൧. കുമാരകസ്സപത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

അഹോ ബുദ്ധാ അഹോ ധമ്മാതി ആയസ്മതോ കുമാരകസ്സപത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പാപുണി. ‘‘കുലഗേഹേ’’തി പന അങ്ഗുത്തരട്ഠകഥായം (അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൧൭) വുത്തം. സോ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും ചിത്തകഥികാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ സയമ്പി തം ഠാനന്തരം ആകങ്ഖന്തോ പണിധാനം കത്വാ തദനുരൂപാനി പുഞ്ഞാനി കരോന്തോ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ കാലേ സമണധമ്മം കത്വാ സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രാജഗഹേ സേട്ഠിധീതായ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. സാ കിര കുമാരികാകാലേയേവ പബ്ബജിതുകാമാ ഹുത്വാ മാതാപിതരോ യാചിത്വാ പബ്ബജ്ജം അലഭമാനാ കുലഘരം ഗതാപി ഗബ്ഭസണ്ഠിതമ്പി അജാനന്തീ സാമികം ആരാധേത്വാ തേന അനുഞ്ഞാതാ ഭിക്ഖുനീസു പബ്ബജിതാ. തസ്സാ ഗബ്ഭിനിഭാവം ദിസ്വാ ഭിക്ഖുനിയോ ദേവദത്തം പുച്ഛിംസു. സോ ‘‘അസ്സമണീ’’തി ആഹ. പുന ദസബലം പുച്ഛിംസു. സത്ഥാ ഉപാലിത്ഥേരം പടിച്ഛാപേസി. ഥേരോ സാവത്ഥിനഗരവാസീനി കുലാനി വിസാഖഞ്ച ഉപാസികം പക്കോസാപേത്വാ സരാജികായ പരിസായ വിനിച്ഛിനന്തോ ‘‘പുരേ ലദ്ധോ ഗബ്ഭോ, പബ്ബജ്ജാ അരോഗാ’’തി ആഹ. സത്ഥാ ‘‘സുവിനിച്ഛിതം അധികരണ’’ന്തി ഥേരസ്സ സാധുകാരം അദാസി.

സാ ഭിക്ഖുനീ സുവണ്ണബിമ്ബസദിസം പുത്തം വിജായി. തം രാജാ പസേനദികോസലോ പോസേസി. ‘‘കസ്സപോ’’തി ചസ്സ നാമം അകംസു. അപരഭാഗേ അലങ്കരിത്വാ സത്ഥു സന്തികം നേത്വാ പബ്ബാജേസി. കുമാരകാലേ പബ്ബജിതത്താ ഭഗവതാ ‘‘കസ്സപം പക്കോസഥ, ഇദം ഫലം വാ ഖാദനീയം വാ കസ്സപസ്സ ദേഥാ’’തി വുത്തേ ‘‘കതരകസ്സപസ്സാ’’തി. ‘‘കുമാരകസ്സപസ്സാ’’തി. ഏവം ഗഹിതനാമത്താ രഞ്ഞോ പോസാവനികപുത്തത്താ ച വുഡ്ഢകാലേപി കുമാരകസ്സപോത്വേവ പഞ്ഞായിത്ഥ.

സോ പബ്ബജിതകാലതോ പട്ഠായ വിപസ്സനായ ചേവ കമ്മം കരോതി, ബുദ്ധവചനഞ്ച ഉഗ്ഗണ്ഹാതി. അഥ തേന സദ്ധിം പബ്ബതമത്ഥകേ സമണധമ്മം കത്വാ അനാഗാമീ ഹുത്വാ സുദ്ധാവാസേ നിബ്ബത്തോ മഹാബ്രഹ്മാ ‘‘വിപസ്സനായ മുഖം ദസ്സേത്വാ മഗ്ഗഫലപ്പത്തിയാ ഉപായം കരിസ്സാമീ’’തി പഞ്ചദസ പഞ്ഹേ അഭിസങ്ഖരിത്വാ അന്ധവനേ വസന്തസ്സ ഥേരസ്സ ‘‘ഇമേ പഞ്ഹേ സത്ഥാരം പുച്ഛേയ്യാസീ’’തി ആചിക്ഖിത്വാ ഗതോ. സോ തേ പഞ്ഹേ ഭഗവന്തം പുച്ഛി. ഭഗവാപിസ്സ ബ്യാകാസി. ഥേരോ സത്ഥാരാ കഥിതനിയാമേനേവ തേ ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ വിപസ്സനം ഗബ്ഭം ഗണ്ഹാപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൫൪.൧൫൦-൧൭൭) –

‘‘ഇതോ സതസഹസ്സമ്ഹി, കപ്പേ ഉപ്പജ്ജി നായകോ;

സബ്ബലോകഹിതോ വീരോ, പദുമുത്തരനാമകോ.

‘‘തദാഹം ബ്രാഹ്മണോ ഹുത്വാ, വിസ്സുതോ വേദപാരഗൂ;

ദിവാവിഹാരം വിചരം, അദ്ദസം ലോകനായകം.

‘‘ചതുസച്ചം പകാസേന്തം, ബോധയന്തം സദേവകം;

വിചിത്തകഥികാനഗ്ഗം, വണ്ണയന്തം മഹാജനേ.

‘‘തദാ മുദിതചിത്തോഹം, നിമന്തേത്വാ തഥാഗതം;

നാനാരത്തേഹി വത്ഥേഹി, അലങ്കരിത്വാന മണ്ഡപം.

‘‘നാനാരതനപജ്ജോതം, സസങ്ഘം ഭോജയിം തഹിം;

ഭോജയിത്വാന സത്താഹം, നാനഗ്ഗരസഭോജനം.

‘‘നാനാചിത്തേഹി പുപ്ഫേഹി, പൂജയിത്വാ സസാവകം;

നിപച്ച പാദമൂലമ്ഹി, തം ഠാന പത്ഥയിം അഹം.

‘‘തദാ മുനിവരോ ആഹ, കരുണേകരസാസയോ;

പസ്സഥേതം ദിജവരം, പദുമാനനലോചനം.

‘‘പീതിപാമോജ്ജബഹുലം, സമുഗ്ഗതതനൂരുഹം;

ഹാസമ്ഹിതവിസാലക്ഖം, മമ സാസനലാലസം.

‘‘പതിതം പാദമൂലേ മേ, ഏകാവത്ഥസുമാനസം;

ഏസ പത്ഥേതി തം ഠാനം, വിചിത്തകഥികത്തനം.

‘‘സതസഹസ്സിതോ കപ്പേ, ഓക്കാകകുലസമ്ഭവോ;

ഗോതമോ നാമ ഗോത്തേന, സത്ഥാ ലോകേ ഭവിസ്സതി.

‘‘തസ്സ ധമ്മേസു ദായാദോ, ഓരസോ ധമ്മനിമ്മിതോ;

കുമാരകസ്സപോ നാമ, ഹേസ്സതി സത്ഥു സാവകോ.

‘‘വിചിത്തപുപ്ഫദുസ്സാനം, രതനാനഞ്ച വാഹസാ;

വിചിത്തകഥികാനം സോ, അഗ്ഗതം പാപുണിസ്സതി.

‘‘തേന കമ്മേന സുകതേന, ചേതനാപണിധീഹി ച;

ജഹിത്വാ മാനുസം ദേഹം, താവതിംസമഗച്ഛഹം.

‘‘പരിബ്ഭമം ഭവാഭവേ, രങ്ഗമജ്ഝേ യഥാ നടോ;

സാഖമിഗത്രജോ ഹുത്വാ, മിഗിയാ കുച്ഛിമോക്കമിം.

‘‘തദാ മയി കുച്ഛിഗതേ, വജ്ഝവാരോ ഉപട്ഠിതോ;

സാഖേന ചത്താ മേ മാതാ, നിഗ്രോധം സരണം ഗതാ.

‘‘തേന സാ മിഗരാജേന, മരണാ പരിമോചിതാ;

പരിച്ചജിത്വാ സപാണം, മമേവം ഓവദീ തദാ.

‘‘നിഗ്രോധമേവ സേവേയ്യ, ന സാഖമുപസംവസേ;

നിഗ്രോധസ്മിം മതം സേയ്യോ, യഞ്ചേ സാഖമ്ഹി ജീവിതം.

‘‘തേനാനുസിട്ഠാ മിഗയൂഥപേന, അഹഞ്ച മാതാ ച തഥേതരേ ച;

ആഗമ്മ രമ്മം തുസിതാധിവാസം, ഗതാ പവാസം സഘരം യഥേവ.

‘‘പുനോ കസ്സപവീരസ്സ, അത്ഥമേന്തമ്ഹി സാസനേ;

ആരുയ്ഹ സേലസിഖരം, യുഞ്ജിത്വാ ജിനസാസനം.

‘‘ഇദാനാഹം രാജഗഹേ, ജാതോ സേട്ഠികുലേ അഹും;

ആപന്നസത്താ മേ മാതാ, പബ്ബജി അനഗാരിയം.

‘‘സഗബ്ഭം തം വിദിത്വാന, ദേവദത്തമുപാനയും;

സോ അവോച വിനാസേഥ, പാപികം ഭിക്ഖുനിം ഇമം.

‘‘ഇദാനിപി മുനിന്ദേന, ജിനേന അനുകമ്പിതാ;

സുഖിനീ അജനീ മയ്ഹം, മാതാ ഭിക്ഖുനുപസ്സയേ.

‘‘തം വിദിത്വാ മഹീപാലോ, കോസലോ മം അപോസയി;

കുമാരപരിഹാനേന, നാമേനാഹഞ്ച കസ്സപോ.

‘‘മഹാകസ്സപമാഗമ്മ, അഹം കുമാരകസ്സപോ;

വമ്മികസദിസം കായം, സുത്വാ ബുദ്ധേന ദേസിതം.

‘‘തതോ ചിത്തം വിമുച്ചി മേ, അനുപാദായ സബ്ബസോ;

പായാസിം ദമയിത്വാഹം, ഏതദഗ്ഗമപാപുണിം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ ചിത്തകഥികഭാവേന സത്ഥാരാ ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതോ അത്തനോ പടിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ രതനത്തയഗുണവിഭാവനമുഖേന അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തോ –

൨൦൧. ‘‘അഹോ ബുദ്ധാ അഹോ ധമ്മാ, അഹോ നോ സത്ഥു സമ്പദാ;

യത്ഥ ഏതാദിസം ധമ്മം, സാവകോ സച്ഛികാഹിതി.

൨൦൨. ‘‘അസങ്ഖേയ്യേസു കപ്പേസു, സക്കായാധിഗതാ അഹൂ;

തേസമയം പച്ഛിമകോ, ചരിമോയം സമുസ്സയോ;

ജാതിമരണസംസാരോ, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ’’തി. – ഗാഥാദ്വയം അഭാസി;

തത്ഥ അഹോതി അച്ഛരിയത്ഥേ നിപാതോ. ബുദ്ധാതി സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാ, ഗാരവവസേന ബഹുവചനം, അഹോ അച്ഛരിയാ സമ്ബുദ്ധാതി അത്ഥോ. ധമ്മാതി പരിയത്തിധമ്മേന സദ്ധിം നവ ലോകുത്തരധമ്മാ. അഹോ നോ സത്ഥു സമ്പദാതി അമ്ഹാകം സത്ഥു ദസബലസ്സ അഹോ സമ്പത്തിയോ. യത്ഥാതി യസ്മിം സത്ഥരി ബ്രഹ്മചരിയവാസേന. ഏതാദിസം ധമ്മം, സാവകോ സച്ഛികാഹിതീതി ഏതാദിസം ഏവരൂപം സുവിസുദ്ധജ്ഝാനാഭിഞ്ഞാപരിവാരം അനവസേസകിലേസക്ഖയാവഹം സന്തം പണീതം അനുത്തരം ധമ്മം സാവകോപി നാമ സച്ഛികരിസ്സതി, തസ്മാ ഏവംവിധഗുണവിസേസാധിഗമഹേതുഭൂതാ അഹോ അച്ഛരിയാ ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ, അച്ഛരിയാ ധമ്മഗുണാ, അച്ഛരിയാ അമ്ഹാകം സത്ഥു സമ്പത്തിയോതി രതനത്തയസ്സ ഗുണാധിമുത്തിം പവേദേസീതി. ധമ്മസമ്പത്തികിത്തനേനേവ ഹി സങ്ഘസുപ്പടിപത്തി കിത്തിതാ ഹോതീതി.

ഏവം സാധാരണവസേന ദസ്സിതം ധമ്മസ്സ സച്ഛികിരിയം ഇദാനി അത്തുപനായികം കത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘അസങ്ഖേയ്യേസൂ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ അസങ്ഖേയ്യേസൂതി ഗണനപഥം വീതിവത്തേസു മഹാകപ്പേസു. സക്കായാതി പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ. തേ ഹി പരമത്ഥതോ വിജ്ജമാനധമ്മസമൂഹതായ ‘‘സക്കായാ’’തി വുച്ചന്തി. അഹൂതി നിവത്തനൂപായസ്സ അനധിഗതത്താ അനപഗതാ അഹേസും. തേസമയം പച്ഛിമകോ ചരിമോയം സമുസ്സയോതി യസ്മാ അയം സബ്ബപച്ഛിമകോ, തതോ ഏവ ചരിമോ, തസ്മാ ജാതിമരണസഹിതോ ഖന്ധാദിപടിപാടിസഞ്ഞിതോ സംസാരോ ഇദാനി ആയതിം പുനബ്ഭവാഭാവതോ പുനബ്ഭവോ നത്ഥി, അയമന്തിമാ ജാതീതി അത്ഥോ.

കുമാരകസ്സപത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.