൩. ഉപവാണത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

അരഹം സുഗതോതി ആയസ്മതോ ഉപവാണത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയം കിര പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ദലിദ്ദകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഭഗവതി പരിനിബ്ബുതേ തസ്സ ധാതും ഗഹേത്വാ മനുസ്സദേവനാഗഗരുളകുമ്ഭണ്ഡയക്ഖഗന്ധബ്ബേഹി സത്തരതനമയേ സത്തയോജനികേ ഥൂപേ കതേ തത്ഥ സുധോതം അത്തനോ ഉത്തരാസങ്ഗം വേളഗ്ഗേ ആബന്ധിത്വാ ധജം കത്വാ പൂജം അകാസി. തം ഗഹേത്വാ അഭിസമ്മതകോ നാമ യക്ഖസേനാപതി ദേവേഹി ചേതിയപൂജാരക്ഖണത്ഥം ഠപിതോ അദിസ്സമാനകായോ ആകാസേ ധാരേന്തോ ചേതിയം തിക്ഖത്തും പദക്ഖിണം അകാസി. സോ തം ദിസ്വാ ഭിയ്യോസോമത്തായ പസന്നമാനസോ അഹോസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഉപവാണോതി ലദ്ധനാമോ വയപ്പത്തോ ജേതവനപടിഗ്ഗഹണേ ബുദ്ധാനുഭാവം ദിസ്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തോ അരഹത്തം പത്വാ ഛളഭിഞ്ഞോ അഹോസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൫൬.൧൨൨-൧൭൮) –

‘‘പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോ, സബ്ബധമ്മാന പാരഗൂ;

ജലിത്വാ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോവ, സമ്ബുദ്ധോ പരിനിബ്ബുതോ.

‘‘മഹാജനാ സമാഗമ്മ, പൂജയിത്വാ തഥാഗതം;

ചിത്തം കത്വാന സുഗതം, സരീരം അഭിരോപയും.

‘‘സരീരകിച്ചം കത്വാന, ധാതും തത്ഥ സമാനയും;

സദേവമനുസ്സാ സബ്ബേ, ബുദ്ധഥൂപം അകംസു തേ.

‘‘പഠമാ കഞ്ചനമയാ, ദുതിയാ ച മണിമയാ;

തതിയാ രൂപിയമയാ, ചതുത്ഥീ ഫലികാമയാ.

‘‘തത്ഥ പഞ്ചമികാ ചേവ, ലോഹിതങ്കമയാ അഹു;

ഛട്ഠാ മസാരഗല്ലസ്സ, സബ്ബം രതനമയൂപരി.

‘‘ജങ്ഘാ മണിമയാ ആസി, വേദികാ രതനാമയാ;

സബ്ബസോണ്ണമയോ ഥൂപോ, ഉദ്ധം യോജനമുഗ്ഗതോ.

‘‘ദേവാ തത്ഥ സമാഗന്ത്വാ, ഏകതോ മന്തയും തദാ;

മയമ്പി ഥൂപം കസ്സാമ, ലോകനാഥസ്സ താദിനോ.

‘‘ധാതു ആവേണികാ നത്ഥി, സരീരം ഏകപിണ്ഡിതം;

ഇമമ്ഹി ബുദ്ധഥൂപമ്ഹി, കസ്സാമ കഞ്ചുകം മയം.

‘‘ദേവാ സത്തഹി രത്നേഹി, അഞ്ഞം വഡ്ഢേസും യോജനം;

ഥൂപോ ദ്വിയോജനുബ്ബേധോ, തിമിരം ബ്യപഹന്തി സോ.

‘‘നാഗാ തത്ഥ സമാഗന്ത്വാ, ഏകതോ മന്തയും തദാ;

മനുസ്സാ ചേവ ദേവാ ച, ബുദ്ധഥൂപം അകംസു തേ.

‘‘മാ നോ പമത്താ അസ്സുമ്ഹ, അപ്പമത്താ സദേവകാ;

മയമ്പി ഥൂപം കസ്സാമ, ലോകനാഥസ്സ താദിനോ.

‘‘ഇന്ദനീലം മഹാനീലം, അഥോ ജോതിരസം മണിം;

ഏകതോ സന്നിപാതേത്വാ, ബുദ്ധഥൂപം അഛാദയും.

‘‘സബ്ബം മണിമയം ആസി, യാവതാ ബുദ്ധചേതിയം;

തിയോജനസമുബ്ബേധം, ആലോകകരണം തദാ.

‘‘ഗരുളാ ച സമാഗന്ത്വാ, ഏകതോ മന്തയും തദാ;

മനുസ്സാ ദേവനാഗാ ച, ബുദ്ധപൂജം അകംസു തേ.

‘‘മാ നോ പമത്താ അസ്സുമ്ഹ, അപ്പമത്താ സദേവകാ;

മയമ്പി ഥൂപം കസ്സാമ, ലോകനാഥസ്സ താദിനോ.

‘‘സബ്ബം മണിമയം ഥൂപം, അകരും തേ ച കഞ്ചുകം;

യോജനം തേപി വഡ്ഢേസും, ആയതം ബുദ്ധചേതിയം.

‘‘ചതുയോജനമുബ്ബേധോ, ബുദ്ധഥൂപോ വിരോചതി;

ഓഭാസേതി ദിസാ സബ്ബാ, സതരംസീവ ഉഗ്ഗതോ.

‘‘കുമ്ഭണ്ഡാ ച സമാഗന്ത്വാ, ഏകതോ മന്തയും തദാ;

മനുസ്സാ ചേവ ദേവാ ച, നാഗാ ച ഗരുളാ തഥാ.

‘‘പച്ചേകം ബുദ്ധസേട്ഠസ്സ, അകംസു ഥൂപമുത്തമം;

മാ നോ പമത്താ അസ്സുമ്ഹ, അപ്പമത്താ സദേവകാ.

‘‘മയമ്പി ഥൂപം കസ്സാമ, ലോകനാഥസ്സ താദിനോ;

രതനേഹി ഛാദേസ്സാമ, ആയതം ബുദ്ധചേതിയം.

‘‘യോജനം തേപി വഡ്ഢേസും, ആയതം ബുദ്ധചേതിയം;

പഞ്ചയോജനമുബ്ബേധോ, ഥൂപോ ഓഭാസതേ തദാ.

‘‘യക്ഖാ തത്ഥ സമാഗന്ത്വാ, ഏകതോ മന്തയും തദാ;

മനുസ്സാ ദേവനാഗാ ച, ഗരുളാ ച കുമ്ഭണ്ഡകാ.

‘‘പച്ചേകം ബുദ്ധസേട്ഠസ്സ, അകംസു ഥൂപമുത്തമം;

മാ നോ പമത്താ അസ്സുമ്ഹ, അപ്പമത്താ സദേവകാ.

‘‘മയമ്പി ഥൂപം കസ്സാമ, ലോകനാഥസ്സ താദിനോ;

ഫലികാ ഛാദയിസ്സാമ, ആയതം ബുദ്ധചേതിയം.

‘‘യോജനം തേപി വഡ്ഢേസും, ആയതം ബുദ്ധചേതിയം;

ഛയോജനികമുബ്ബേധോ, ഥൂപോ ഓഭാസതേ തദാ.

‘‘ഗന്ധബ്ബാ ച സമാഗന്ത്വാ, ഏകതോ മന്തയും തദാ;

മനുജാ ദേവതാ നാഗാ, കുമ്ഭണ്ഡാ ഗരുളാ തഥാ.

‘‘സബ്ബേ അകംസു ബുദ്ധഥൂപം, മയമേത്ഥ അകാരകാ;

മയമ്പി ഥൂപം കസ്സാമ, ലോകനാഥസ്സ താദിനോ.

‘‘വേദിയോ സത്ത കത്വാന, ധജം ഛത്തം അകംസു തേ;

സബ്ബസോണ്ണമയം ഥൂപം, ഗന്ധബ്ബാ കാരയും തദാ.

‘‘സത്തയോജനമുബ്ബേധോ, ഥൂപോ ഓഭാസതേ തദാ;

രത്തിന്ദിവാ ന ഞായന്തി, ആലോകോ ഹോതി സബ്ബദാ.

‘‘അഭിഭോന്തി ന തസ്സാഭാ, ചന്ദസൂരാ സതാരകാ;

സമന്താ യോജനസതേ, പദീപോപി ന പജ്ജലി.

‘‘തേന കാലേന യേ കേചി, ഥൂപം പൂജേന്തി മാനുസാ;

ന തേ ഥൂപം ആരുഹന്തി, അമ്ബരേ ഉക്ഖിപന്തി തേ.

‘‘ദേവേഹി ഠപിതോ യക്ഖോ, അഭിസമ്മതനാമകോ;

ധജം വാ പുപ്ഫദാമം വാ, അഭിരോപേതി ഉത്തരിം.

‘‘ന തേ പസ്സന്തി തം യക്ഖം, ദാമം പസ്സന്തി ഗച്ഛതോ;

ഏവം പസ്സിത്വാ ഗച്ഛന്താ, സബ്ബേ ഗച്ഛന്തി സുഗ്ഗതിം.

‘‘വിരുദ്ധാ യേ പാവചനേ, പസന്നാ യേ ച സാസനേ;

പാടിഹീരം ദട്ഠുകാമാ, ഥൂപം പൂജേന്തി മാനുസാ.

‘‘നഗരേ ഹംസവതിയാ, അഹോസിം ഭതകോ തദാ;

ആമോദിതം ജനം ദിസ്വാ, ഏവം ചിന്തേസഹം തദാ.

‘‘ഉളാരോ ഭഗവാ നേസോ, യസ്സ ധാതുഘരേ ദിസം;

ഇമാ ച ജനതാ തുട്ഠാ, കാരം കുബ്ബം ന തപ്പരേ.

‘‘അഹമ്പി കാരം കസ്സാമി, ലോകനാഥസ്സ താദിനോ;

തസ്സ ധമ്മേസു ദായാദോ, ഭവിസ്സാമി അനാഗതേ.

‘‘സുധോതം രജകേനാഹം, ഉത്തരേയ്യം പടം മമ;

വേളഗ്ഗേ ആലഗ്ഗേത്വാന, ധജം ഉക്ഖിപിമമ്ബരേ.

‘‘അഭിസമ്മതകോ ഗയ്ഹ, അമ്ബരേ ഹാസി മേ ധജം;

വാതേരിതം ധജം ദിസ്വാ, ഭിയ്യോ ഹാസം ജനേസഹം.

‘‘തത്ഥ ചിത്തം പസാദേത്വാ, സമണം ഉപസങ്കമിം;

തം ഭിക്ഖും അഭിവാദേത്വാ, വിപാകം പുച്ഛഹം ധജേ.

‘‘സോ മേ കഥേസി ആനന്ദീ, പീതിസഞ്ജനനം മമ;

തസ്സ ധജസ്സ വിപാകം, അനുഭോസ്സസി സബ്ബദാ.

‘‘ഹത്ഥിഅസ്സരഥാപത്തീ, സേനാ ച ചതുരങ്ഗിനീ;

പരിവാരേസ്സന്തി തം നിച്ചം, ധജദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘സട്ഠിതൂരിയസഹസ്സാനി, ഭേരിയോ സമലങ്കതാ;

പരിവാരേസ്സന്തി തം നിച്ചം, ധജദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘ഛളസീതി സഹസ്സാനി, നാരിയോ സമലങ്കതാ;

വിചിത്തവത്ഥാഭരണാ, ആമുക്കമണികുണ്ഡലാ.

‘‘അളാരപമ്ഹാ ഹസുലാ, സുസഞ്ഞാ തനുമജ്ഝിമാ;

പരിവാരേസ്സന്തി തം നിച്ചം, ധജദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘തിംസകപ്പസഹസ്സാനി, ദേവലോകേ രമിസ്സസി;

അസീതിക്ഖത്തും ദേവിന്ദോ, ദേവരജ്ജം കരിസ്സസി.

‘‘സഹസ്സക്ഖത്തും രാജാ ച, ചക്കവത്തീ ഭവിസ്സതി;

പദേസരജ്ജം വിപുലം, ഗണനാതോ അസങ്ഖിയം.

‘‘കപ്പസതസഹസ്സമ്ഹി, ഓക്കാകകുലസമ്ഭവോ;

ഗോതമോ നാമ ഗോത്തേന, സത്ഥാ ലോകേ ഭവിസ്സതി.

‘‘ദേവലോകാ ചവിത്വാന, സുക്കമൂലേന ചോദിതോ;

പുഞ്ഞകമ്മേന സഞ്ഞുത്തോ, ബ്രഹ്മബന്ധു ഭവിസ്സസി.

‘‘അസീതികോടിം ഛഡ്ഡേത്വാ, ദാസേ കമ്മകരേ ബഹൂ;

ഗോതമസ്സ ഭഗവതോ, സാസനേ പബ്ബജിസ്സസി.

‘‘ആരാധയിത്വാ സമ്ബുദ്ധം, ഗോതമം സക്യപുങ്ഗവം;

ഉപവാണോതി നാമേന, ഹേസ്സസി സത്ഥു സാവകോ.

‘‘സതസഹസ്സേ കതം കമ്മം, ഫലം ദസ്സേസി മേ ഇധ;

സുമുത്തോ സരവേഗോവ, കിലേസേ ഝാപയിം മമ.

‘‘ചക്കവത്തിസ്സ സന്തസ്സ, ചാതുദ്ദീപിസ്സരസ്സ മേ;

തീണി യോജനാനി സാമന്താ, ഉസ്സീയന്തി ധജാ സദാ.

‘‘സതസഹസ്സിതോ കപ്പേ, യം കമ്മമകരിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ധജദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അഥായസ്മാ ഉപവാണോ ഭഗവതോ ഉപട്ഠാകോ അഹോസി. തേന ച സമയേന ഭഗവതോ വാതാബാധോ ഉപ്പജ്ജി. ഥേരസ്സ ച ഗിഹിസഹായോ ദേവഹിതോ നാമ ബ്രാഹ്മണോ സാവത്ഥിയം പടിവസതി. സോ ഥേരം ചതൂഹി പച്ചയേഹി പവേദേസി. അഥായസ്മാ ഉപവാണോ നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ നിവേസനം ഉപഗച്ഛി. ബ്രാഹ്മണോ ‘‘കേനചി അഞ്ഞേന പയോജനേന ഥേരോ ആഗതോ’’തി ഞത്വാ, ‘‘വദേയ്യാഥ, ഭന്തേ, കേനത്ഥോ’’തി ആഹ. ഥേരോ തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ പയോജനം ആചിക്ഖന്തോ –

൧൮൫. ‘‘അരഹം സുഗതോ ലോകേ, വാതേഹാബാധികോ മുനി;

സചേ ഉണ്ഹോദകം അത്ഥി, മുനിനോ ദേഹി ബ്രാഹ്മണ.

൧൮൬. ‘‘പൂജിതോ പൂജനേയ്യാനം, സക്കരേയ്യാന സക്കതോ;

അപചിതോപചേയ്യാനം, തസ്സ ഇച്ഛാമി ഹാതവേ’’തി. – ഗാഥാദ്വയം അഭാസി;

തസ്സത്ഥോ – യോ ഇമസ്മിം ലോകേ പൂജനേയ്യാനം പൂജേതബ്ബേഹി സക്കാദീഹി ദേവേഹി മഹാബ്രഹ്മാദീഹി ച ബ്രഹ്മേഹി പൂജിതോ, സക്കരേയ്യാനം സക്കാതബ്ബേഹി ബിമ്ബിസാരകോസലരാജാദീഹി സക്കതോ, അപചേയ്യാനം അപചായിതബ്ബേഹി മഹേസീഹി ഖീണാസവേഹി അപചിതോ, കിലേസേഹി ആരകത്താദിനാ അരഹം, സോഭനഗമനാദിനാ സുഗതോ സബ്ബഞ്ഞൂ മുനി മയ്ഹം സത്ഥാ ദേവദേവോ സക്കാനം അതിസക്കോ ബ്രഹ്മാനം അതിബ്രഹ്മാ, സോ ദാനി വാതേഹി വാതഹേതു വാതക്ഖോഭനിമിത്തം ആബാധികോ ജാതോ. സചേ, ബ്രാഹ്മണ, ഉണ്ഹോദകം അത്ഥി, തസ്സ വാതാബാധവൂപസമനത്ഥം തം ഹാതവേ ഉപനേതും ഇച്ഛാമീതി. തം സുത്വാ ബ്രാഹ്മണോ ഉണ്ഹോദകം തദനുരൂപം വാതാരഹഞ്ച ഭേസജ്ജം ഭഗവതോ ഉപനാമേസി. തേന ച സത്ഥു രോഗോ വൂപസമി. തസ്സ ഭഗവാ അനുമോദനം അകാസീതി.

ഉപവാണത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.