൧. അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

സോളസകനിപാതേ ഏസ ഭിയ്യോതിആദികാ ആയസ്മതോ അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹംസവതീനഗരേ ഗഹപതിമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്വാ ഏകദിവസം സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും അത്തനോ സാസനേ പഠമം പടിവിദ്ധധമ്മരത്തഞ്ഞൂനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ സയമ്പി തം ഠാനന്തരം പത്ഥേന്തോ സതസഹസ്സഭിക്ഖുപരിവാരസ്സ സത്ഥുനോ സത്താഹം മഹാദാനം പവത്തേത്വാ പണിധാനം അകാസി. സത്ഥാപിസ്സ അനന്തരായതം ദിസ്വാ ഭാവിനിം സമ്പത്തിം ബ്യാകാസി. സോ യാവജീവം പുഞ്ഞാനി കത്വാ സത്ഥരി പരിനിബ്ബുതേ ചേതിയേ പതിട്ഠാപിയമാനേ അന്തോചേതിയേ രതനഘരം കാരേസി, ചേതിയം പരിവാരേത്വാ സഹസ്സരതനഗ്ഘിയാനി ച കാരേസി.

സോ ഏവം പുഞ്ഞാനി കത്വാ, തതോ ചവിത്വാ, ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ മഹാകാലോ നാമ കുടുമ്ബികോ ഹുത്വാ അട്ഠകരീസമത്തേ ഖേത്തേ സാലിഗബ്ഭം ഫാലേത്വാ, ഗഹിതസാലിതണ്ഡുലേഹി അസമ്ഭിന്നഖീരപായാസം സമ്പാദേത്വാ, തത്ഥ മധുസപ്പിസക്കരാദയോ പക്ഖിപിത്വാ, ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ അദാസി. സാലിഗബ്ഭം ഫാലേത്വാ ഗഹിതഗഹിതട്ഠാനം പുന പൂരതി, പുഥുകകാലേ പുഥുകഗ്ഗം നാമ അദാസി. ലായനേ ലായനഗ്ഗം, വേണികരണേ വേണഗ്ഗം, കലാപാദികരണേ കലാപഗ്ഗം, ഖലഗ്ഗം, ഭണ്ഡഗ്ഗം, മിനഗ്ഗം, കോട്ഠഗ്ഗന്തി; ഏവം ഏകസസ്സേ നവ വാരേ അഗ്ഗദാനം നാമ അദാസി. തമ്പി സസ്സം അതിരേകതരം സമ്പന്നം അഹോസി.

ഏവം യാവജീവം പുഞ്ഞാനി കത്വാ, തതോ ചുതോ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ ദേവേസു ച മനുസ്സേസു ച സംസരന്തോ, അമ്ഹാകം ഭഗവതോ ഉപ്പത്തിതോ പുരേതരമേവ കപിലവത്ഥുനഗരസ്സ അവിദൂരേ ദോണവത്ഥുനാമകേ ബ്രാഹ്മണഗാമേ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തി. തസ്സ കോണ്ഡഞ്ഞോതി ഗോത്തതോ ആഗതം നാമം അഹോസി. സോ വയപ്പത്തോ തയോ വേദേ ഉഗ്ഗഹേത്വാ ലക്ഖണമന്തേസു ച പാരം അഗമാസി. തേന സമയേന അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ തുസിതപുരതോ ചവിത്വാ കപിലവത്ഥുപുരേ സുദ്ധോദനമഹാരാജസ്സ ഗേഹേ നിബ്ബത്തി. തസ്സ നാമഗ്ഗഹണദിവസേ അട്ഠുത്തരസതേസു ബ്രാഹ്മണേസു ഉപനീതേസു യേ അട്ഠ ബ്രാഹ്മണാ ലക്ഖണപരിഗ്ഗഹണത്ഥം മഹാതലം ഉപനീതാ. സോ തേസു സബ്ബനവകോ ഹുത്വാ, മഹാപുരിസസ്സ ലക്ഖണനിപ്ഫത്തിം ദിസ്വാ, ‘‘ഏകംസേന അയം ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി നിട്ഠം ഗന്ത്വാ മഹാസത്തസ്സ അഭിനിക്ഖമനം ഉദിക്ഖന്തോ വിചരതി.

ബോധിസത്തോപി ഖോ മഹതാ പരിവാരേന വഡ്ഢമാനോ അനുക്കമേന വുദ്ധിപ്പത്തോ ഞാണപരിപാകം ഗന്ത്വാ ഏകൂനതിംസതിമേ വസ്സേ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമന്തോ അനോമാനദീതീരേ പബ്ബജിത്വാ അനുക്കമേന ഉരുവേലം ഗന്ത്വാ പധാനം പദഹി. തദാ കോണ്ഡഞ്ഞോ മാണവോ മഹാസത്തസ്സ പബ്ബജിതഭാവം സുത്വാ, ലക്ഖണപരിഗ്ഗാഹകബ്രാഹ്മണാനം പുത്തേഹി വപ്പമാണവാദീഹി സദ്ധിം അത്തപഞ്ചമോ പബ്ബജിത്വാ, അനുക്കമേന ബോധിസത്തസ്സ സന്തികം ഉപസങ്കമിത്വാ, ഛബ്ബസ്സാനി തം ഉപട്ഠഹന്തോ തസ്സ ഓളാരികാഹാരപരിഭോഗേന നിബ്ബിന്നോ അപക്കമിത്വാ ഇസിപതനം അഗമാസി. അഥ ഖോ ബോധിസത്തോ ഓളാരികാഹാരപരിഭോഗേന ലദ്ധകായബലോ വേസാഖപുണ്ണമായം ബോധിരുക്ഖമൂലേ അപരാജിതപല്ലങ്കേ നിസിന്നോ തിണ്ണം മാരാനം മത്ഥകം മദ്ദിത്വാ, അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ, സത്തസത്താഹം ബോധിമണ്ഡേയേവ വീതിനാമേത്വാ, പഞ്ചവഗ്ഗിയാനം ഞാണപരിപാകം ഞത്വാ, ആസാള്ഹീപുണ്ണമായം ഇസിപതനം ഗന്ത്വാ, തേസം ധമ്മചക്കപവത്തനസുത്തന്തം (മഹാവ. ൧൩ ആദയോ; സം. നി. ൫.൧൦൮൧) ദേസേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ കോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരോ അട്ഠാരസഹി ബ്രഹ്മകോടീഹി സദ്ധിം സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാസി. അഥ പഞ്ചമിയം പക്ഖസ്സ അനത്തലക്ഖണസുത്തന്തദേസനായ (മഹാവ. ൨൦; സം. നി. ൩.൫൯) അരഹത്തം സച്ഛാകാസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧.൫൯൬-൬൧൨) –

‘‘പദുമുത്തരസമ്ബുദ്ധം, ലോകജേട്ഠം വിനായകം;

ബുദ്ധഭൂമിമനുപ്പത്തം, പഠമം അദ്ദസം അഹം.

‘‘യാവതാ ബോധിയാ മൂലേ, യക്ഖാ സബ്ബേ സമാഗതാ;

സമ്ബുദ്ധം പരിവാരേത്വാ, വന്ദന്തി പഞ്ജലീകതാ.

‘‘സബ്ബേ ദേവാ തുട്ഠമനാ, ആകാസേ സഞ്ചരന്തി തേ;

ബുദ്ധോ അയം അനുപ്പത്തോ, അന്ധകാരതമോനുദോ.

‘‘തേസം ഹാസപരേതാനം, മഹാനാദോ അവത്തഥ;

കിലേസേ ഝാപയിസ്സാമ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധസാസനേ.

‘‘ദേവാനം ഗിരമഞ്ഞായ, വാചാസഭിമുദീരിഹം;

ഹട്ഠോ ഹട്ഠേന ചിത്തേന, ആദിഭിക്ഖമദാസഹം.

‘‘മമ സങ്കപ്പമഞ്ഞായ, സത്ഥാ ലോകേ അനുത്തരോ;

ദേവസങ്ഘേ നിസീദിത്വാ, ഇമാ ഗാഥാ അഭാസഥ.

‘‘സത്താഹം അഭിനിക്ഖമ്മ, ബോധിം അജ്ഝഗമം അഹം;

ഇദം മേ പഠമം ഭത്തം, ബ്രഹ്മചാരിസ്സ യാപനം.

‘‘തുസിതാ ഹി ഇധാഗന്ത്വാ, യോ മേ ഭിക്ഖം ഉപാനയി;

തമഹം കിത്തയിസ്സാമി, സുണോഥ മമ ഭാസതോ.

‘‘തിംസകപ്പസഹസ്സാനി, ദേവരജ്ജം കരിസ്സതി;

സബ്ബേ ദേവേ അഭിഭോത്വാ, തിദിവം ആവസിസ്സതി.

‘‘ദേവലോകാ ചവിത്വാന, മനുസ്സത്തം ഗമിസ്സതി;

സഹസ്സധാ ചക്കവത്തീ, തത്ഥ രജ്ജം കരിസ്സതി.

‘‘കപ്പസതസഹസ്സമ്ഹി, ഓക്കാകകുലസമ്ഭവോ;

ഗോതമോ നാമ ഗോത്തേന, സത്ഥാ ലോകേ ഭവിസ്സതി.

‘‘തിദസാ സോ ചവിത്വാന, മനുസ്സത്തം ഗമിസ്സതി;

അഗാരാ പബ്ബജിത്വാന, ഛബ്ബസ്സാനി വസിസ്സതി.

‘‘തതോ സത്തമകേ വസ്സേ, ബുദ്ധോ സച്ചം കഥേസ്സതി;

കോണ്ഡഞ്ഞോ നാമ നാമേന, പഠമം സച്ഛികാഹിതി.

‘‘നിക്ഖന്തേനാനുപബ്ബജിം, പധാനം സുകതം മയാ;

കിലേസേ ഝാപനത്ഥായ, പബ്ബജിം, അനഗാരിയം.

‘‘അഭിഗന്ത്വാന സബ്ബഞ്ഞൂ, ബുദ്ധോ ലോകേ സദേവകേ;

ഇസിനാമേ മിഗാരഞ്ഞേ, അമതഭേരിമാഹനി.

‘‘സോ ദാനി പത്തോ അമതം, സന്തിപദമനുത്തരം;

സബ്ബാസവേ പരിഞ്ഞായ, വിഹരാമി അനാസവോ.

‘‘പടിസമ്ഭിദാ ചതസ്സോ…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അഥ നം സത്ഥാ അപരഭാഗേ ജേതവനമഹാവിഹാരേ ഭിക്ഖുസങ്ഘമജ്ഝേ പഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനേ നിസിന്നോ പഠമം പടിവിദ്ധധമ്മഭാവം ദീപേന്തോ, ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം രത്തഞ്ഞൂനം യദിദം അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞോ’’തി (അ. നി. ൧.൧൮൮) ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി. സോ ദ്വീഹി അഗ്ഗസാവകേഹി അത്തനി കരീയമാനം പരമനിപച്ചകാരം ഗാമന്തസേനാസനേ ആകിണ്ണവിഹാരഞ്ച പരിഹരിതുകാമോ, വിവേകാഭിരതിയാ വിഹരിതുകാമോ ച അത്തനോ സന്തികം ഉപഗതാനം ഗഹട്ഠപബ്ബജിതാനം പടിസന്ഥാരകരണമ്പി പപഞ്ചം മഞ്ഞമാനോ സത്ഥാരം ആപുച്ഛിത്വാ ഹിമവന്തം പവിസിത്വാ ഛദ്ദന്തേഹി നാഗേഹി ഉപട്ഠിയമാനോ ഛദ്ദന്തദഹതീരേ ദ്വാദസ വസ്സാനി വസി. ഏവം തത്ഥ വസന്തം ഥേരം ഏകദിവസം സക്കോ ദേവരാജാ ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഠിതോ ഏവമാഹ – ‘‘സാധു മേ, ഭന്തേ, അയ്യോ ധമ്മം ദേസേതൂ’’തി. ഥേരോ തസ്സ ചതുസച്ചഗബ്ഭം തിലക്ഖണാഹതം സുഞ്ഞതപടിസംയുത്തം നാനാനയവിചിത്തം അമതോഗധം ബുദ്ധലീലായ ധമ്മം ദേസേസി. തം സുത്വാ സക്കോ അത്തനോ പസാദം പവേദേന്തോ –

൬൭൩. ‘‘ഏസ ഭിയ്യോ പസീദാമി, സുത്വാ ധമ്മം മഹാരസം;

വിരാഗോ ദേസിതോ ധമ്മോ, അനുപാദായ സബ്ബസോ’’തി. – പഠമം ഗാഥമാഹ;

തത്ഥ ഏസ ഭിയ്യോ പസീദാമി, സുത്വാ ധമ്മം മഹാരസന്തി യദിപി അനേകവാരം സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ തത്ഥ അഭിപ്പസന്നോ. ഇദാനി പന തുമ്ഹേഹി കഥിതം നാനാനയവിചിത്തതായ അസേചനകതായ ച മഹാരസം ധമ്മം സുത്വാ ഏസോ അഹം തതോ ഭിയ്യോ പസീദാമി. വിരാഗോ ദേസിതോ ധമ്മോ, അനുപാദായ സബ്ബസോതി സബ്ബസംകിലേസതോ സബ്ബസങ്ഖാരതോ ച വിരജ്ജനതോ വിരാഗജനനതോ വിരാഗോ. തതോ ഏവ രൂപാദീസു കഞ്ചി ധമ്മം അനുപാദായ അഗ്ഗഹേത്വാ വിമുത്തിസാധനവസേന പവത്തത്താ സബ്ബസോ അനുപാദായ ദേസിതോ.

ഏവം സക്കോ ദേവരാജാ ഥേരസ്സ ദേസനം ഥോമേത്വാ ഥേരം അഭിവാദേത്വാ സകട്ഠാനമേവ ഗതോ. അഥേകദിവസം ഥേരോ മിച്ഛാവിതക്കേഹി അഭിഭുയ്യമാനാനം ഏകച്ചാനം പുഥുജ്ജനാനം ചിത്താചാരം ദിസ്വാ തപ്പടിപക്ഖഭൂതഞ്ചസ്സ അനുക്കമം അനുസ്സരിത്വാ, അത്തനോ ച സബ്ബസോ തതോ വിനിവത്തിതമാനസതം ആവജ്ജേത്വാ തദത്ഥം ദീപേത്വാ –

൬൭൪. ‘‘ബഹൂനി ലോകേ ചിത്രാനി, അസ്മിം പഥവിമണ്ഡലേ;

മഥേന്തി മഞ്ഞേ സങ്കപ്പം, സുഭം രാഗൂപസംഹിതം.

൬൭൫. ‘‘രജമുഹതഞ്ച വാതേന, യഥാ മേഘോപസമ്മയേ;

ഏവം സമ്മന്തി സങ്കപ്പാ, യദാ പഞ്ഞായ പസ്സതീ’’തി. – ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി;

തത്ഥ ബഹൂനി ലോകേ ചിത്രാനീതി രൂപാദിവസേന തത്ഥാപി നീലപീതാദിവസേന ഇത്ഥിപുരിസാദിവസേന ച അനേകാനി ലോകേ ചിത്തവിചിത്താനി ആരമ്മണജാതാനി. അസ്മിം പഥവിമണ്ഡലേതി പച്ചക്ഖഭൂതം മനുസ്സലോകം സന്ധായ വദതി. മഥേന്തി മഞ്ഞേ സങ്കപ്പന്തി തജ്ജം പുരിസവായാമസഹിതം അരണിസഹിതം വിയ അഗ്ഗിം അയോനിസോമനസികാരാഭിസങ്ഖാതാനി മിച്ഛാസങ്കപ്പാനി മഥേന്തി മഞ്ഞേ മഥേന്താനി വിയ തിട്ഠന്തി. കീദിസം? സുഭം രാഗൂപസംഹിതം, കാമവിതക്കന്തി അത്ഥോ. സോ ഹി സുഭാകാരഗ്ഗഹണേന ‘‘സുഭോ’’തി വോഹരീയതി.

രജമുഹതഞ്ച വാതേനാതി ച-ഇതി നിപാതമത്തം. യഥാ ഗിമ്ഹാനം പച്ഛിമേ മാസേ വാതേന ഊഹതം ഉട്ഠിതം രജം മഹാമേഘോ വസ്സന്തോ ഉപസമ്മയേ, വൂപസമേയ്യ. ഏവം സമ്മന്തി സങ്കപ്പാ, യദാ പഞ്ഞായ പസ്സതീതി യദാ അരിയസാവകോ താനി ലോകചിത്രാനി സമുദയതോ, അസ്സാദതോ, ആദീനവതോ, നിസ്സരണതോ ച യഥാഭൂതം പഞ്ഞായ പസ്സതി, അഥ യഥാ തം രജം ഉഹതം മേഘേന, ഏവം സമ്മന്തി പഞ്ഞായ സബ്ബേപി മിച്ഛാസങ്കപ്പാ. ന ഹി ഉപ്പന്നായ സമ്മാദിട്ഠിയാ മിച്ഛാസങ്കപ്പാ പതിട്ഠം ലഭന്തി. യഥാ പന പഞ്ഞായ പസ്സതി, തം ദസ്സേന്തോ –

൬൭൬. ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാതി, യദാ പഞ്ഞായ പസ്സതി;

അഥ നിബ്ബിന്ദതി ദുക്ഖേ, ഏസ മഗ്ഗോ വിസുദ്ധിയാ.

൬൭൭. ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ദുക്ഖാതി…പേ… ഏസ മഗ്ഗോ വിസുദ്ധിയാ.

൬൭൮. ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താതി, യദാ പഞ്ഞായ പസ്സതി;

അഥ നിബ്ബിന്ദതി ദുക്ഖേ, ഏസ മഗ്ഗോ വിസുദ്ധിയാ’’തി. –

തിസ്സോ ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ സബ്ബേ സങ്ഖാരാതി ഛളാരമ്മണസങ്ഗഹാ സബ്ബേ തേഭൂമകാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ. അനിച്ചാതി ‘‘ആദിമജ്ഝഅന്തവന്തതോ, അനിച്ചന്തികതോ, താവകാലികതോ, തത്ഥ തത്ഥ ഭിജ്ജനതോ ന നിച്ചാ’’തി യദാ വിപസ്സനാപഞ്ഞായ പസ്സതി. അഥ നിബ്ബിന്ദതി ദുക്ഖേതി അഥ ഇമസ്മിം വട്ടദുക്ഖേ നിബ്ബിന്ദതി, നിബ്ബിന്ദന്തോ ദുക്ഖപരിജാനനാദിവിധിനാ സച്ചാനി പടിവിജ്ഝതി. ഏസ മഗ്ഗോ വിസുദ്ധിയാതി ഏസ യഥാവുത്തോ വിപസ്സനാവിധി ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിയാ, അച്ചന്തവിസുദ്ധിയാ ച മഗ്ഗോ അധിഗമുപായോ.

ദുക്ഖാതി സപ്പടിഭയതോ, ഉദയബ്ബയസമ്പടിപീളനതോ, ദുക്ഖമതോ, സുഖപടിക്ഖേപതോ ച ദുക്ഖാ. സേസം വുത്തനയമേവ.

സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താതി സബ്ബേപി ചതുഭൂമകാ ധമ്മാ അനത്താ. ഇധ പന തേഭൂമകധമ്മാവ ഗഹേതബ്ബാ. തേ ഹി അസാരതോ, അവസവത്തനതോ, സുഞ്ഞതോ, അത്തപടിക്ഖേപതോ ച അനത്താതി വിപസ്സിതബ്ബാ. സേസം പുരിമസദിസമേവ.

ഏവം വിപസ്സനാവിധിം ദസ്സേത്വാ തേന വിധിനാ കതകിച്ചം അത്താനം അഞ്ഞം വിയ കത്വാ ദസ്സേന്തോ –

൬൭൯. ‘‘ബുദ്ധാനുബുദ്ധോ യോ ഥേരോ, കോണ്ഡഞ്ഞോ തിബ്ബനിക്കമോ;

പഹീനജാതിമരണോ, ബ്രഹ്മചരിയസ്സ കേവലീ.

൬൮൦. ‘‘ഓഘപാസോ ദള്ഹഖിലോ, പബ്ബതോ ദുപ്പദാലയോ;

ഛേത്വാ ഖിലഞ്ച പാസഞ്ച, സേലം ഭേത്വാന ദുബ്ഭിദം;

തിണ്ണോ പാരങ്ഗതോ ഝായീ, മുത്തോ സോ മാരബന്ധനാ’’തി. –

ഗാഥാദ്വയമാഹ.

തത്ഥ ബുദ്ധാനുബുദ്ധോതി ബുദ്ധാനം അനുബുദ്ധോ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധേഹി ബുജ്ഝിതാനി സച്ചാനി തേസം ദേസനാനുസാരേന ബുജ്ഝതീതി അത്ഥോ. ഥിരേഹി അസേക്ഖേഹി സീലസാരാദീഹി സമന്നാഗതോതി, ഥേരോ. കോണ്ഡഞ്ഞോതി ഗോത്തകിത്തനം. തിബ്ബനിക്കമോതി ദള്ഹവീരിയോ, ഥിരപരക്കമോ. ജാതിമരണാനം പഹീനകാരണത്താ പഹീനജാതിമരണോ. ബ്രഹ്മചരിയസ്സ കേവലീതി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ അനവസേസം, അനവസേസതോ വാ മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ പാരിപൂരകോ, അഥ വാ കേവലീ നാമ കിലേസേഹി അസമ്മിസ്സതായ മഗ്ഗഞാണം ഫലഞാണഞ്ച, തം ഇമസ്മിം അത്ഥീതി കേവലീ. യസ്മാ പന തദുഭയമ്പി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ വസേന ഹോതി ന അഞ്ഞഥാ, തസ്മാ ‘‘ബ്രഹ്മചരിയസ്സ കേവലീ’’തി വുത്തം.

ഓഘപാസോതി ‘‘കാമോഘോ, ഭവോഘോ, ദിട്ഠോഘോ, അവിജ്ജോഘോ’’തി (ധ. സ. ൧൧൫൬; വിഭ. ൯൩൮) ഏവം വുത്താ ചത്താരോ ഓഘാ – ‘‘അന്തലിക്ഖചരോ പാസോ, യ്വായം ചരതി മാനസോ’’തി (മഹാവ. ൩൩; സം. നി. ൧.൧൫൧) ഏവം വുത്തോ രാഗപാസോ ച. ദള്ഹഖിലോതി ‘‘സത്ഥരി കങ്ഖതി, ധമ്മേ കങ്ഖതി, സങ്ഘേ കങ്ഖതി, സിക്ഖായ കങ്ഖതി, സബ്രഹ്മചാരീസു കുപിതോ ഹോതി അനത്തമനോ ആഹതചിത്തോ ഖിലജാതോ’’തി (മ. നി. ൧.൧൮൫; അ. നി. ൫.൨൦൫) ഏവം വുത്തോ ദള്ഹോ ഥിരോ പഞ്ചവിധോ ചേതോഖിലോ ച. പചുരജനേഹി പദാലേതും അസക്കുണേയ്യതായ ദുപ്പദാലയോ. തതോ ഏവ പബ്ബതസദിസതായ പബ്ബതോതി ച സങ്ഖം ഗതോ. ‘‘ദുക്ഖേ അഞ്ഞാണ’’ന്തിആദിനാ (വിഭ. ൨൨൬; സം. നി. ൨.൨) വാ നയേന വുത്തോ അഞ്ഞാണപ്പഭേദോ ച. ഇതി ഏതം സബ്ബം ഛേത്വാ ഖിലഞ്ച പാസഞ്ചാതി ഏതേസു ചതുബ്ബിധേസു സംകിലേസധമ്മേസു യോ ഖിലഞ്ച പാസഞ്ച അരിയമഗ്ഗഞാണാസിനാ ഛിന്ദിത്വാ. സേലം ഭേത്വാന ദുബ്ഭിദന്തി യേന കേനചി ഞാണേന ഛിന്ദിതും അസക്കുണേയ്യം അഞ്ഞാണസേലം വജിരൂപമഞാണേന ഛിന്ദിത്വാ, ചത്താരോപി ഓഘേ തരിത്വാ, തേസം പരതീരേ നിബ്ബാനേ ഠിതത്താ തിണ്ണോ പാരങ്ഗതോ. ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനലക്ഖണേന ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനലക്ഖണേനാതി ദുവിധേനപി ഝായീ; മുത്തോ സോ മാരബന്ധനാതി സോ ഏവരൂപോ ഖീണാസവോ സബ്ബസ്മാപി കിലേസമാരബന്ധനാ മുത്തോ വിപ്പമുത്തോ വിസംയുത്തോതി. അത്താനമേവ സന്ധായ ഥേരോ വദതി.

അഥേകദിവസം ഥേരോ, അത്തനോ സദ്ധിവിഹാരികം ഏകം ഭിക്ഖും അകല്യാണമിത്തസംസഗ്ഗേന കുസീതം ഹീനവീരിയം ഉദ്ധതം ഉന്നളം വിഹരന്തം ദിസ്വാ, ഇദ്ധിയാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ, തം ‘‘മാ, ആവുസോ, ഏവം കരി, അകല്യാണമിത്തേ പഹായ കല്യാണമിത്തേ സേവന്തോ സമണധമ്മം കരോഹീ’’തി ഓവദി. സോ ഥേരസ്സ വചനം നാദിയി. ഥേരോ തസ്സ അനാദിയനേന ധമ്മസംവേഗപ്പത്തോ പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ കഥായ മിച്ഛാപടിപത്തിം ഗരഹന്തോ സമ്മാപടിപത്തിം വിവേകവാസഞ്ച പസംസന്തോ –

൬൮൧. ‘‘ഉദ്ധതോ ചപലോ ഭിക്ഖു, മിത്തേ ആഗമ്മ പാപകേ;

സംസീദതി മഹോഘസ്മിം, ഊമിയാ പടികുജ്ജിതോ.

൬൮൨. ‘‘അനുദ്ധതോ അചപലോ, നിപകോ സംവുതിന്ദ്രിയോ;

കല്യാണമിത്തോ മേധാവീ, ദുക്ഖസ്സന്തകരോ സിയാ.

൬൮൩. ‘‘കാലപബ്ബങ്ഗസങ്കാസോ, കിസോ ധമനിസന്ഥതോ;

മത്തഞ്ഞൂ അന്നപാനസ്മിം, അദീനമനസോ നരോ.

൬൮൪. ‘‘ഫുട്ഠോ ഡംസേഹി മകസേഹി, അരഞ്ഞസ്മിം ബ്രഹാവനേ;

നാഗോ സങ്ഗാമസീസേവ, സതോ തത്രാധിവാസയേ.

൬൮൫-൬. ‘‘നാഭിനന്ദാമി മരണം…പേ… സമ്പജാനോ പതിസ്സതോ.

൬൮൭. ‘‘പരിചിണ്ണോ മയാ സത്ഥാ…പേ… ഭവനേത്തി സമൂഹതാ.

൬൮൮. ‘‘യസ്സ ചത്ഥായ പബ്ബജിതോ, അഗാരസ്മാനഗാരിയം;

സോ മേ അത്ഥോ അനുപ്പത്തോ, കിം മേ സദ്ധിവിഹാരിനാ’’തി. –

ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ ഉദ്ധതോതി ഉദ്ധച്ചയുത്തോ അസമാഹിതോ വിക്ഖിത്തചിത്തോ. ചപലോതി പത്തചീവരമണ്ഡനാദിനാ ചാപല്യേന സമന്നാഗതോ ലോലപകതികോ. മിത്തേ ആഗമ്മ പാപകേതി അകല്യാണമിത്തേ നിസ്സായ സമണധമ്മം അകരോന്തോ. സംസീദതി മഹോഘസ്മിം, ഊമിയാ പടികുജ്ജിതോതി യഥാ മഹാസമുദ്ദേ പതിതപുരിസോ സമുദ്ദവീചീഹി ഓത്ഥടോ സീസം ഉക്ഖിപിതും അലഭന്തോ തത്ഥേവ സംസീദതി, ഏവം സംസാരമഹോഘസ്മിം പരിബ്ഭമന്തോ കോധുപായാസഊമിയാ പടികുജ്ജിതോ ഓത്ഥടോ വിപസ്സനാവസേന പഞ്ഞാസീസം ഉക്ഖിപിതും അലഭന്തോ തത്ഥേവ സംസീദതി.

നിപകോതി നിപുണോ, അത്തത്ഥപരത്ഥേസു കുസലോ. സംവുതിന്ദ്രിയോതി മനച്ഛട്ഠാനം ഇന്ദ്രിയാനം സംവരണേന പിഹിതിന്ദ്രിയോ. കല്യാണമിത്തോതി കല്യാണേഹി മിത്തേഹി സമന്നാഗതോ. മേധാവീതി ധമ്മോജപഞ്ഞായ സമങ്ഗീഭൂതോ. ദുക്ഖസ്സന്തകരോ സിയാതി സോ താദിസോ സകലസ്സാപി വട്ടദുക്ഖസ്സ അന്തകരോ ഭവേയ്യ.

കാലപബ്ബങ്ഗസങ്കാസോതിആദി വിവേകാഭിരതികിത്തനം. നാഭിനന്ദാമീതിആദി പന കതകിച്ചഭാവദസ്സനം. തം സബ്ബം ഹേട്ഠാ (ഥേരഗാ. അട്ഠ. ൨.൬൦൭) വുത്തത്ഥമേവ. ഓസാനേ പന കിം മേ സദ്ധിവിഹാരിനാതി അത്തനോ സദ്ധിവിഹാരികം സന്ധായ വുത്തം. തസ്മാ ഏദിസേന ദുബ്ബചേന അനാദരേന സദ്ധിവിഹാരിനാ കിം മേ പയോജനം ഏകവിഹാരോയേവ മയ്ഹം രുച്ചതീതി അത്ഥോ.

ഏവം പന വത്വാ ഛദ്ദന്തദഹമേവ ഗതോ. തത്ഥ ദ്വാദസ വസ്സാനി വസിത്വാ ഉപകട്ഠേ പരിനിബ്ബാനേ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ പരിനിബ്ബാനം അനുജാനാപേത്വാ തത്ഥേവ ഗന്ത്വാ പരിനിബ്ബായി.

അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.