിസതസഹസ്സാനം, ധമ്മാഭിസമയോ അഹു.

‘‘സത്തരത്തിന്ദിവം ബുദ്ധോ, വസ്സേത്വാ ധമ്മവുട്ഠിയോ;

അട്ഠമേ ദിവസേ പത്തേ, സുനന്ദം കിത്തയീ ജിനോ.

‘‘ദേവലോകേ മനുസ്സേ വാ, സംസരന്തോ അയം ഭവേ;

സബ്ബേസം പവരോ ഹുത്വാ, ഭവേസു സംസരിസ്സതി.

‘‘കപ്പസതസഹസ്സമ്ഹി, ഓക്കാകകുലസമ്ഭവോ;

ഗോതമോ നാമ ഗോത്തേന, സത്ഥാ ലോകേ ഭവിസ്സതി.

‘‘തസ്സ ധമ്മേസു ദായാദോ, ഓരസോ ധമ്മനിമ്മിതോ;

മന്താണിപുത്തോ പുണ്ണോതി, ഹേസ്സതി സത്ഥു സാവകോ.

‘‘ഏവം കിത്തയി സമ്ബുദ്ധോ, സുനന്ദം താപസം തദാ;

ഹാസയന്തോ ജനം സബ്ബം, ദസ്സയന്തോ സകം ബലം.

‘‘കതഞ്ജലീ നമസ്സന്തി, സുനന്ദം താപസം ജനാ;

ബുദ്ധേ കാരം കരിത്വാന, സോധേസി ഗതിമത്തനോ.

‘‘തത്ഥ മേ അഹു സങ്കപ്പോ, സുത്വാന മുനിനോ വചം;

അഹമ്പി കാരം കസ്സാമി, യഥാ പസ്സാമി ഗോതമം.

‘‘ഏവാഹം ചിന്തയിത്വാന, കിരിയം ചിന്തയിം മമ;

ക്യാഹം കമ്മം ആചരാമി, പുഞ്ഞക്ഖേത്തേ അനുത്തരേ.

‘‘അയഞ്ച പാഠികോ ഭിക്ഖു, സബ്ബപാഠിസ്സ സാസനേ;

വിനയേ അഗ്ഗനിക്ഖിത്തോ, തം ഠാനം പത്ഥയേ അഹം.

‘‘ഇദം മേ അമിതം ഭോഗം, അക്ഖോഭം സാഗരൂപമം;

തേന ഭോഗേന ബുദ്ധസ്സ, ആരാമം മാപയേ അഹം.

‘‘സോഭനം നാമ ആരാമം, നഗരസ്സ പുരത്ഥതോ;

കിണിത്വാ സതസഹസ്സേന, സങ്ഘാരാമം അമാപയിം.

‘‘കൂടാഗാരേ ച പാസാദേ, മണ്ഡപേ ഹമ്മിയേ ഗുഹാ;

ചങ്കമേ സുകതേ കത്വാ, സങ്ഘാരാമം അമാപയിം.

‘‘ജന്താഘരം അഗ്ഗിസാലം, അഥോ ഉദകമാളകം;

ന്ഹാനഘരം മാപയിത്വാ, ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സദാസഹം.

‘‘ആസന്ദിയോ പീഠകേ ച, പരിഭോഗേ ച ഭാജനേ;

ആരാമികഞ്ച ഭേസജ്ജം, സബ്ബമേതം അദാസഹം.

‘‘ആരക്ഖം പട്ഠപേത്വാന, പാകാരം കാരയിം ദള്ഹം;

മാ നം കോചി വിഹേഠേസി, സന്തചിത്താന താദിനം.

‘‘സതസഹസ്സേനാവാസം, സങ്ഘാരാമേ അമാപയിം;

വേപുല്ലം തം മാപയിത്വാ, സമ്ബുദ്ധം ഉപനാമയിം.

‘‘നിട്ഠാപിതോ മയാരാമോ, സമ്പടിച്ഛ തുവം മുനി;

നിയ്യാദേസ്സാമി തം വീര, അധിവാസേഹി ചക്ഖുമ.

‘‘പദുമുത്തരോ ലോകവിദൂ, ആഹുതീനം പടിഗ്ഗഹോ;

മമ സങ്കപ്പമഞ്ഞായ, അധിവാസേസി നായകോ.

‘‘അധിവാസനമഞ്ഞായ, സബ്ബഞ്ഞുസ്സ മഹേസിനോ;

ഭോജനം പടിയാദേത്വാ, കാലമാരോചയിം അഹം.

‘‘ആരോചിതമ്ഹി കാലമ്ഹി, പദുമുത്തരനായകോ;

ഖീണാസവസഹസ്സേഹി, ആരാമം മേ ഉപാഗമി.

‘‘നിസിന്നം കാലമഞ്ഞായ, അന്നപാനേന തപ്പയിം;

ഭുത്താവിം കാലമഞ്ഞായ, ഇദം വചനമബ്രവിം.

‘‘കീതോ സതസഹസ്സേന, തത്തകേനേവ കാരിതോ;

സോഭനോ നാമ ആരാമോ, സമ്പടിച്ഛ തുവം മുനി.

‘‘ഇമിനാരാമദാനേന, ചേതനാപണിധീഹി ച;

ഭവേ നിബ്ബത്തമാനോഹം, ലഭാമി മമ പത്ഥിതം.

‘‘പടിഗ്ഗഹേത്വാ സമ്ബുദ്ധോ, സങ്ഘാരാമം സുമാപിതം;

ഭിക്ഖുസങ്ഘേ നിസീദിത്വാ, ഇദം വചനമബ്രവി.

‘‘യോ സോ ബുദ്ധസ്സ പാദാസി, സങ്ഘാരാമം സുമാപിതം;

തമഹം കിത്തയിസ്സാമി, സുണാഥ മമ ഭാസതോ.

‘‘ഹത്ഥീ അസ്സാ രഥാ പത്തീ, സേനാ ച ചതുരങ്ഗിനീ;

പരിവാരേസ്സന്തിമം നിച്ചം, സങ്ഘാരാമസ്സിദം ഫലം.

‘‘സട്ഠി തൂരസഹസ്സാനി, ഭേരിയോ സമലങ്കതാ;

പരിവാരേസ്സന്തിമം നിച്ചം, സങ്ഘാരാമസ്സിദം ഫലം.

‘‘ഛളസീതിസഹസ്സാനി, നാരിയോ സമലങ്കതാ;

വിചിത്തവത്ഥാഭരണാ, ആമുത്തമണികുണ്ഡലാ.

‘‘അളാരപമ്ഹാ ഹസുലാ, സുസഞ്ഞാ തനുമജ്ഝിമാ;

പരിവാരേസ്സന്തിമം നിച്ചം, സങ്ഘാരാമസ്സിദം ഫലം.

‘‘തിംസകപ്പസഹസ്സാനി, ദേവലോകേ രമിസ്സതി;

സഹസ്സക്ഖത്തും ദേവിന്ദോ, ദേവരജ്ജം കരിസ്സതി.

‘‘ദേവരാജേന പത്തബ്ബം, സബ്ബം പടിലഭിസ്സതി;

അനൂനഭോഗോ ഹുത്വാന, ദേവരജ്ജം കരിസ്സതി.

‘‘സഹസ്സക്ഖത്തും ചക്കവത്തീ, രാജാ രട്ഠേ ഭവിസ്സതി.

പഥബ്യാ രജ്ജം വിപുലം, ഗണനാതോ അസങ്ഖിയം.

‘‘കപ്പസതസഹസ്സമ്ഹി, ഓക്കാകകുലസമ്ഭവോ;

ഗോതമോ നാമ ഗോത്തേന, സത്ഥാ ലോകേ ഭവിസ്സതി.

‘‘തസ്സ ധമ്മേസു ദായാദോ, ഓരസോ ധമ്മനിമ്മിതോ;

ഉപാലി നാമ നാമേന, ഹേസ്സതി സത്ഥു സാവകോ.

‘‘വിനയേ പാരമിം പത്വാ, ഠാനാഠാനേ ച കോവിദോ;

ജിനസാസനം ധാരേന്തോ, വിഹരിസ്സതിനാസവോ.

‘‘സബ്ബമേതം അഭിഞ്ഞായ, ഗോതമോ സക്യപുങ്ഗവോ;

ഭിക്ഖുസങ്ഘേ നിസീദിത്വാ, ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസ്സതി.

‘‘അപരിമേയ്യുപാദായ, പത്ഥേമി തവ സാസനം;

സോ മേ അത്ഥോ അനുപ്പത്തോ, സബ്ബസംയോജനക്ഖയോ.

‘‘യഥാ സൂലാവുതോ പോസോ, രാജദണ്ഡേന തജ്ജിതോ;

സൂലേ സാതം അവിന്ദന്തോ, പരിമുത്തിംവ ഇച്ഛതി.

‘‘തഥേവാഹം മഹാവീര, ഭവദണ്ഡേന തജ്ജിതോ;

കമ്മസൂലാവുതോ സന്തോ, പിപാസാവേദനട്ടിതോ.

‘‘ഭവേ സാതം ന വിന്ദാമി, ഡയ്ഹന്തോ തീഹി അഗ്ഗിഭി;

പരിമുത്തിം ഗവേസാമി, യഥാപി രാജദണ്ഡിതോ.

‘‘യഥാ വിസാദോ പുരിസോ, വിസേന പരിപീളിതോ;

അഗദം സോ ഗവേസേയ്യ, വിസഘാതായുപാലനം.

‘‘ഗവേസമാനോ പസ്സേയ്യ, അഗദം വിസഘാതകം;

തം പിവിത്വാ സുഖീ അസ്സ, വിസമ്ഹാ പരിമുത്തിയാ.

‘‘തഥേവാഹം മഹാവീര, യഥാ വിസഹതോ നരോ;

സമ്പീളിതോ അവിജ്ജായ, സദ്ധമ്മാഗദമേസഹം.

‘‘ധമ്മാഗദം ഗവേസന്തോ, അദ്ദക്ഖിം സക്യസാസനം;

അഗ്ഗം സബ്ബോസധാനം തം, സബ്ബസല്ലവിനോദനം.

‘‘ധമ്മോസധം പിവിത്വാന, വിസം സബ്ബം സമൂഹനിം;

അജരാമരം സീതിഭാവം, നിബ്ബാനം ഫസ്സയിം അഹം.

‘‘യഥാ ഭൂതട്ടിതോ പോസോ, ഭൂതഗ്ഗാഹേന പീളിതോ;

ഭൂതവേജ്ജം ഗവേസേയ്യ, ഭൂതസ്മാ പരിമുത്തിയാ.

‘‘ഗവേസമാനോ പസ്സേയ്യ, ഭൂതവിജ്ജാസു കോവിദം;

തസ്സ സോ വിഹനേ ഭൂതം, സമൂലഞ്ച വിനാസയേ.

‘‘തഥേവാഹം മഹാവീര, തമഗ്ഗാഹേന പീളിതോ;

ഞാണാലോകം ഗവേസാമി, തമതോ പരിമുത്തിയാ.

‘‘അഥദ്ദസം സക്യമുനിം, കിലേസതമസോധനം;

സോ മേ തമം വിനോദേസി, ഭൂതവേജ്ജോവ ഭൂതകം.

‘‘സംസാരസോതം സഞ്ഛിന്ദിം, തണ്ഹാസോതം നിവാരയിം;

ഭവം ഉഗ്ഘാടയിം സബ്ബം, ഭൂതവേജ്ജോവ മൂലതോ.

‘‘ഗരുളോ യഥാ ഓപതതി, പന്നഗം ഭക്ഖമത്തനോ;

സമന്താ യോജനസതം, വിക്ഖോഭേതി മഹാസരം.

‘‘പന്നഗം സോ ഗഹേത്വാന, അധോസീസം വിഹേഠയം;

ആദായ സോ പക്കമതി, യേനകാമം വിഹങ്ഗമോ.

‘‘തഥേവാഹം മഹാവീര, യഥാപി ഗരുളോ ബലീ;

അസങ്ഖതം ഗവേസന്തോ, ദോസേ വിക്ഖാലയിം അഹം.

‘‘ദിട്ഠോ അഹം ധമ്മവരം, സന്തിപദമനുത്തരം;

ആദായ വിഹരാമേതം, ഗരുളോ പന്നഗം യഥാ.

‘‘ആസാവതീ നാമ ലതാ, ജാതാ ചിത്തലതാവനേ;

തസ്സാ വസ്സസഹസ്സേന, ഏകം നിബ്ബത്തതേ ഫലം.

‘‘തം ദേവാ പയിരുപാസന്തി, താവദൂരഫലേ സതി;

ദേവാനം സാ പിയാ ഏവം, ആസാവതീ ലതുത്തമാ.

‘‘സതസഹസ്സുപാദായ, താഹം പരിചരേ മുനി;

സായം പാതം നമസ്സാമി, ദേവാ ആസാവതിം യഥാ.

‘‘അവഞ്ഝാ പാരിചരിയാ, അമോഘാ ച നമസ്സനാ;

ദൂരാഗതമ്പി മം സന്തം, ഖണോയം ന വിരാധയി.

‘‘പടിസന്ധിം ന പസ്സാമി, വിചിനന്തോ ഭവേ അഹം;

നിരൂപധി വിപ്പമുത്തോ, ഉപസന്തോ ചരാമഹം.

‘‘യഥാപി പദുമം നാമ, സൂരിയരംസേന പുപ്ഫതി;

തഥേവാഹം മഹാവീര, ബുദ്ധരംസേന പുപ്ഫിതോ.

‘‘യഥാ ബലാകയോനിമ്ഹി, ന വിജ്ജതി പുമോ സദാ;

മേഘേസു ഗജ്ജമാനേസു, ഗബ്ഭം ഗണ്ഹന്തി താ സദാ.

‘‘ചിരമ്പി ഗബ്ഭം ധാരേന്തി, യാവ മേഘോ ന ഗജ്ജതി;

ഭാരതോ പരിമുച്ചന്തി, യദാ മേഘോ പവസ്സതി.

‘‘പദുമുത്തരബുദ്ധസ്സ, ധമ്മമേഘേന ഗജ്ജതോ;

സദ്ദേന ധമ്മമേഘസ്സ, ധമ്മഗബ്ഭം അഗണ്ഹഹം.

‘‘സതസഹസ്സുപാദായ, പുഞ്ഞഗബ്ഭം ധരേമഹം;