൧. മിഗസിരത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

യതോ അഹം പബ്ബജിതോതി ആയസ്മതോ മിഗസിരത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഏകദിവസം സത്ഥാരം ദിസ്വാ പസന്നചിത്തോ കുസട്ഠകം അദാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കോസലരട്ഠേ ബ്രാഹ്മണകുലേ പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ മിഗസിരനക്ഖത്തേന ജാതത്താ മിഗസിരോതി ലദ്ധനാമോ വയപ്പത്തോ ബ്രാഹ്മണാനം വിജ്ജാസിപ്പേസു നിപ്ഫത്തിം ഗതോ ഛവസീസമന്തം നാമ സിക്ഖി, യം പരിജപ്പേത്വാ തിവസ്സമത്ഥകേ മതാനമ്പി സീസം നഖേന ആകോടേത്വാ ‘‘അയം സത്തോ അസുകട്ഠാനേ നിബ്ബത്തോ’’തി ജാനാതി.

സോ ഘരാവാസം അനിച്ഛന്തോ പരിബ്ബാജകപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ തം വിജ്ജം നിസ്സായ ലോകേന സക്കതോ ഗരുകതോ ലാഭീ ഹുത്വാ വിചരന്തോ സാവത്ഥിം ഉപഗതോ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ അത്തനോ ആനുഭാവം പകാസേന്തോ – ‘‘അഹം, ഭോ ഗോതമ, മതാനം നിബ്ബത്തട്ഠാനം ജാനാമീ’’തി വത്വാ, ‘‘കഥം പന ത്വം ജാനാസീ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഛവസീസാനി ആഹരാപേത്വാ മന്തം പരിജപ്പേത്വാ നഖേന സീസം ആകോടേന്തോ നിരയാദികം തേഹി തേഹി നിബ്ബത്തട്ഠാനം ജാനാമീ’’തി കഥേസി. അഥസ്സ ഭഗവാ പരിനിബ്ബുതസ്സ ഭിക്ഖുനോ സീസകപാലം ആഹരാപേത്വാ, ‘‘കഥേഹി താവ തസ്സ ഗതിം, യസ്സിദം സീസകപാല’’ന്തി ആഹ. സോ തം കപാലം മന്തം പരിജപ്പേത്വാ നഖേന ആകോടേത്വാ നേവ അന്തം ന കോടിം പസ്സതി. അഥ സത്ഥാരാ, ‘‘ന സക്കോസി പരിബ്ബാജകാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഉപപരിക്ഖിസ്സാമി താവാ’’തി വത്വാ പുനപ്പുനം പരിവത്തേന്തോപി ന പസ്സതേവ. ബാഹിരകമന്തേന ഹി ഖീണാസവസ്സ ഗതിം കഥം ജാനിസ്സതി, അഥസ്സ മത്ഥകതോ കച്ഛേഹി ച സേദോ മുച്ചി. സോ ലജ്ജിത്വാ തുണ്ഹീഭൂതോ അട്ഠാസി. സത്ഥാ ‘‘കിലമസി പരിബ്ബാജകാ’’തി ആഹ. സോ ‘‘ആമ, കിലമാമി, ന ഇമസ്സ ഗതിം ജാനാമി, തുമ്ഹേ പന ജാനാഥാ’’തി. ‘‘അഹം ഏതം ജാനാമി, ഇതോ ഉത്തരിതരമ്പി ജാനാമീ’’തി വത്വാ ‘‘നിബ്ബാനം ഗതോ സോ’’തി ആഹ. പരിബ്ബാജകോ ‘‘ഇമം വിജ്ജം മയ്ഹം ദേഥാ’’തി ആഹ. ‘‘തേന ഹി പബ്ബജാ’’തി വത്വാ തം പബ്ബാജേത്വാ പഠമം സമഥകമ്മട്ഠാനേ നിയോജേത്വാ ഝാനാഭിഞ്ഞാസു പതിട്ഠിതസ്സ വിപസ്സനായ കമ്മം ഉപദിസി. സോ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തോ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൪൮.൫൬-൬൦) –

‘‘കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ, ബ്രാഹ്മണസ്സ വുസീമതോ;

പസന്നചിത്തോ സുമനോ, കുസട്ഠകമദാസഹം.

‘‘ഇമസ്മിംയേവ കപ്പസ്മിം, കുസട്ഠകമദാസഹം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, കുസട്ഠകസ്സിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തോ –

൧൮൧. ‘‘യതോ അഹം പബ്ബജിതോ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധസാസനേ;

വിമുച്ചമാനോ ഉഗ്ഗച്ഛിം, കാമധാതും ഉപച്ചഗം.

൧൮൨. ‘‘ബ്രഹ്മുനോ പേക്ഖമാനസ്സ, തതോ ചിത്തം വിമുച്ചി മേ;

അകുപ്പാ മേ വിമുത്തീതി, സബ്ബസംയോജനക്ഖയാ’’തി. – ഗാഥാദ്വയം അഭാസി;

തത്ഥ യതോ അഹം പബ്ബജിതോ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധസാസനേതി യതോ പഭുതി അഹം പബ്ബജിതോ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ, പബ്ബജിതകാലതോ പട്ഠായ. വിമുച്ചമാനോ ഉഗ്ഗച്ഛിന്തി സംകിലേസപക്ഖതോ പഠമം താവ സമഥവിപസ്സനാഹി വിമുച്ചമാനോ വോദാനധമ്മസവനേന ഉട്ഠഹിം. ഏവം ഉഗ്ഗച്ഛന്തോ കാമധാതും ഉപച്ചഗം അനാഗാമിമഗ്ഗേന അച്ചന്തമേവ കാമധാതും അതിക്കമിം.

ബ്രഹ്മുനോ പേക്ഖമാനസ്സ, തതോ ചിത്തം വിമുച്ചി മേതി സദേവകസ്സ ലോകസ്സ അഗ്ഗഭൂതത്താ സേട്ഠട്ഠേന ബ്രഹ്മുനോ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ മഹാകരുണായോഗേന ‘‘അയം കുലപുത്തോ മമ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ കഥം നു ഖോ പടിപജ്ജതീ’’തി പേക്ഖന്തസ്സ തതോ അനാഗാമിമഗ്ഗാധിഗമതോ പച്ഛാ അഗ്ഗമഗ്ഗാധിഗമേന മമ ചിത്തം സബ്ബസംകിലേസതോ അച്ചന്തമേവ മുച്ചി. അകുപ്പാ മേ വിമുത്തീതി, സബ്ബസംയോജനക്ഖയാതി തഥാവിമുത്തചിത്തത്താ ഏവ സബ്ബേസം സംയോജനാനം ഖയാ പരിക്ഖയാ ഇതി ഏവം അകുപ്പാ മേ വിമുത്തീതി അഞ്ഞം ബ്യാകാസി.

മിഗസിരത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.