൨. ഏകവിഹാരിയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

പുരതോ പച്ഛതോ വാതിആദികാ ആയസ്മതോ ഏകവിഹാരിയത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ കസ്സപദസബലസ്സ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ വിവേകവാസം വസി.

സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ഏകം ബുദ്ധന്തരം ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ഭഗവതി പരിനിബ്ബുതേ ധമ്മാസോകരഞ്ഞോ കനിട്ഠഭാതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. അസോകമഹാരാജാ കിര സത്ഥു പരിനിബ്ബാനതോ ദ്വിന്നം വസ്സസതാനം ഉപരി അട്ഠാരസമേ വസ്സേ സകലജമ്ബുദീപേ ഏകരജ്ജാഭിസേകം പത്വാ അത്തനോ കനിട്ഠം തിസ്സകുമാരം ഓപരജ്ജേ ഠപേത്വാ ഏകേന ഉപായേന തം സാസനേ അഭിപ്പസന്നം അകാസി. സോ ഏകദിവസം മിഗവം ഗതോ അരഞ്ഞേ യോനകമഹാധമ്മരക്ഖിതത്ഥേരം ഹത്ഥിനാഗേന സാലസാഖം ഗഹേത്വാ ബീജിയമാനം നിസിന്നം ദിസ്വാ സഞ്ജാതപസാദോ ‘‘അഹോ വതാഹമ്പി അയം മഹാഥേരോ വിയ പബ്ബജിത്വാ അരഞ്ഞേ വിഹരേയ്യ’’ന്തി ചിന്തേസി. ഥേരോ തസ്സ ചിത്താചാരം ഞത്വാ തസ്സ പസ്സന്തസ്സേവ ആകാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ അസോകാരാമേ പോക്ഖരണിയാ അഭിജ്ജമാനേ ഉദകേ ഠത്വാ ചീവരഞ്ച ഉത്തരാസങ്ഗഞ്ച ആകാസേ ഓലഗ്ഗേത്വാ ന്ഹായിതും ആരഭി. കുമാരോ ഥേരസ്സ ആനുഭാവം ദിസ്വാ അഭിപ്പസന്നോ അരഞ്ഞതോ നിവത്തിത്വാ രാജഗേഹം ഗന്ത്വാ ‘‘പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ തം അനേകപ്പകാരം യാചിത്വാ പബ്ബജ്ജാധിപ്പായം നിവത്തേതും നാസക്ഖി. സോ ഉപാസകോ ഹുത്വാ പബ്ബജ്ജാസുഖം പത്ഥേന്തോ –

൫൩൭. ‘‘പുരതോ പച്ഛതോ വാപി, അപരോ ചേ ന വിജ്ജതി;

അതീവ ഫാസു ഭവതി, ഏകസ്സ വസതോ വനേ.

൫൩൮. ‘‘ഹന്ദ ഏകോ ഗമിസ്സാമി, അരഞ്ഞം ബുദ്ധവണ്ണിതം;

ഫാസു ഏകവിഹാരിസ്സ, പഹിതത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ.

൫൩൯. ‘‘യോഗീ-പീതികരം രമ്മം, മത്തകുഞ്ജരസേവിതം;

ഏകോ അത്ഥവസീ ഖിപ്പം, പവിസിസ്സാമി കാനനം.

൫൪൦. ‘‘സുപുപ്ഫിതേ സീതവനേ, സീതലേ ഗിരികന്ദരേ;

ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിത്വാ, ചങ്കമിസ്സാമി ഏകകോ.

൫൪൧. ‘‘ഏകാകിയോ അദുതിയോ, രമണീയേ മഹാവനേ;

കദാഹം വിഹരിസ്സാമി, കതകിച്ചോ അനാസവോ.

൫൪൨. ‘‘ഏവം മേ കത്തുകാമസ്സ, അധിപ്പായോ സമിജ്ഝതു;

സാധയിസ്സാമഹംയേവ, നാഞ്ഞോ അഞ്ഞസ്സ കാരകോ’’തി. –

ഇമാ ഛ ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ പുരതോ പച്ഛതോ വാതി അത്തനോ പുരതോ വാ പച്ഛതോ വാ, വാ-സദ്ദസ്സ വികപ്പത്ഥത്താ പസ്സതോ വാ അപരോ അഞ്ഞോ ജനോ ന വിജ്ജതി ചേ, അതീവ അതിവിയ ഫാസു ചിത്തസുഖം ഭവതി. ഏകവിഹാരീഭാവേന ഏകസ്സ അസഹായസ്സ. വനേ വസതോതി ചിരപരിചിതേന വിവേകജ്ഝാസയേന ആകഡ്ഢിയമാനഹദയോ സോ രത്തിന്ദിവം മഹാജനപരിവുതസ്സ വസതോ സങ്ഗണികവിഹാരം നിബ്ബിന്ദന്തോ വിവേകസുഖഞ്ച ബഹും മഞ്ഞന്തോ വദതി.

ഹന്ദാതി വോസ്സഗ്ഗത്ഥേ നിപാതോ, തേന ഇദാനി കരീയമാനസ്സ അരഞ്ഞഗമനസ്സ നിച്ഛിതഭാവമാഹ. ഏകോ ഗമിസ്സാമീതി ‘‘സുഞ്ഞാഗാരേ ഖോ, ഗഹപതി, തഥാഗതാ അഭിരമന്തീ’’തിആദിവചനതോ (ചൂളവ. ൩൦൬) ബുദ്ധേഹി വണ്ണിതം പസട്ഠം അരഞ്ഞം ഏകോ അസഹായോ ഗമിസ്സാമി വാസാധിപ്പായേന ഉപഗച്ഛാമി. യസ്മാ ഏകവിഹാരിസ്സ ഠാനാദീസു അസഹായഭാവേന ഏകവിഹാരിസ്സ നിബ്ബാനം പടിപേസിതചിത്തതായ പഹിതത്തസ്സ അധിസീലസിക്ഖാദികാ തിസ്സോ സിക്ഖാ സിക്ഖതോ ഭിക്ഖുനോ അരഞ്ഞം ഫാസു ഇട്ഠം സുഖാവഹന്തി അത്ഥോ.

യോഗീ-പീതികരന്തി യോഗീനം ഭാവനായ യുത്തപ്പയുത്താനം അപ്പസദ്ദാദിഭാവേന ഝാനവിപസ്സനാദിപീതിം ആവഹനതോ യോഗീ-പീതികരം. വിസഭാഗാരമ്മണാഭാവേന പടിസല്ലാനസാരുപ്പതായ രമ്മം. മത്തകുഞ്ജരസേവിതന്തി മത്തവരവാരണവിചരിതം, ഇമിനാപി ബ്രഹാരഞ്ഞഭാവേന ജനവിവേകംയേവ ദസ്സേതി. അത്ഥവസീതി ഇധ അത്ഥോതി സമണധമ്മോ അധിപ്പേതോ. ‘‘കഥം നു ഖോ സോ മേ ഭവേയ്യാ’’തി തസ്സ വസം ഗതോ.

സുപുപ്ഫിതേതി സുട്ഠു പുപ്ഫിതേ. സീതവനേതി ഛായൂദകസമ്പത്തിയാ സീതേ വനേ. ഉഭയേനപി തസ്സ രമണീയതംയേവ വിഭാവേതി. ഗിരികന്ദരേതി ഗിരീനം അബ്ഭന്തരേ കന്ദരേ. കന്തി ഹി ഉദകം, തേന ദാരിതം നിന്നട്ഠാനം കന്ദരം നാമ. താദിസേ സീതലേ ഗിരികന്ദരേ ഘമ്മപരിതാപം വിനോദേത്വാ അത്തനോ ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിത്വാ ന്ഹായിത്വാ ചങ്കമിസ്സാമി ഏകകോതി കത്ഥചി അനായത്തവുത്തിതം ദസ്സേതി.

ഏകാകിയോതി ഏകാകീ അസഹായോ. അദുതിയോതി തണ്ഹാസങ്ഖാതദുതിയാഭാവേന അദുതിയോ. തണ്ഹാ ഹി പുരിസസ്സ സബ്ബദാ അവിജഹനട്ഠേന ദുതിയാ നാമ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘തണ്ഹാദുതിയോ പുരിസോ, ദീഘമദ്ധാന സംസര’’ന്തി (ഇതിവു. ൧൫, ൧൦൫).

ഏവം മേ കത്തുകാമസ്സാതി ‘‘ഹന്ദ ഏകോ ഗമിസ്സാമീ’’തിആദിനാ വുത്തവിധിനാ അരഞ്ഞം ഗന്ത്വാ ഭാവനാഭിയോഗം കത്തുകാമസ്സ മേ. അധിപ്പായോ സമിജ്ഝതൂതി ‘‘കദാഹം വിഹരിസ്സാമി, കതകിച്ചോ അനാസവോ’’തി ഏവം പവത്തോ മനോരഥോ ഇജ്ഝതു സിദ്ധിം പാപുണാതു. അരഹത്തപ്പത്തി ച യസ്മാ ന ആയാചനമത്തേന സിജ്ഝതി, നാപി അഞ്ഞേന സാധേതബ്ബാ, തസ്മാ ആഹ ‘‘സാധയിസ്സാമഹംയേവ, നാഞ്ഞോ അഞ്ഞസ്സ കാരകോ’’തി.

ഏവം ഉപരാജസ്സ പബ്ബജ്ജായ ദള്ഹനിച്ഛയതം ഞത്വാ രാജാ അസോകാരാമഗമനീയം മഗ്ഗം അലങ്കാരാപേത്വാ കുമാരം സബ്ബാലങ്കാരവിഭൂസിതം മഹതിയാ സേനായ മഹച്ചരാജാനുഭാവേന വിഹാരം നേസി. കുമാരോ പധാനഘരം ഗന്ത്വാ മഹാധമ്മരക്ഖിതത്ഥേരസ്സ സന്തികേ പബ്ബജി, അനേകസതാ മനുസ്സാ തം അനുപബ്ബജിംസു. രഞ്ഞോ ഭാഗിനേയ്യോ സങ്ഘമിത്തായ സാമികോ അഗ്ഗിബ്രഹ്മാപി തമേവ അനുപബ്ബജി. സോ പബ്ബജിത്വാ ഹട്ഠതുട്ഠോ അത്തനാ കാതബ്ബം പകാസേന്തോ –

൫൪൩. ‘‘ഏസ ബന്ധാമി സന്നാഹം, പവിസിസ്സാമി കാനനം;

ന തതോ നിക്ഖമിസ്സാമി, അപ്പത്തോ ആസവക്ഖയം.

൫൪൪. ‘‘മാലുതേ ഉപവായന്തേ, സീതേ സുരഭിഗന്ധികേ;

അവിജ്ജം ദാലയിസ്സാമി, നിസിന്നോ നഗമുദ്ധനി.

൫൪൫. ‘‘വനേ കുസുമസഞ്ഛന്നേ, പബ്ഭാരേ നൂന സീതലേ;

വിമുത്തിസുഖേന സുഖിതോ, രമിസ്സാമി ഗിരിബ്ബജേ’’തി. –

തിസ്സോ ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ ഏസ ബന്ധാമി സന്നാഹന്തി ഏസാഹം വീരിയസങ്ഖാതം സന്നാഹം ബന്ധാമി, കായേ ച ജീവിതേ ച നിരപേക്ഖോ വീരിയസന്നാഹേന സന്നയ്ഹാമി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ നാമ സൂരോ പുരിസോ പച്ചത്ഥികേ പച്ചുപട്ഠിതേ തം ജേതുകാമോ അഞ്ഞം കിച്ചം പഹായ കവചപടിമുച്ചനാദിനാ യുദ്ധായ സന്നയ്ഹതി, യുദ്ധഭൂമിഞ്ച ഗന്ത്വാ പച്ചത്ഥികേ അജേത്വാ തതോ ന നിവത്തതി, ഏവമഹമ്പി കിലേസപച്ചത്ഥികേ ജേതും ആദിത്തമ്പി സീസം ചേലഞ്ച അജ്ഝുപേക്ഖിത്വാ ചതുബ്ബിധസമ്മപ്പധാനവീരിയസന്നാഹം സന്നയ്ഹാമി, കിലേസേ അജേത്വാ കിലേസവിജയയോഗ്ഗം വിവേകട്ഠാനം ന വിസ്സജ്ജേമീതി. തേന വുത്തം ‘‘പവിസിസ്സാമി കാനനം ന തതോ നിക്ഖമിസ്സാമി, അപ്പത്തോ ആസവക്ഖയ’’ന്തി.

‘‘മാലുതേ ഉപവായന്തേ’’തിആദിനാ അരഞ്ഞട്ഠാനസ്സ കമ്മട്ഠാനഭാവനായോഗ്യതം വദതി, രമിസ്സാമി നൂന ഗിരിബ്ബജേതി യോജനാ. പബ്ബതപരിക്ഖേപേ അഭിരമിസ്സാമി മഞ്ഞേതി അനാഗതത്ഥം പരികപ്പേന്തോ വദതി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഏവം വത്വാ ഥേരോ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ സമണധമ്മം കരോന്തോ ഉപജ്ഝായേന സദ്ധിം കലിങ്ഗരട്ഠം അഗമാസി. തത്ഥസ്സ പാദേ ചമ്മികാബാധോ ഉപ്പജ്ജി, തം ദിസ്വാ ഏകോ വേജ്ജോ ‘‘സപ്പിം, ഭന്തേ, പരിയേസഥ, തികിച്ഛിസ്സാമി ന’’ന്തി ആഹ. ഥേരോ സപ്പിപരിയേസനം അകത്വാ വിപസ്സനായ ഏവ കമ്മം കരോതി, രോഗോ വഡ്ഢതി, വേജ്ജോ ഥേരസ്സ തത്ഥ അപ്പോസ്സുക്കതം ദിസ്വാ സയമേവ സപ്പിം പരിയേസിത്വാ ഥേരം അരോഗം അകാസി. സോ അരോഗോ ഹുത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൪൪.൧-൧൨) –

‘‘ഇമമ്ഹി ഭദ്ദകേ കപ്പേ, ബ്രഹ്മബന്ധു മഹായസോ;

കസ്സപോ നാമ ഗോത്തേന, ഉപ്പജ്ജി വദതം വരോ.

‘‘നിപ്പപഞ്ചോ നിരാലമ്ബോ, ആകാസസമമാനസോ;

സുഞ്ഞതാബഹുലോ താദീ, അനിമിത്തരതോ വസീ.

‘‘അസങ്ഗചിത്തോ നിക്ലേസോ, അസംസട്ഠോ കുലേ ഗണേ;

മഹാകാരുണികോ വീരോ, വിനയോപായകോവിദോ.

‘‘ഉയ്യുത്തോ പരകിച്ചേസു, വിനയന്തോ സദേവകേ;

നിബ്ബാനഗമനം മഗ്ഗം, ഗതിം പങ്കവിസോസനം.

‘‘അമതം പരമസ്സാദം, ജരാമച്ചുനിവാരണം;

മഹാപരിസമജ്ഝേ സോ, നിസിന്നോ ലോകതാരകോ.

‘‘കരവീകരുതോ നാഥോ, ബ്രഹ്മഘോസോ തഥാഗതോ;

ഉദ്ധരന്തോ മഹാദുഗ്ഗാ, വിപ്പനട്ഠേ അനായകേ.

‘‘ദേസേന്തോ വിരജം ധമ്മം, ദിട്ഠോ മേ ലോകനായകോ;

തസ്സ ധമ്മം സുണിത്വാന, പബ്ബജിം അനഗാരിയം.

‘‘പബ്ബജിത്വാ തദാപാഹം, ചിന്തേന്തോ ജിനസാസനം;

ഏകകോവ വനേ രമ്മേ, വസിം സംസഗ്ഗപീളിതോ.

‘‘സക്കായവൂപകാസോ മേ, ഹേതുഭൂതോ മമാഭവീ;

മനസോ വൂപകാസസ്സ, സംസഗ്ഗഭയദസ്സിനോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ ഥേരേ തത്ഥ വിഹരന്തേ രാജാ കോടിധനപരിച്ചാഗേന ഭോജകഗിരിവിഹാരം നാമ കാരേത്വാ ഥേരം തത്ഥ വാസേസി. സോ തത്ഥ വിഹരന്തോ പരിനിബ്ബാനകാലേ –

൫൪൬. ‘‘സോഹം പരിപുണ്ണസങ്കപ്പോ, ചന്ദോ പന്നരസോ യഥാ;

സബ്ബാസവപരിക്ഖീണോ, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ’’തി. –

ഓസാനഗാഥമാഹ. സാ ഉത്താനത്ഥാവ. തദേവ ച ഥേരസ്സ അഞ്ഞാബ്യാകരണം അഹോസീതി.

ഏകവിഹാരിയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.