൨. ഉദായിത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

മനുസ്സഭൂതന്തിആദികാ ആയസ്മതോ ഉദായിത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം പുഞ്ഞം ഉപചിനിത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കപിലവത്ഥുസ്മിം ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഉദായീതി ലദ്ധനാമോ വയപ്പത്തോ സത്ഥു ഞാതിസമാഗമേ ബുദ്ധാനുഭാവം ദിസ്വാ, പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തോ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. തയോ ഹി ഇമേ ഉദായിത്ഥേരാ അമച്ചപുത്തോ പുബ്ബേ ആഗതോ കാളുദായീ, കോവരിയപുത്തോ ലാലുദായീ, അയം ബ്രാഹ്മണപുത്തോ മഹാഉദായീതി. സ്വായം ഏകദിവസം സത്ഥാരാ സേതവാരണം സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതം മഹാജനേന പസംസിയമാനം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ നാഗോപമസുത്തന്തേ (അ. നി. ൬.൪൩) ദേസിതേ ദേസനാപരിയോസാനേ അത്തനോ ഞാണബലാനുരൂപം സത്ഥു ഗുണേ അനുസ്സരിത്വാ, ബുദ്ധാരമ്മണായ പീതിയാ സമുസ്സാഹിതമാനസോ ‘‘അയം മഹാജനോ ഇമം തിരച്ഛാനഗതം നാഗം പസംസതി, ന ബുദ്ധമഹാനാഗം. ഹന്ദാഹം ബുദ്ധമഹാഗന്ധഹത്ഥിനോ ഗുണേ പാകടേ കരിസ്സാമീ’’തി സത്ഥാരം ഥോമേന്തോ –

൬൮൯. ‘‘മനുസ്സഭൂതം സമ്ബുദ്ധം, അത്തദന്തം സമാഹിതം;

ഇരിയമാനം ബ്രഹ്മപഥേ, ചിത്തസ്സൂപസമേ രതം.

൬൯൦. ‘‘യം മനുസ്സാ നമസ്സന്തി, സബ്ബധമ്മാന പാരഗും;

ദേവാപി തം നമസ്സന്തി, ഇതി മേ അരഹതോ സുതം.

൬൯൧. ‘‘സബ്ബസംയോജനാതീതം, വനാ നിബ്ബനമാഗതം;

കാമേഹി നേക്ഖമ്മരതം, മുത്തം സേലാവ കഞ്ചനം.

൬൯൨. ‘‘സ വേ അച്ചരുചി നാഗോ, ഹിമവാവഞ്ഞേ സിലുച്ചയേ;

സബ്ബേസം നാഗനാമാനം, സച്ചനാമോ അനുത്തരോ.

൬൯൩. ‘‘നാഗം വോ കിത്തയിസ്സാമി, ന ഹി ആഗും കരോതി സോ;

സോരച്ചം അവിഹിംസാ ച, പാദാ നാഗസ്സ തേ ദുവേ.

൬൯൪. ‘‘സതി ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച, ചരണാ നാഗസ്സ തേപരേ;

സദ്ധാഹത്ഥോ മഹാനാഗോ, ഉപേക്ഖാസേതദന്തവാ.

൬൯൫. ‘‘സതി ഗീവാ സിരോ പഞ്ഞാ, വീമംസാ ധമ്മചിന്തനാ;

ധമ്മകുച്ഛിസമാവാസോ, വിവേകോ തസ്സ വാലധി.

൬൯൬. ‘‘സോ ഝായീ അസ്സാസരതോ, അജ്ഝത്തം സുസമാഹിതോ;

ഗച്ഛം സമാഹിതോ നാഗോ, ഠിതോ നാഗോ സമാഹിതോ.

൬൯൭. ‘‘സയം സമാഹിതോ നാഗോ, നിസിന്നോപി സമാഹിതോ;

സബ്ബത്ഥ സംവുതോ നാഗോ, ഏസാ നാഗസ്സ സമ്പദാ.

൬൯൮. ‘‘ഭുഞ്ജതി അനവജ്ജാനി, സാവജ്ജാനി ന ഭുഞ്ജതി;

ഘാസമച്ഛാദനം ലദ്ധാ, സന്നിധിം പരിവജ്ജയം.

൬൯൯. ‘‘സംയോജനം അണും ഥൂലം, സബ്ബം ഛേത്വാന ബന്ധനം;

യേന യേനേവ ഗച്ഛതി, അനപേക്ഖോവ ഗച്ഛതി.

൭൦൦. ‘‘യഥാപി ഉദകേ ജാതം, പുണ്ഡരീകം പവഡ്ഢതി;

നോപലിപ്പതി തോയേന, സുചിഗന്ധം മനോരമം.

൭൦൧. ‘‘തഥേവ ച ലോകേ ജാതോ, ബുദ്ധോ ലോകേ വിഹരതി;

നോപലിപ്പതി ലോകേന, തോയേന പദുമം യഥാ.

൭൦൨. ‘‘മഹാഗിനി പജ്ജലിതോ, അനാഹാരോപസമ്മതി;

അങ്ഗാരേസു ച സന്തേസു, നിബ്ബുതോതി പവുച്ചതി.

൭൦൩. ‘‘അത്ഥസ്സായം വിഞ്ഞാപനീ, ഉപമാ വിഞ്ഞൂഹി ദേസിതാ;

വിഞ്ഞിസ്സന്തി മഹാനാഗാ, നാഗം നാഗേന ദേസിതം.

൭൦൪. ‘‘വീതരാഗോ വീതദോസോ, വീതമോഹോ അനാസവോ;

സരീരം വിജഹം നാഗോ, പരിനിബ്ബിസ്സത്യനാസവോ’’തി. – ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി;

തത്ഥ മനുസ്സഭൂതന്തി മനുസ്സേസു ഭൂതം, നിബ്ബത്തം; മനുസ്സത്തഭാവം വാ പത്തം. സത്ഥാ ഹി ആസവക്ഖയഞാണാധിഗമേന സബ്ബഗതിവിമുത്തോപി ചരിമത്തഭാവേ ഗഹിതപടിസന്ധിവസേന ‘‘മനുസ്സോ’’ത്വേവ വോഹരീയതീതി. ഗുണവസേന പന ദേവാനം അതിദേവോ, ബ്രഹ്മാനം അതിബ്രഹ്മാ. സമ്ബുദ്ധന്തി സയമേവ ബുജ്ഝിതബ്ബബുദ്ധവന്തം. അത്തദന്തന്തി അത്തനായേവ ദന്തം. ഭഗവാ ഹി അത്തനായേവ ഉപ്പാദിതേന അരിയമഗ്ഗേന ചക്ഖുതോപി…പേ… മനതോപി ഉത്തമേന ദമഥേന ദന്തോ. സമാഹിതന്തി അട്ഠവിധേന സമാധിനാ മഗ്ഗഫലസമാധിനാ ച സമാഹിതം. ഇരിയമാനം ബ്രഹ്മപഥേതി ചതുബ്ബിധേപി ബ്രഹ്മവിഹാരപഥേ, ബ്രഹ്മേ വാ സേട്ഠേ ഫലസമാപത്തിപഥേ സമാപജ്ജനവസേന പവത്തമാനം. കിഞ്ചാപി ഭഗവാ ന സബ്ബകാലം യഥാവുത്തേ ബ്രഹ്മപഥേ ഇരിയതി, തത്ഥ ഇരിയസാമത്ഥിയം പന തന്നിന്നതഞ്ച ഉപാദായ ‘‘ഇരിയമാന’’ന്തി വുത്തം. ചിത്തസ്സൂപസമേ രതന്തി ചിത്തസ്സ ഉപസമഹേതുഭൂതേ സബ്ബസങ്ഖാരസമഥേ, നിബ്ബാനേ, അഭിരതം. യം മനുസ്സാ നമസ്സന്തി, സബ്ബധമ്മാന പാരഗുന്തി യം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം സബ്ബേസം ഖന്ധായതനാദിധമ്മാനം അഭിഞ്ഞാപാരഗൂ, പരിഞ്ഞാപാരഗൂ, പഹാനപാരഗൂ, ഭാവനാപാരഗൂ, സച്ഛികിരിയപാരഗൂ, സമാപത്തിപാരഗൂതി ഛധാ പാരഗും പരമുക്കംസഗതസമ്പത്തിം ഖത്തിയപണ്ഡിതാദയോ മനുസ്സാ നമസ്സന്തി. ധമ്മാനുധമ്മപടിപത്തിയാ പൂജേന്താ കായേന വാചായ മനസാ ച തന്നിന്നാ തപ്പോണാ തപ്പബ്ഭാരാ ഹോന്തി. ദേവാപി തം നമസ്സന്തീതി ന കേവലം മനുസ്സാ ഏവ, അഥ ഖോ അപരിമാണാസു ലോകധാതൂസു ദേവാപി തം നമസ്സന്തി. ഇതി മേ അരഹതോ സുതന്തി ഏവം മയാ ആരകത്താദീഹി കാരണേഹി അരഹതോ, ഭഗവതോ, ധമ്മസേനാപതിആദീനഞ്ച ‘‘സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാന’’ന്തിആദികം വദന്താനം സന്തികേ ഏവം സുതന്തി ദസ്സേതി.

സബ്ബസംയോജനാതീതന്തി സബ്ബാനി ദസപി സംയോജനാനി യഥാരഹം ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി സഹ വാസനായ അതിക്കന്തം. വനാ നിബ്ബനമാഗതന്തി കിലേസവനതോ തബ്ബിരഹിതം നിബ്ബനം ഉപഗതം. കാമേഹി നേക്ഖമ്മരതന്തി സബ്ബസോ കാമേഹി നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജ്ജാഝാനവിപസ്സനാദിഭേദേ നേക്ഖമ്മേ അഭിരതം. മുത്തം സേലാവ കഞ്ചനന്തി അസാരതോ നിസ്സടസാരസഭാവത്താ സേലതോ നിസ്സടകഞ്ചനസദിസം ദേവാപി തം നമസ്സന്തീതി യോജനാ.

സ വേ അച്ചരുചി നാഗോതി സോ ഏകംസതോ ആഗും ന കരോതി, പുനബ്ഭവം ന ഗച്ഛതി; നാഗോ വിയ ബലവാതി. ‘‘നാഗോ’’തി ലദ്ധനാമോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, അച്ചരുചീതി അത്തനോ കായരുചിയാ ഞാണരുചിയാ ച സദേവകം ലോകം അതിക്കമിത്വാ രുചി, സോഭി. യഥാ കിം? ഹിമവാവഞ്ഞേ സിലുച്ചയേ, യഥാ ഹി ഹിമവാ പബ്ബതരാജാ അത്തനോ ഥിരഗരുമഹാസാരഭാവാദീഹി ഗുണേഹി അഞ്ഞേ പബ്ബതേ അതിരോചതി, ഏവം അതിരോചതീതി അത്ഥോ. സബ്ബേസം നാഗനാമാനന്തി അഹിനാഗഹത്ഥിനാഗപുരിസനാഗാനം, സേഖാസേഖപച്ചേകബുദ്ധനാഗാനം വാ. സച്ചനാമോതി സച്ചേനേവ നാഗനാമോ. തം പന സച്ചനാമതം ‘‘ന ഹി ആഗും കരോതീ’’തിആദിനാ സയമേവ വക്ഖതി.

ഇദാനി ബുദ്ധനാഗം അവയവതോ ച ദസ്സേന്തോ നാമതോ താവ ദസ്സേതും ‘‘ന ഹി ആഗും കരോതി സോ’’തി ആഹ. യസ്മാ ആഗും, പാപം, സബ്ബേന സബ്ബം ന കരോതി, തസ്മാ നാഗോതി അത്ഥോ. സോരച്ചന്തി സീലം. അവിഹിംസാതി കരുണാ. തദുഭയം സബ്ബസ്സപി ഗുണരാസിസ്സ പുബ്ബങ്ഗമന്തി, കത്വാ ബുദ്ധനാഗസ്സ പുരിമപാദഭാവോ തസ്സ യുത്തോതി ആഹ ‘‘പാദാ നാഗസ്സ തേ ദുവേ’’തി.

അപരപാദഭാവേന വദന്തോ ‘‘സതി ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച, ചരണാ നാഗസ്സ തേപരേ’’തി ആഹ. ‘‘ത്യാപരേ’’തി വാ പാഠോ. തേ അപരേത്വേവ പദവിഭാഗോ. അനവജ്ജധമ്മാനം ആദാനേ സദ്ധാ ഹത്ഥോ ഏതസ്സാതി, സദ്ധാഹത്ഥോ. സുപരിസുദ്ധവേദനാ ഞാണപ്പഭേദാ ഉപേക്ഖാ സേതദന്താ തേ ഏതസ്സ അത്ഥീതി, ഉപേക്ഖാസേതദന്തവാ.

ഉത്തമങ്ഗം പഞ്ഞാ, തസ്സാ അധിട്ഠാനം സതീതി ആഹ ‘‘സതി ഗീവാ സിരോ പഞ്ഞാ’’തി. വീമംസാ ധമ്മചിന്തനാതി യഥാ ഖാദിതബ്ബാഖാദിതബ്ബസ്സ സോണ്ഡായ പരാമസനം ഘായനഞ്ച ഹത്ഥിനാഗസ്സ വീമംസാ നാമ ഹോതി, ഏവം ബുദ്ധനാഗസ്സ കുസലാദിധമ്മചിന്തനാ വീമംസാ. സമാ വസന്തി ഏത്ഥാതി, സമാവാസോ, ഭാജനം കുച്ഛി ഏവ സമാവാസോ, അഭിഞ്ഞാസമഥാനം ആധാനഭാവതോ സമഥവിപസ്സനാസങ്ഖാതോ ധമ്മോ കുച്ഛിസമാവാസോ ഏതസ്സാതി ധമ്മകുച്ഛിസമാവാസോ. വിവേകോതി ഉപധിവിവേകോ. തസ്സാതി ബുദ്ധനാഗസ്സ. വാലധി, പരിയോസാനങ്ഗഭാവതോ.

ഝായീതി ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനേന ച ഝായനസീലോ. അസ്സാസരതോതി പരമസ്സാസഭൂതേ നിബ്ബാനേ രതോ. അജ്ഝത്തം സുസമാഹിതോതി വിസയജ്ഝത്തേ ഫലസമാപത്തിയം സുട്ഠു സമാഹിതോ തദിദം സമാധാനം സുട്ഠു സബ്ബകാലികന്തി ദസ്സേതും ‘‘ഗച്ഛം സമാഹിതോ നാഗോ’’തിആദി വുത്തം. ഭഗവാ ഹി സവാസനസ്സ ഉദ്ധച്ചസ്സ പഹീനത്താ വിക്ഖേപാഭാവതോ നിച്ചം സമാഹിതോവ. തസ്മാ യം യം ഇരിയാപഥം കപ്പേതി, തം തം സമാഹിതോവ കപ്പേസീതി.

സബ്ബത്ഥാതി, സബ്ബസ്മിം ഗോചരേ, സബ്ബസ്മിഞ്ച ദ്വാരേ സബ്ബസോ പിഹിതവുത്തി. തേനാഹ – ‘‘സബ്ബം കായകമ്മം ഞാണപുബ്ബങ്ഗമം ഞാണാനുപരിവത്ത’’ന്തിആദി (നേത്തി. ൧൫). ഏസാ നാഗസ്സ സമ്പദാതി ഏസാ ‘‘ന ഹി ആഗും കരോതി സോ’’തിആദിനാ ‘‘സമ്ബുദ്ധ’’ന്തിആദിനാ ഏവ വാ യഥാവുത്താ വക്ഖമാനാ ച ബുദ്ധഗന്ധഹത്ഥിനോ സമ്പത്തി ഗുണപരിപുണ്ണാ.

ഭുഞ്ജതി അനവജ്ജാനീതി സമ്മാജീവസ്സ ഉക്കംസപാരമിപ്പത്തിയാ ഭുഞ്ജതി അഗരഹിതബ്ബാനി, മിച്ഛാജീവസ്സ സബ്ബസോ സവാസനാനഞ്ച പഹീനത്താ സാവജ്ജാനി ഗരഹിതബ്ബാനി ന ഭുഞ്ജതി അനവജ്ജാനി ഭുഞ്ജന്തോ ച സന്നിധിം പരിവജ്ജയം ഭുഞ്ജതീതി യോജനാ.

സംയോജനന്തി വട്ടദുക്ഖേന സദ്ധിം സന്താനം സംയോജനതോ വട്ടേ ഓസീദാപനസമത്ഥം ദസവിധമ്പി സംയോജനം. അണും ഥൂലന്തി ഖുദ്ദകഞ്ചേവ മഹന്തഞ്ച. സബ്ബം ഛേത്വാന ബന്ധനന്തി മഗ്ഗഞാണേന അനവസേസം കിലേസബന്ധനം ഛിന്ദിത്വാ. യേന യേനാതി യേന യേന ദിസാഭാഗേന.

യഥാ ഹി ഉദകേ ജാതം പുണ്ഡരീകം ഉദകേ പവഡ്ഢതി നോപലിപ്പതി തോയേന, അനുപലേപസഭാവത്താ, തഥേവ ലോകേ ജാതോ ബുദ്ധോ ലോകേ വിഹരതി, നോപലിപ്പതി ലോകേന തണ്ഹാദിട്ഠിമാനലേപാഭാവതോതി യോജനാ.

ഗിനീതി അഗ്ഗി. അനാഹാരോതി അനിന്ധനോ.

അത്ഥസ്സായം വിഞ്ഞാപനീതി സത്ഥു ഗുണസങ്ഖാതസ്സ ഉപമേയ്യത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനീ, പകാസനീ അയം നാഗൂപമാ. വിഞ്ഞൂഹീതി സത്ഥു പടിവിദ്ധചതുസച്ചധമ്മം പരിജാനന്തേഹി അത്താനം സന്ധായ വദതി. വിഞ്ഞിസ്സന്തീതിആദി കാരണവചനം, യസ്മാ നാഗേന മയാ ദേസിതം നാഗം തഥാഗതഗന്ധഹത്ഥിം മഹാനാഗാ ഖീണാസവാ അത്തനോ വിസയേ ഠത്വാ വിജാനിസ്സന്തി, തസ്മാ അഞ്ഞേസം പുഥുജ്ജനാനം ഞാപനത്ഥം അയം ഉപമാ അമ്ഹേഹി ഭാസിതാതി അധിപ്പായോ.

സരീരം വിജഹം നാഗോ, പരിനിബ്ബിസ്സത്യനാസവോതി ബോധിമൂലേ സഉപാദിസേസപരിനിബ്ബാനേന അനാസവോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധനാഗോ, ഇദാനി സരീരം അത്തഭാവം വിജഹന്തോ ഖന്ധപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബായിസ്സതീതി.

ഏവം ചുദ്ദസഹി ഉപമാഹി മണ്ഡേത്വാ, സോളസഹി ഗാഥാഹി, ചതുസട്ഠിയാ പാദേഹി സത്ഥു ഗുണേ വണ്ണേന്തോ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ ദേസനം നിട്ഠാപേസി.

ഉദായിത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സോളസകനിപാതവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.