൧൦. ദസകനിപാതോ

൧. കാളുദായിത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ദസകനിപാതേ അങ്ഗാരിനോതിആദികാ ആയസ്മതോ കാളുദായിത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പദുമുത്തരബുദ്ധസ്സ കാലേ ഹംസവതീനഗരേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും കുലപ്പസാദകാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ തജ്ജം അഭിനീഹാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി.

സോ യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ അമ്ഹാകം ബോധിസത്തസ്സ മാതുകുച്ഛിയം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണദിവസേ കപിലവത്ഥുസ്മിംയേവ അമച്ചഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. ബോധിസത്തേന സദ്ധിം ഏകദിവസംയേവ ജാതോതി തംദിവസംയേവ നം ദുകൂലചുമ്ബടേ നിപജ്ജാപേത്വാ ബോധിസത്തസ്സ ഉപട്ഠാനം നയിംസു. ബോധിസത്തേന ഹി സദ്ധിം ബോധിരുക്ഖോ, രാഹുലമാതാ, ചത്താരോ നിധീ, ആരോഹനിയഹത്ഥീ, അസ്സകണ്ഡകോ, ഛന്നോ കാളുദായീതി ഇമേ സത്ത ഏകദിവസംയേവ ജാതത്താ സഹജാതാ നാമ അഹേസും. അഥസ്സ നാമഗ്ഗഹണദിവസേ സകലനഗരസ്സ ഉദഗ്ഗചിത്തദിവസേ ജാതത്താ ഉദായീത്വേവ നാമം അകംസു, ഥോകം കാളധാതുകത്താ പന കാളുദായീതി പഞ്ഞായിത്ഥ. സോ ബോധിസത്തേന സദ്ധിം കുമാരകീളം കീളന്തോ വുദ്ധിം അഗമാസി.

അപരഭാഗേ ലോകനാഥേ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമിത്വാ അനുക്കമേന സബ്ബഞ്ഞുതം പത്വാ പവത്തിതവരധമ്മചക്കേ രാജഗഹം ഉപനിസ്സായ വേളുവനേ വിഹരന്തേ സുദ്ധോദനമഹാരാജാ തം പവത്തിം സുത്വാ പുരിസസഹസ്സപരിവാരം ഏകം അമച്ചം ‘‘പുത്തം മേ ഇധാനേഹീ’’തി പേസേസി. സോ ധമ്മദേസനാവേലായ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ പരിസപരിയന്തേ ഠിതോ ധമ്മം സുത്വാ സപരിസോ അരഹത്തം പാപുണി. അഥ നേ സത്ഥാ ‘‘ഏഥ, ഭിക്ഖവോ’’തി ഹത്ഥം പസാരേതി. സബ്ബേ തങ്ഖണംയേവ ഇദ്ധിമയപത്തചീവരധരാ വസ്സസട്ഠികത്ഥേരാ വിയ അഹേസും. അരഹത്തം പത്തതോ പട്ഠായ പന അരിയാ മജ്ഝത്താവ ഹോന്തി, തസ്മാ രഞ്ഞാ പഹിതസാസനം ദസബലസ്സ ന കഥേസി. രാജാ ‘‘നേവ ഗതബലകോട്ഠകോ ആഗച്ഛതി, ന സാസനം സുയ്യതീ’’തി അപരമ്പി അമച്ചം പുരിസസഹസ്സേന പേസേസി. തസ്മിമ്പി തഥാ പടിപന്നേ അപരന്തി ഏവം നവഹി അമച്ചേഹി സദ്ധിം നവ പുരിസസഹസ്സാനി പേസേസി സബ്ബേ അരഹത്തം പത്വാ തുണ്ഹീ അഹേസും.

അഥ രാജാ ചിന്തേസി – ‘‘ഏത്തകാ ജനാ മയി സിനേഹാഭാവേന ദസബലസ്സ ഇധാഗമനത്ഥായ ന കിഞ്ചി കഥയിംസു, അയം ഖോ പന ഉദായീ ദസബലേന സമവയോ സഹപംസുകീളികോ, മയി ച സിനേഹവാ, ഇമം പേസേസ്സാമീ’’തി തം പക്കോസാപേത്വാ, ‘‘താത, ത്വം പുരിസസഹസ്സപരിവാരോ രാജഗഹം ഗന്ത്വാ ദസബലം ആനേഹീ’’തി വത്വാ പേസേസി. സോ പന ഗച്ഛന്തോ ‘‘സചാഹം, ദേവ, പബ്ബജിതും ലഭിസ്സാമി, ഏവാഹം ഭഗവന്തം ഇധാനേസ്സാമീ’’തി വത്വാ ‘‘യം കിഞ്ചി കത്വാ മമ പുത്തം ദസ്സേഹീ’’തി വുത്തോ രാജഗഹം ഗന്ത്വാ സത്ഥു ധമ്മദേസനാവേലായ പരിസപരിയന്തേ ഠിതോ ധമ്മം സുത്വാ സപരിവാരോ അരഹത്തം പത്വാ ഏഹിഭിക്ഖുഭാവേ പതിട്ഠാസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൪.൪൮-൬൩) –

‘‘പദുമുത്തരബുദ്ധസ്സ, ലോകജേട്ഠസ്സ താദിനോ;

അദ്ധാനം പടിപന്നസ്സ, ചരതോ ചാരികം തദാ.

‘‘സുഫുല്ലം പദുമം ഗയ്ഹ, ഉപ്പലം മല്ലികഞ്ചഹം;

പരമന്നം ഗഹേത്വാന, അദാസിം സത്ഥുനോ അഹം.

‘‘പരിഭുഞ്ജി മഹാവീരോ, പരമന്നം സുഭോജനം;

തഞ്ച പുപ്ഫം ഗഹേത്വാന, ജനസ്സ സമ്പദസ്സയി.

‘‘ഇട്ഠം കന്തം പിയം ലോകേ, ജലജം പുപ്ഫമുത്തമം;

സുദുക്കരം കതം തേന, യോ മേ പുപ്ഫം അദാസിദം.

‘‘യോ പുപ്ഫമഭിരോപേസി, പരമന്നഞ്ചദാസി മേ;

തമഹം കിത്തയിസ്സാമി, സുണാഥ മമ ഭാസതോ.

‘‘ദസ അട്ഠ ചക്ഖത്തും സോ, ദേവരജ്ജം കരിസ്സതി;

ഉപ്പലം പദുമഞ്ചാപി, മല്ലികഞ്ച തദുത്തരി.

‘‘അസ്സ പുഞ്ഞവിപാകേന, ദിബ്ബഗന്ധസമായുതം;

ആകാസേ ഛദനം കത്വാ, ധാരയിസ്സതി താവദേ.

‘‘പഞ്ചവീസതിക്ഖത്തുഞ്ച, ചക്കവത്തീ ഭവിസ്സതി;

പഥബ്യാ രജ്ജം പഞ്ചസതം, വസുധം ആവസിസ്സതി.

‘‘കപ്പസതസഹസ്സമ്ഹി, ഓക്കാകകുലസമ്ഭവോ;

ഗോതമോ നാമ ഗോത്തേന, സത്ഥാ ലോകേ ഭവിസ്സതി.

‘‘സകകമ്മാഭിരദ്ധോ സോ, സുക്കമൂലേന ചോദിതോ;

സക്യാനം നന്ദിജനനോ, ഞാതിബന്ധു ഭവിസ്സതി.

‘‘സോ പച്ഛാ പബ്ബജിത്വാന, സുക്കമൂലേന ചോദിതോ;

സബ്ബാസവേ പരിഞ്ഞായ, നിബ്ബായിസ്സതിനാസവോ.

‘‘പടിസമ്ഭിദമനുപ്പത്തം, കതകിച്ചമനാസവം;

ഗോതമോ ലോകബന്ധു തം, ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസ്സതി.

‘‘പധാനപഹിതത്തോ സോ, ഉപസന്തോ നിരൂപധി;

ഉദായീ നാമ നാമേന, ഹേസ്സതി സത്ഥു സാവകോ.

‘‘രാഗോ ദോസോ ച മോഹോ ച, മാനോ മക്ഖോ ച ധംസിതോ;

സബ്ബാസവേ പരിഞ്ഞായ, വിഹരാമി അനാസവോ.

‘‘തോസയിഞ്ചാപി സമ്ബുദ്ധം, ആതാപീ നിപകോ അഹം;

പസാദിതോ ച സമ്ബുദ്ധോ, ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി മം.

‘‘പടിസമ്ഭിദാ ചതസ്സോ…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ ‘‘ന താവായം ദസബലസ്സ കുലനഗരം ഗന്തും കാലോ, വസന്തേ പന ഉപഗതേ പുപ്ഫിതേസു വനസണ്ഡേസു ഹരിതതിണസഞ്ഛന്നായ ഭൂമിയാ ഗമനകാലോ ഭവിസ്സതീ’’തി കാലം പടിമാനേന്തോ വസന്തേ സമ്പത്തേ സത്ഥു കുലനഗരം ഗന്തും ഗമനമഗ്ഗവണ്ണം സംവണ്ണേന്തോ –

൫൨൭. ‘‘അങ്ഗാരിനോ ദാനി ദുമാ ഭദന്തേ, ഫലേസിനോ ഛദനം വിപ്പഹായ;

തേ അച്ചിമന്തോവ പഭാസയന്തി, സമയോ മഹാവീര ഭാഗീരസാനം.

൫൨൮. ‘‘ദുമാനി ഫുല്ലാനി മനോരമാനി, സമന്തതോ സബ്ബദിസാ പവന്തി;

പത്തം പഹായ ഫലമാസസാനാ, കാലോ ഇതോ പക്കമനായ വീര.

൫൨൯. ‘‘നേവാതിസീതം ന പനാതിഉണ്ഹം, സുഖാ ഉതു അദ്ധനിയാ ഭദന്തേ;

പസ്സന്തു തം സാകിയാ കോളിയാ ച, പച്ഛാമുഖം രോഹിനിയം തരന്തം.

൫൩൦. ‘‘ആസായ കസതേ ഖേത്തം, ബീജം ആസായ വപ്പതി;

ആസായ വാണിജാ യന്തി, സമുദ്ദം ധനഹാരകാ;

യായ ആസായ തിട്ഠാമി, സാ മേ ആസാ സമിജ്ഝതു.

൫൩൧. ‘‘പുനപ്പുനഞ്ചേവ വപന്തി ബീജം, പുനപ്പുനം വസ്സതി ദേവരാജാ;

പുനപ്പുനം ഖേത്തം കസന്തി കസ്സകാ, പുനപ്പുനം ധഞ്ഞമുപേതി രട്ഠം.

൫൩൨. ‘‘പുനപ്പുനം യാചനകാ ചരന്തി, പുനപ്പുനം ദാനപതീ ദദന്തി;

പുനപ്പുനം ദാനപതീ ദദിത്വാ, പുനപ്പുനം സഗ്ഗമുപേന്തി ഠാനം.

൫൩൩. ‘‘വീരോ ഹവേ സത്തയുഗം പുനേതി, യസ്മിം കുലേ ജായതി ഭൂരിപഞ്ഞോ;

മഞ്ഞാമഹം സക്കതി ദേവദേവോ, തയാ ഹി ജാതോ മുനി സച്ചനാമോ.

൫൩൪. ‘‘സുദ്ധോദനോ നാമ പിതാ മഹേസിനോ, ബുദ്ധസ്സ മാതാ പന മായനാമാ;

യാ ബോധിസത്തം പരിഹരിയ കുച്ഛിനാ, കായസ്സ ഭേദാ തിദിവമ്ഹി മോദതി.

൫൩൫. ‘‘സാ ഗോതമീ കാലകതാ ഇതോ ചുതാ, ദിബ്ബേഹി കാമേഹി സമങ്ഗിഭൂതാ;

സാ മോദതി കാമഗുണേഹി പഞ്ചഹി, പരിവാരിതാ ദേവഗണേഹി തേഹി.

൫൩൬. ‘‘ബുദ്ധസ്സ പുത്തോമ്ഹി അസയ്ഹസാഹിനോ, അങ്ഗീരസസ്സപ്പടിമസ്സ താദിനോ;

പിതുപിതാ മയ്ഹം തുവംസി സക്ക, ധമ്മേന മേ ഗോതമ അയ്യകോസീ’’തി. –

ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ അങ്ഗാരിനോതി അങ്ഗാരാനി വിയാതി അങ്ഗാരാനി, രത്തപവാളവണ്ണാനി രുക്ഖാനം പുപ്ഫപല്ലവാനി, താനി ഏതേസം സന്തീതി അങ്ഗാരിനോ, അതിലോഹിതകുസുമകിസലയേഹി അങ്ഗാരവുട്ഠിസംപരികിണ്ണാ വിയാതി അത്ഥോ. ഇദാനീതി ഇമസ്മിം കാലേ. ദുമാതി രുക്ഖാ. ഭദന്തേതി, ഭദ്ദം അന്തേ ഏതസ്സാതി ഭദന്തേതി ഏകസ്സ ദകാരസ്സ ലോപം കത്വാ വുച്ചതി, ഗുണവിസേസയുത്തോ, ഗുണവിസേസയുത്താനഞ്ച അഗ്ഗഭൂതോ സത്ഥാ. തസ്മാ ഭദന്തേതി സത്ഥു ആലപനം. പച്ചത്തവചനഞ്ചേതം ഏകാരന്തം ‘‘സുകടേ പടികമ്മേ സുഖേ ദുക്ഖേപി ചേ’’തിആദീസു വിയ. ഇധ പന സമ്ബോധനത്ഥേ ദട്ഠബ്ബം. തേന വുത്തം ‘‘ഭദന്തേതി ആലപന’’ന്തി. ‘‘ഭദ്ദസദ്ദസമാനത്ഥം പദന്തരമേക’’ന്തി കേചി. ഫലാനി ഏസന്തീതി ഫലേസിനോ. അചേതനേപി ഹി സചേതനകിരിയമാരോപേത്വാ വോഹരന്തി, യഥാ കുലം പതിതുകാമന്തി, ഫലാനി ഗഹേതുമാരദ്ധാ സമ്പത്തിഫലഗഹണകാലാതി അത്ഥോ. ഛദനം വിപ്പഹായാതി പുരാണപണ്ണാനി പജഹിത്വാ സമ്പന്നപണ്ഡുപലാസാതി അത്ഥോ. തേതി ദുമാ. അച്ചിമന്തോവ പഭാസയന്തീതി ദീപസിഖാവന്തോ വിയ ജലിതഅഗ്ഗീ വിയ വാ ഓഭാസയന്തി സബ്ബാ ദിസാതി അധിപ്പായോ. സമയോതി കാലോ, ‘‘അനുഗ്ഗഹായാ’’തി വചനസേസോ. മഹാവീരാതി മഹാവിക്കന്ത. ഭാഗീ രസാനന്തി അത്ഥരസാദീനം ഭാഗീ. വുത്തഞ്ഹേതം ധമ്മസേനാപതിനാ – ‘‘ഭാഗീ വാ ഭഗവാ അത്ഥരസസ്സ ധമ്മരസസ്സാ’’തിആദി (ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൨). മഹാവീര, ഭാഗീതി ച ഇദമ്പി ദ്വയം സമ്ബോധനവചനം ദട്ഠബ്ബം. ഭാഗീരഥാനന്തി പന പാഠേ ഭഗീരഥോ നാമ ആദിരാജാ. തബ്ബംസജാതതായ സാകിയാ ഭാഗീരഥാ, തേസം ഭാഗീരഥാനം ഉപകാരത്ഥന്തി അധിപ്പായോ.

ദുമാനീതി ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന വുത്തം, ദുമാ രുക്ഖാതി അത്ഥോ. സമന്തതോ സബ്ബദിസാ പവന്തീതി, സമന്തതോ സബ്ബഭാഗതോ സബ്ബദിസാസു ച ഫുല്ലാനി, തഥാ ഫുല്ലത്താ ഏവ സബ്ബദിസാ പവന്തി ഗന്ധം വിസ്സജ്ജേന്തി. ആസമാനാതി ആസീസന്താ ഗഹിതുകാമാ. ഏവം രുക്ഖസോഭായ ഗമനമഗ്ഗസ്സ രാമണേയ്യതം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ‘‘നേവാതിസീത’’ന്തിആദിനാ ഉതുസമ്പത്തിം ദസ്സേതി. സുഖാതി നാതിസീതനാതിഉണ്ഹഭാവേനേവ സുഖാ ഇട്ഠാ. ഉതു അദ്ധനിയാതി അദ്ധാനഗമനയോഗ്ഗാ ഉതു. പസ്സന്തു തം സാകിയാ കോളിയാ ച, പച്ഛാമുഖം രോഹിനിയം തരന്തന്തി രോഹിനീ നാമ നദീ സാകിയകോളിയജനപദാനം അന്തരേ ഉത്തരദിസതോ ദക്ഖിണമുഖാ സന്ദതി, രാജഗഹം ചസ്സാ പുരത്ഥിമദക്ഖിണായ ദിസായ, തസ്മാ രാജഗഹതോ കപിലവത്ഥും ഗന്തും തം നദിം തരന്താ പച്ഛാമുഖാ ഹുത്വാ തരന്തി. തേനാഹ ‘‘പസ്സന്തു തം…പേ… തരന്ത’’ന്തി. ‘‘ഭഗവന്തം പച്ഛാമുഖം രോഹിനിം നാമ നദിം അതിക്കമന്തം സാകിയകോളിയജനപദവാസിനോ പസ്സന്തൂ’’തി കപിലവത്ഥുഗമനായ ഭഗവന്തം ആയാചന്തോ ഉസ്സാഹേതി.

ഇദാനി അത്തനോ പത്ഥനം ഉപമാഹി പകാസേന്തോ ‘‘ആസായ കസതേ’’തി ഗാഥമാഹ. ആസായ കസതേ ഖേത്തന്തി കസ്സകോ കസന്തോ ഖേത്തം ഫലാസായ കസതി. ബീജം ആസായ വപ്പതീതി കസിത്വാ ച വപന്തേന ഫലാസായ ഏവ ബീജം വപ്പതി നിക്ഖിപീയതി. ആസായ വാണിജാ യന്തീതി ധനഹാരകാ വാണിജാ ധനാസായ സമുദ്ദം തരിതും ദേസം ഉപഗന്തും സമുദ്ദം നാവായ യന്തി ഗച്ഛന്തി. യായ ആസായ തിട്ഠാമീതി ഏവം അഹമ്പി യായ ആസായ പത്ഥനായ ഭഗവാ തുമ്ഹാകം കപിലപുരഗമനപത്ഥനായ ഇധ തിട്ഠാമി. സാ മേ ആസാ സമിജ്ഝതു, തുമ്ഹേഹി ‘‘കപിലവത്ഥു ഗന്തബ്ബ’’ന്തി വദതി, ആസായ സദിസതായ ചേത്ഥ കത്തുകമ്യതാഛന്ദം ആസാതി ആഹ.

ഗമനമഗ്ഗസംവണ്ണനാദിനാ അനേകവാരം യാചനായ കാരണം ദസ്സേതും ‘‘പുനപ്പുന’’ന്തിആദി വുത്തം. തസ്സത്ഥോ – സകിം വുത്തമത്തേന വപ്പേ അസമ്പജ്ജമാനേ കസ്സകാ പുനപ്പുനം ദുതിയമ്പി തതിയമ്പി ബീജം വപന്തി. പജ്ജുന്നോ ദേവരാജാപി ഏകവാരമേവ അവസ്സിത്വാ പുനപ്പുനം കാലേന കാലം വസ്സതി. കസ്സകാപി ഏകവാരമേവ അകസിത്വാ സസ്സസമ്പത്തിഅത്ഥം പംസും കദ്ദമം വാ മുദും കാതും ഖേത്തം പുനപ്പുനം കസന്തി. ഏകവാരമേവ ധഞ്ഞം സങ്ഗഹം കത്വാ ‘‘അലമേത്താവതാ’’തി അപരിതുസ്സനതോ കോട്ഠാഗാരാദീസു പടിസാമനവസേന മനുസ്സേഹി ഉപനീയമാനം പുനപ്പുനം സാലിആദിധഞ്ഞം രട്ഠം ഉപേതി ഉപഗച്ഛതി.

യാചനകാപി യാചന്താ പുനപ്പുനം കുലാനി ചരന്തി ഉപഗച്ഛന്തി, ന ഏകവാരമേവ, യാചിതാ പന തേസം പുനപ്പുനം ദാനപതീ ദദന്തി, ന സകിംയേവ. തഥാ പന ദേയ്യധമ്മം പുനപ്പുനം ദാനപതീ ദദിത്വാ ദാനമയം പുഞ്ഞം ഉപചിനിത്വാ പുനപ്പുനം അപരാപരം സഗ്ഗമുപേന്തി ഠാനം പടിസന്ധിവസേന ദേവലോകം ഉപഗച്ഛന്തി. തസ്മാ അഹമ്പി പുനപ്പുനം യാചാമി ഭഗവാ മയ്ഹം മനോരഥം മത്ഥകം പാപേഹീതി അധിപ്പായോ.

ഇദാനി യദത്ഥം സത്ഥാരം കപിലവത്ഥുഗമനം യാചതി, തം ദസ്സേതും ‘‘വീരോ ഹവേ’’തിഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – വീരോ വീരിയവാ മഹാവിക്കന്തോ ഭൂരിപഞ്ഞോ മഹാപഞ്ഞോ പുരിസോ യസ്മിം കുലേ ജായതി നിബ്ബത്തതി, തത്ഥ ഹവേ ഏകംസേന സത്തയുഗം സത്തപുരിസയുഗം യാവസത്തമം പിതാമഹയുഗം സമ്മാപടിപത്തിയാ പുനേതി സോധേതീതി ലോകവാദോ അതിവാദോ അഞ്ഞേസു. ഭഗവാ പന സബ്ബേസം ദേവാനം ഉത്തമദേവതായ ദേവദേവോ പാപനിവാരണേന കല്യാണപതിട്ഠാപനേന തതോ പരമ്പി സോധേതും സക്കതി സക്കോതീതി മഞ്ഞാമി അഹം. കസ്മാ? തയാ ഹി ജാതോ മുനി സച്ചനാമോ യസ്മാ തയാ സത്ഥാരാ അരിയായ ജാതിയാ ജാതോ മുനിഭാവോ, മുനി വാ സമാനോ അത്തഹിതപരഹിതാനം ഇധലോകപരലോകാനഞ്ച മുനനട്ഠേന ‘‘മുനീ’’തി അവിതഥനാമോ, മോനവാ വാ മുനി, ‘‘സമണോ പബ്ബജിതോ ഇസീ’’തി അവിതഥനാമോ തയാ ജാതോ. തസ്മാ സത്താനം ഏകന്തഹിതപടിലാഭഹേതുഭാവതോ ഭഗവാ തവ തത്ഥ ഗമനം യാചാമാതി അത്ഥോ.

ഇദാനി ‘‘സത്തയുഗ’’ന്തി വുത്തേ പിതുയുഗം ദസ്സേതും ‘‘സുദ്ധോദനോ നാമാ’’തിആദി വുത്തം. സുദ്ധം ഓദനം ജീവനം ഏതസ്സാതി സുദ്ധോദനോ. ബുദ്ധപിതാ ഹി ഏകംസതോ സുവിസുദ്ധകായവചീമനോസമാചാരോ സുവിസുദ്ധാജീവോ ഹോതി തഥാ അഭിനീഹാരസമ്പന്നത്താ. മായനാമാതി കുലരൂപസീലാചാരാദിസമ്പത്തിയാ ഞാതിമിത്താദീഹി ‘‘മാ യാഹീ’’തി വത്തബ്ബഗുണതായ ‘‘മായാ’’തി ലദ്ധനാമാ. പരിഹരിയാതി ധാരേത്വാ. കായസ്സ ഭേദാതി സദേവകസ്സ ലോകസ്സ ചേതിയസദിസസ്സ അത്തനോ കായസ്സ വിനാസതോ ഉദ്ധം. തിദിവമ്ഹീതി തുസിതദേവലോകേ.

സാതി മായാദേവീ. ഗോതമീതി ഗോത്തേന തം കിത്തേതി. ദിബ്ബേഹി കാമേഹീതി, തുസിതഭവനപരിയാപന്നേഹി ദിബ്ബേഹി വത്ഥുകാമേഹി. സമങ്ഗിഭൂതാതി സമന്നാഗതാ. കാമഗുണേഹീതി കാമകോട്ഠാസേഹി, ‘‘കാമേഹീ’’തി വത്വാ പുന ‘‘കാമഗുണേഹീ’’തി വചനേന അനേകഭാഗേഹി വത്ഥുകാമേഹി പരിചാരിയതീതി ദീപേതി. തേഹീതി യസ്മിം ദേവനികായേ നിബ്ബത്തി, തേഹി തുസിതദേവഗണേഹി, തേഹി വാ കാമഗുണേഹി. ‘‘സമങ്ഗിഭൂതാ പരിവാരിതാ’’തി ച ഇത്ഥിലിങ്ഗനിദ്ദേസോ പുരിമത്തഭാവസിദ്ധം ഇത്ഥിഭാവം, ദേവതാഭാവം വാ സന്ധായ കതോ, ദേവൂപപത്തി പന പുരിസഭാവേനേവ ജാതാ.

ഏവം ഥേരേന യാചിതോ ഭഗവാ തത്ഥ ഗമനേ ബഹൂനം വിസേസാധിഗമം ദിസ്വാ വീസതിസഹസ്സ ഖീണാസവപരിവുതോ രാജഗഹതോ അതുരിതചാരികാവസേന കപിലവത്ഥുഗാമിമഗ്ഗം പടിപജ്ജി. ഥേരോ ഇദ്ധിയാ കപിലവത്ഥും ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ പുരതോ ആകാസേ ഠിതോ അദിട്ഠപുബ്ബം വേസം ദിസ്വാ രഞ്ഞാ ‘‘കോസി ത്വ’’ന്തി പുച്ഛിതോ, ‘‘സചേ അമച്ചപുത്തം തയാ ഭഗവതോ സന്തികം പേസിതം മം ന ജാനാസി, ഏവം പന ജാനാഹീ’’തി ദസ്സേന്തോ –

‘‘ബുദ്ധസ്സ പുത്തോമ്ഹി അസയ്ഹസാഹിനോ, അങ്ഗീരസസ്സപ്പടിമസ്സ താദിനോ;

പിതുപിതാ മയ്ഹം തുവംസി സക്ക, ധമ്മേന മേ ഗോതമ അയ്യകോസീ’’തി. –

ഓസാനഗാഥമാഹ.

തത്ഥ ബുദ്ധസ്സ പുത്തോമ്ഹീതി, സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധസ്സ ഉരേ ജാതതായ ഓരസപുത്തോ അമ്ഹി. അസയ്ഹസാഹിനോതി, അഭിസമ്ബോധിതോ പുബ്ബേ ഠപേത്വാ മഹാബോധിസത്തം അഞ്ഞേഹി സഹിതും വഹിതും അസക്കുണേയ്യത്താ അസയ്ഹസ്സ സകലസ്സ ബോധിസമ്ഭാരസ്സ മഹാകാരുണികാധികാരസ്സ ച സഹനതോ വഹനതോ, തതോ പരമ്പി അഞ്ഞേഹി സഹിതും അഭിഭവിതും അസക്കുണേയ്യത്താ അസയ്ഹാനം പഞ്ചന്നം മാരാനം സഹനതോ അഭിഭവനതോ, ആസയാനുസയചരിതാധിമുത്തിആദിവിഭാഗാവബോധനേന യഥാരഹം വേനേയ്യാനം ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികപരമത്ഥേഹി അനുസാസനീസങ്ഖാതസ്സ അഞ്ഞേഹി അസയ്ഹസ്സ ബുദ്ധകിച്ചസ്സ ച സഹനതോ, തത്ഥ വാ സാധുകാരീഭാവതോ അസയ്ഹസാഹിനോ. അങ്ഗീരസസ്സാതി അങ്ഗീകതസീലാദിസമ്പത്തികസ്സ. ‘‘അങ്ഗമങ്ഗേഹി നിച്ഛരണകഓഭാസസ്സാ’’തി അപരേ. കേചി പന ‘‘അങ്ഗീരസോ, സിദ്ധത്ഥോതി ദ്വേ നാമാനി പിതരായേവ ഗഹിതാനീ’’തി വദന്തി. അപ്പടിമസ്സാതി അനൂപമസ്സ. ഇട്ഠാനിട്ഠേസു താദിലക്ഖണപ്പത്തിയാ താദിനോ. പിതുപിതാ മയ്ഹം തുവംസീതി അരിയജാതിവസേന മയ്ഹം പിതു സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ലോകവോഹാരേന ത്വം പിതാ അസി. സക്കാതി ജാതിവസേന രാജാനം ആലപതി. ധമ്മേനാതി സഭാവേന അരിയജാതി ലോകിയജാതീതി ദ്വിന്നം ജാതീനം സഭാവസമോധാനേന ഗോതമാതി രാജാനം ഗോത്തേന ആലപതി. അയ്യകോസീതി പിതാമഹോ അസി. ഏത്ഥ ച ‘‘ബുദ്ധസ്സ പുത്തോമ്ഹീ’’തിആദിം വദന്തോ ഥേരോ അഞ്ഞം ബ്യാകാസി.

ഏവം പന അത്താനം ജാനാപേത്വാ ഹട്ഠതുട്ഠേന രഞ്ഞാ മഹാരഹേ പല്ലങ്കേ നിസീദാപേത്വാ അത്തനോ പടിയാദിതസ്സ നാനഗ്ഗരസസ്സ ഭോജനസ്സ പത്തം പൂരേത്വാ ദിന്നേ ഗമനാകാരം ദസ്സേതി. ‘‘കസ്മാ ഗന്തുകാമത്ഥ, ഭുഞ്ജഥാ’’തി ച വുത്തേ, ‘‘സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ഭുഞ്ജിസ്സാമീ’’തി. ‘‘കഹം പന സത്ഥാ’’തി? ‘‘വീസതിസഹസ്സഭിക്ഖുപരിവാരോ തുമ്ഹാകം ദസ്സനത്ഥായ മഗ്ഗം പടിപന്നോ’’തി. ‘‘തുമ്ഹേ ഇമം പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജിത്വാ യാവ മമ പുത്തോ ഇമം നഗരം സമ്പാപുണാതി, താവസ്സ ഇതോവ പിണ്ഡപാതം ഹരഥാ’’തി. ഥേരോ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ രഞ്ഞോ പരിസായ ച ധമ്മം കഥേത്വാ സത്ഥു ആഗമനതോ പുരേതരമേവ സകലം രാജനിവേസനം രതനത്തയേ അഭിപ്പസന്നം കരോന്തോ സബ്ബേസം പസ്സന്താനംയേവ സത്ഥു ആഹരിതബ്ബഭത്തപുണ്ണം പത്തം ആകാസേ വിസ്സജ്ജേത്വാ സയമ്പി വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ പിണ്ഡപാതം ഉപനേത്വാ സത്ഥു ഹത്ഥേ ഠപേസി. സത്ഥാ തം പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജി. ഏവം സട്ഠിയോജനം മഗ്ഗം ദിവസേ ദിവസേ യോജനം ഗച്ഛന്തസ്സ സത്ഥു രാജഗേഹതോവ ഭത്തം ആഹരിത്വാ അദാസി. അഥ നം ഭഗവാ ‘‘മയ്ഹം പിതു മഹാരാജസ്സ സകലനിവേസനം പസാദേസീ’’തി കുലപ്പസാദകാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

കാളുദായിത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഏകവിഹാരിയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

പുരതോ പച്ഛതോ വാതിആദികാ ആയസ്മതോ ഏകവിഹാരിയത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ കസ്സപദസബലസ്സ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ വിവേകവാസം വസി.

സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ഏകം ബുദ്ധന്തരം ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ഭഗവതി പരിനിബ്ബുതേ ധമ്മാസോകരഞ്ഞോ കനിട്ഠഭാതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. അസോകമഹാരാജാ കിര സത്ഥു പരിനിബ്ബാനതോ ദ്വിന്നം വസ്സസതാനം ഉപരി അട്ഠാരസമേ വസ്സേ സകലജമ്ബുദീപേ ഏകരജ്ജാഭിസേകം പത്വാ അത്തനോ കനിട്ഠം തിസ്സകുമാരം ഓപരജ്ജേ ഠപേത്വാ ഏകേന ഉപായേന തം സാസനേ അഭിപ്പസന്നം അകാസി. സോ ഏകദിവസം മിഗവം ഗതോ അരഞ്ഞേ യോനകമഹാധമ്മരക്ഖിതത്ഥേരം ഹത്ഥിനാഗേന സാലസാഖം ഗഹേത്വാ ബീജിയമാനം നിസിന്നം ദിസ്വാ സഞ്ജാതപസാദോ ‘‘അഹോ വതാഹമ്പി അയം മഹാഥേരോ വിയ പബ്ബജിത്വാ അരഞ്ഞേ വിഹരേയ്യ’’ന്തി ചിന്തേസി. ഥേരോ തസ്സ ചിത്താചാരം ഞത്വാ തസ്സ പസ്സന്തസ്സേവ ആകാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ അസോകാരാമേ പോക്ഖരണിയാ അഭിജ്ജമാനേ ഉദകേ ഠത്വാ ചീവരഞ്ച ഉത്തരാസങ്ഗഞ്ച ആകാസേ ഓലഗ്ഗേത്വാ ന്ഹായിതും ആരഭി. കുമാരോ ഥേരസ്സ ആനുഭാവം ദിസ്വാ അഭിപ്പസന്നോ അരഞ്ഞതോ നിവത്തിത്വാ രാജഗേഹം ഗന്ത്വാ ‘‘പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ തം അനേകപ്പകാരം യാചിത്വാ പബ്ബജ്ജാധിപ്പായം നിവത്തേതും നാസക്ഖി. സോ ഉപാസകോ ഹുത്വാ പബ്ബജ്ജാസുഖം പത്ഥേന്തോ –

൫൩൭. ‘‘പുരതോ പച്ഛതോ വാപി, അപരോ ചേ ന വിജ്ജതി;

അതീവ ഫാസു ഭവതി, ഏകസ്സ വസതോ വനേ.

൫൩൮. ‘‘ഹന്ദ ഏകോ ഗമിസ്സാമി, അരഞ്ഞം ബുദ്ധവണ്ണിതം;

ഫാസു ഏകവിഹാരിസ്സ, പഹിതത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ.

൫൩൯. ‘‘യോഗീ-പീതികരം രമ്മം, മത്തകുഞ്ജരസേവിതം;

ഏകോ അത്ഥവസീ ഖിപ്പം, പവിസിസ്സാമി കാനനം.

൫൪൦. ‘‘സുപുപ്ഫിതേ സീതവനേ, സീതലേ ഗിരികന്ദരേ;

ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിത്വാ, ചങ്കമിസ്സാമി ഏകകോ.

൫൪൧. ‘‘ഏകാകിയോ അദുതിയോ, രമണീയേ മഹാവനേ;

കദാഹം വിഹരിസ്സാമി, കതകിച്ചോ അനാസവോ.

൫൪൨. ‘‘ഏവം മേ കത്തുകാമസ്സ, അധിപ്പായോ സമിജ്ഝതു;

സാധയിസ്സാമഹംയേവ, നാഞ്ഞോ അഞ്ഞസ്സ കാരകോ’’തി. –

ഇമാ ഛ ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ പുരതോ പച്ഛതോ വാതി അത്തനോ പുരതോ വാ പച്ഛതോ വാ, വാ-സദ്ദസ്സ വികപ്പത്ഥത്താ പസ്സതോ വാ അപരോ അഞ്ഞോ ജനോ ന വിജ്ജതി ചേ, അതീവ അതിവിയ ഫാസു ചിത്തസുഖം ഭവതി. ഏകവിഹാരീഭാവേന ഏകസ്സ അസഹായസ്സ. വനേ വസതോതി ചിരപരിചിതേന വിവേകജ്ഝാസയേന ആകഡ്ഢിയമാനഹദയോ സോ രത്തിന്ദിവം മഹാജനപരിവുതസ്സ വസതോ സങ്ഗണികവിഹാരം നിബ്ബിന്ദന്തോ വിവേകസുഖഞ്ച ബഹും മഞ്ഞന്തോ വദതി.

ഹന്ദാതി വോസ്സഗ്ഗത്ഥേ നിപാതോ, തേന ഇദാനി കരീയമാനസ്സ അരഞ്ഞഗമനസ്സ നിച്ഛിതഭാവമാഹ. ഏകോ ഗമിസ്സാമീതി ‘‘സുഞ്ഞാഗാരേ ഖോ, ഗഹപതി, തഥാഗതാ അഭിരമന്തീ’’തിആദിവചനതോ (ചൂളവ. ൩൦൬) ബുദ്ധേഹി വണ്ണിതം പസട്ഠം അരഞ്ഞം ഏകോ അസഹായോ ഗമിസ്സാമി വാസാധിപ്പായേന ഉപഗച്ഛാമി. യസ്മാ ഏകവിഹാരിസ്സ ഠാനാദീസു അസഹായഭാവേന ഏകവിഹാരിസ്സ നിബ്ബാനം പടിപേസിതചിത്തതായ പഹിതത്തസ്സ അധിസീലസിക്ഖാദികാ തിസ്സോ സിക്ഖാ സിക്ഖതോ ഭിക്ഖുനോ അരഞ്ഞം ഫാസു ഇട്ഠം സുഖാവഹന്തി അത്ഥോ.

യോഗീ-പീതികരന്തി യോഗീനം ഭാവനായ യുത്തപ്പയുത്താനം അപ്പസദ്ദാദിഭാവേന ഝാനവിപസ്സനാദിപീതിം ആവഹനതോ യോഗീ-പീതികരം. വിസഭാഗാരമ്മണാഭാവേന പടിസല്ലാനസാരുപ്പതായ രമ്മം. മത്തകുഞ്ജരസേവിതന്തി മത്തവരവാരണവിചരിതം, ഇമിനാപി ബ്രഹാരഞ്ഞഭാവേന ജനവിവേകംയേവ ദസ്സേതി. അത്ഥവസീതി ഇധ അത്ഥോതി സമണധമ്മോ അധിപ്പേതോ. ‘‘കഥം നു ഖോ സോ മേ ഭവേയ്യാ’’തി തസ്സ വസം ഗതോ.

സുപുപ്ഫിതേതി സുട്ഠു പുപ്ഫിതേ. സീതവനേതി ഛായൂദകസമ്പത്തിയാ സീതേ വനേ. ഉഭയേനപി തസ്സ രമണീയതംയേവ വിഭാവേതി. ഗിരികന്ദരേതി ഗിരീനം അബ്ഭന്തരേ കന്ദരേ. കന്തി ഹി ഉദകം, തേന ദാരിതം നിന്നട്ഠാനം കന്ദരം നാമ. താദിസേ സീതലേ ഗിരികന്ദരേ ഘമ്മപരിതാപം വിനോദേത്വാ അത്തനോ ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിത്വാ ന്ഹായിത്വാ ചങ്കമിസ്സാമി ഏകകോതി കത്ഥചി അനായത്തവുത്തിതം ദസ്സേതി.

ഏകാകിയോതി ഏകാകീ അസഹായോ. അദുതിയോതി തണ്ഹാസങ്ഖാതദുതിയാഭാവേന അദുതിയോ. തണ്ഹാ ഹി പുരിസസ്സ സബ്ബദാ അവിജഹനട്ഠേന ദുതിയാ നാമ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘തണ്ഹാദുതിയോ പുരിസോ, ദീഘമദ്ധാന സംസര’’ന്തി (ഇതിവു. ൧൫, ൧൦൫).

ഏവം മേ കത്തുകാമസ്സാതി ‘‘ഹന്ദ ഏകോ ഗമിസ്സാമീ’’തിആദിനാ വുത്തവിധിനാ അരഞ്ഞം ഗന്ത്വാ ഭാവനാഭിയോഗം കത്തുകാമസ്സ മേ. അധിപ്പായോ സമിജ്ഝതൂതി ‘‘കദാഹം വിഹരിസ്സാമി, കതകിച്ചോ അനാസവോ’’തി ഏവം പവത്തോ മനോരഥോ ഇജ്ഝതു സിദ്ധിം പാപുണാതു. അരഹത്തപ്പത്തി ച യസ്മാ ന ആയാചനമത്തേന സിജ്ഝതി, നാപി അഞ്ഞേന സാധേതബ്ബാ, തസ്മാ ആഹ ‘‘സാധയിസ്സാമഹംയേവ, നാഞ്ഞോ അഞ്ഞസ്സ കാരകോ’’തി.

ഏവം ഉപരാജസ്സ പബ്ബജ്ജായ ദള്ഹനിച്ഛയതം ഞത്വാ രാജാ അസോകാരാമഗമനീയം മഗ്ഗം അലങ്കാരാപേത്വാ കുമാരം സബ്ബാലങ്കാരവിഭൂസിതം മഹതിയാ സേനായ മഹച്ചരാജാനുഭാവേന വിഹാരം നേസി. കുമാരോ പധാനഘരം ഗന്ത്വാ മഹാധമ്മരക്ഖിതത്ഥേരസ്സ സന്തികേ പബ്ബജി, അനേകസതാ മനുസ്സാ തം അനുപബ്ബജിംസു. രഞ്ഞോ ഭാഗിനേയ്യോ സങ്ഘമിത്തായ സാമികോ അഗ്ഗിബ്രഹ്മാപി തമേവ അനുപബ്ബജി. സോ പബ്ബജിത്വാ ഹട്ഠതുട്ഠോ അത്തനാ കാതബ്ബം പകാസേന്തോ –

൫൪൩. ‘‘ഏസ ബന്ധാമി സന്നാഹം, പവിസിസ്സാമി കാനനം;

ന തതോ നിക്ഖമിസ്സാമി, അപ്പത്തോ ആസവക്ഖയം.

൫൪൪. ‘‘മാലുതേ ഉപവായന്തേ, സീതേ സുരഭിഗന്ധികേ;

അവിജ്ജം ദാലയിസ്സാമി, നിസിന്നോ നഗമുദ്ധനി.

൫൪൫. ‘‘വനേ കുസുമസഞ്ഛന്നേ, പബ്ഭാരേ നൂന സീതലേ;

വിമുത്തിസുഖേന സുഖിതോ, രമിസ്സാമി ഗിരിബ്ബജേ’’തി. –

തിസ്സോ ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ ഏസ ബന്ധാമി സന്നാഹന്തി ഏസാഹം വീരിയസങ്ഖാതം സന്നാഹം ബന്ധാമി, കായേ ച ജീവിതേ ച നിരപേക്ഖോ വീരിയസന്നാഹേന സന്നയ്ഹാമി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ നാമ സൂരോ പുരിസോ പച്ചത്ഥികേ പച്ചുപട്ഠിതേ തം ജേതുകാമോ അഞ്ഞം കിച്ചം പഹായ കവചപടിമുച്ചനാദിനാ യുദ്ധായ സന്നയ്ഹതി, യുദ്ധഭൂമിഞ്ച ഗന്ത്വാ പച്ചത്ഥികേ അജേത്വാ തതോ ന നിവത്തതി, ഏവമഹമ്പി കിലേസപച്ചത്ഥികേ ജേതും ആദിത്തമ്പി സീസം ചേലഞ്ച അജ്ഝുപേക്ഖിത്വാ ചതുബ്ബിധസമ്മപ്പധാനവീരിയസന്നാഹം സന്നയ്ഹാമി, കിലേസേ അജേത്വാ കിലേസവിജയയോഗ്ഗം വിവേകട്ഠാനം ന വിസ്സജ്ജേമീതി. തേന വുത്തം ‘‘പവിസിസ്സാമി കാനനം ന തതോ നിക്ഖമിസ്സാമി, അപ്പത്തോ ആസവക്ഖയ’’ന്തി.

‘‘മാലുതേ ഉപവായന്തേ’’തിആദിനാ അരഞ്ഞട്ഠാനസ്സ കമ്മട്ഠാനഭാവനായോഗ്യതം വദതി, രമിസ്സാമി നൂന ഗിരിബ്ബജേതി യോജനാ. പബ്ബതപരിക്ഖേപേ അഭിരമിസ്സാമി മഞ്ഞേതി അനാഗതത്ഥം പരികപ്പേന്തോ വദതി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഏവം വത്വാ ഥേരോ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ സമണധമ്മം കരോന്തോ ഉപജ്ഝായേന സദ്ധിം കലിങ്ഗരട്ഠം അഗമാസി. തത്ഥസ്സ പാദേ ചമ്മികാബാധോ ഉപ്പജ്ജി, തം ദിസ്വാ ഏകോ വേജ്ജോ ‘‘സപ്പിം, ഭന്തേ, പരിയേസഥ, തികിച്ഛിസ്സാമി ന’’ന്തി ആഹ. ഥേരോ സപ്പിപരിയേസനം അകത്വാ വിപസ്സനായ ഏവ കമ്മം കരോതി, രോഗോ വഡ്ഢതി, വേജ്ജോ ഥേരസ്സ തത്ഥ അപ്പോസ്സുക്കതം ദിസ്വാ സയമേവ സപ്പിം പരിയേസിത്വാ ഥേരം അരോഗം അകാസി. സോ അരോഗോ ഹുത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൪൪.൧-൧൨) –

‘‘ഇമമ്ഹി ഭദ്ദകേ കപ്പേ, ബ്രഹ്മബന്ധു മഹായസോ;

കസ്സപോ നാമ ഗോത്തേന, ഉപ്പജ്ജി വദതം വരോ.

‘‘നിപ്പപഞ്ചോ നിരാലമ്ബോ, ആകാസസമമാനസോ;

സുഞ്ഞതാബഹുലോ താദീ, അനിമിത്തരതോ വസീ.

‘‘അസങ്ഗചിത്തോ നിക്ലേസോ, അസംസട്ഠോ കുലേ ഗണേ;

മഹാകാരുണികോ വീരോ, വിനയോപായകോവിദോ.

‘‘ഉയ്യുത്തോ പരകിച്ചേസു, വിനയന്തോ സദേവകേ;

നിബ്ബാനഗമനം മഗ്ഗം, ഗതിം പങ്കവിസോസനം.

‘‘അമതം പരമസ്സാദം, ജരാമച്ചുനിവാരണം;

മഹാപരിസമജ്ഝേ സോ, നിസിന്നോ ലോകതാരകോ.

‘‘കരവീകരുതോ നാഥോ, ബ്രഹ്മഘോസോ തഥാഗതോ;

ഉദ്ധരന്തോ മഹാദുഗ്ഗാ, വിപ്പനട്ഠേ അനായകേ.

‘‘ദേസേന്തോ വിരജം ധമ്മം, ദിട്ഠോ മേ ലോകനായകോ;

തസ്സ ധമ്മം സുണിത്വാന, പബ്ബജിം അനഗാരിയം.

‘‘പബ്ബജിത്വാ തദാപാഹം, ചിന്തേന്തോ ജിനസാസനം;

ഏകകോവ വനേ രമ്മേ, വസിം സംസഗ്ഗപീളിതോ.

‘‘സക്കായവൂപകാസോ മേ, ഹേതുഭൂതോ മമാഭവീ;

മനസോ വൂപകാസസ്സ, സംസഗ്ഗഭയദസ്സിനോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ ഥേരേ തത്ഥ വിഹരന്തേ രാജാ കോടിധനപരിച്ചാഗേന ഭോജകഗിരിവിഹാരം നാമ കാരേത്വാ ഥേരം തത്ഥ വാസേസി. സോ തത്ഥ വിഹരന്തോ പരിനിബ്ബാനകാലേ –

൫൪൬. ‘‘സോഹം പരിപുണ്ണസങ്കപ്പോ, ചന്ദോ പന്നരസോ യഥാ;

സബ്ബാസവപരിക്ഖീണോ, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ’’തി. –

ഓസാനഗാഥമാഹ. സാ ഉത്താനത്ഥാവ. തദേവ ച ഥേരസ്സ അഞ്ഞാബ്യാകരണം അഹോസീതി.

ഏകവിഹാരിയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. മഹാകപ്പിനത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

അനാഗതം യോ പടികച്ച പസ്സതീതിആദികാ ആയസ്മതോ മഹാകപ്പിനത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയം കിര പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതീനഗരേ കുലഘരേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും ഭിക്ഖുഓവാദകാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ തജ്ജം അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി.

സോ തത്ഥ യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ ബാരാണസിയം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ പുരിസസഹസ്സഗണജേട്ഠകോ ഹുത്വാ ഗബ്ഭസഹസ്സപടിമണ്ഡിതം മഹന്തം പരിവേണം കാരാപേസി. തേ സബ്ബേപി ജനാ യാവജീവം കുസലം കത്വാ തം ഉപാസകം ജേട്ഠകം കത്വാ സപുത്തദാരാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഏകം ബുദ്ധന്തരം ദേവമനുസ്സേസു സംസരിംസു. തേസു ഗണജേട്ഠകോ അമ്ഹാകം സത്ഥു നിബ്ബത്തിതോ പുരേതരമേവ പച്ചന്തദേസേ കുക്കുടനാമകേ നഗരേ രാജഗേഹേ നിബ്ബത്തി, തസ്സ കപ്പിനോതി നാമം അഹോസി. സേസപുരിസാ തസ്മിംയേവ നഗരേ അമച്ചകുലേ നിബ്ബത്തിംസു. കപ്പിനകുമാരോ പിതു അച്ചയേന ഛത്തം ഉസ്സാപേത്വാ മഹാകപ്പിനരാജാ നാമ ജാതോ. സോ സുതവിത്തകതായ പാതോവ ചതൂഹി ദ്വാരേഹി സീഘം ദൂതേ പേസേസി – ‘‘യത്ഥ ബഹുസ്സുതേ പസ്സഥ, തതോ നിവത്തിത്വാ മയ്ഹം ആരോചേഥാ’’തി.

തേന ച സമയേന അമ്ഹാകം സത്ഥാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ സാവത്ഥിം ഉപനിസ്സായ വിഹരതി. തസ്മിം കാലേ സാവത്ഥിവാസിനോ വാണിജാ സാവത്ഥിയം ഉട്ഠാനകഭണ്ഡം ഗഹേത്വാ തം നഗരം ഗന്ത്വാ ഭണ്ഡം പടിസാമേത്വാ ‘‘രാജാനം പസ്സിസ്സാമാ’’തി പണ്ണാകാരഹത്ഥാ രഞ്ഞോ ആരോചാപേസും. തേ രാജാ പക്കോസാപേത്വാ നിയ്യാദിതപണ്ണാകാരേ വന്ദിത്വാ ഠിതേ ‘‘കുതോ ആഗതത്ഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘സാവത്ഥിതോ, ദേവാ’’തി. ‘‘കച്ചി വോ രട്ഠം സുഭിക്ഖം, ധമ്മികോ രാജാ’’തി? ‘‘ആമ, ദേവാ’’തി. ‘‘കീദിസോ ധമ്മോ തുമ്ഹാകം ദേസേ ഇദാനി പവത്തതീ’’തി? ‘‘തം, ദേവ, ന സക്കാ ഉച്ഛിട്ഠമുഖേഹി കഥേതു’’ന്തി. രാജാ സുവണ്ണഭിങ്ഗാരേന ഉദകം ദാപേസി. തേ മുഖം വിക്ഖാലേത്വാ ദസബലാഭിമുഖാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ, ‘‘ദേവ, അമ്ഹാകം ദേസേ ബുദ്ധരതനം നാമ ഉപ്പന്ന’’ന്തി ആഹംസു. രഞ്ഞോ ‘‘ബുദ്ധോ’’തി വചനേ സുതമത്തേയേവ സകലസരീരം ഫരമാനാ പീതി ഉപ്പജ്ജി. തതോ ‘‘ബുദ്ധോതി, താതാ, വദേഥാ’’തി ആഹ. ‘‘ബുദ്ധോതി, ദേവ, വദാമാ’’തി. ഏവം തിക്ഖത്തും വദാപേത്വാ ‘‘ബുദ്ധോതി പദം അപരിമാണ’’ന്തി തസ്മിംയേവ പദേ പസന്നോ സതസഹസ്സം ദത്വാ ‘‘അപരം വദേഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ദേവ, ലോകേ ധമ്മരതനം നാമ ഉപ്പന്ന’’ന്തി. തമ്പി സുത്വാ തഥേവ സതസഹസ്സം ദത്വാ ‘‘അപരം വദേഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ദേവ, സങ്ഘരതനം നാമ ഉപ്പന്ന’’ന്തി. തമ്പി സുത്വാ തഥേവ സതസഹസ്സം ദത്വാ ‘‘ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി തതോവ നിക്ഖമി. അമച്ചാപി തഥേവ നിക്ഖമിംസു. സോ അമച്ചസഹസ്സേന സദ്ധിം ഗങ്ഗാതീരം പത്വാ ‘‘സചേ സത്ഥാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, ഇമേസം അസ്സാനം ഖുരമത്തമ്പി മാ തേമേതൂ’’തി സച്ചാധിട്ഠാനം കത്വാ ഉദകപിട്ഠേനേവ പൂരം ഗങ്ഗാനദിം അതിക്കമിത്വാ അപരമ്പി അഡ്ഢയോജനവിത്ഥാരം നദിം തഥേവ അതിക്കമിത്വാ തതിയം ചന്ദഭാഗം നാമ മഹാനദിം പത്വാ തമ്പി തായ ഏവ സച്ചകിരിയായ അതിക്കമി.

സത്ഥാപി തംദിവസം പച്ചൂസസമയംയേവ മഹാകരുണാസമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ലോകം വോലോകേന്തോ ‘‘അജ്ജ മഹാകപ്പിനോ തിയോജനസതികം രജ്ജം പഹായ അമച്ചസഹസ്സപരിവാരോ മമ സന്തികേ പബ്ബജിതും ആഗമിസ്സതീ’’തി ദിസ്വാ ‘‘മയാ തേസം പച്ചുഗ്ഗമനം കാതും യുത്ത’’ന്തി പാതോവ സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ സയമേവ ആകാസേന ഗന്ത്വാ ചന്ദഭാഗായ നദിയാ തീരേ തേസം ഉത്തരണതിത്ഥസ്സാഭിമുഖട്ഠാനേ മഹാനിഗ്രോധമൂലേ പല്ലങ്കേന നിസിന്നോ ഛബ്ബണ്ണബുദ്ധരസ്മിയോ വിസ്സജ്ജേസി. തേ തേന തിത്ഥേന ഉത്തരന്താ ബുദ്ധരസ്മിയോ ഇതോ ചിതോ ച വിധാവന്തിയോ ഓലോകേന്തോ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ ‘‘യം സത്ഥാരം ഉദ്ദിസ്സ മയം ആഗതാ, അദ്ധാ സോ ഏസോ’’തി ദസ്സനേനേവ നിട്ഠം ഗന്ത്വാ ദിട്ഠട്ഠാനതോ പട്ഠായ ഓനമിത്വാ പരമനിപച്ചാകാരം കരോന്താ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിംസു. രാജാ ഭഗവതോ ഗോപ്ഫകേസു ഗഹേത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി സദ്ധിം അമച്ചസഹസ്സേന. സത്ഥാ തേസം ധമ്മം ദേസേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ സദ്ധിം പരിസായ അരഹത്തേ പതിട്ഠാസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൫൪.൬൬-൧൦൭) –

‘‘പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോ, സബ്ബധമ്മാന പാരഗൂ;

ഉദിതോ അജടാകാസേ, രവീവ സരദമ്ബരേ.

‘‘വചനാഭായ ബോധേതി, വേനേയ്യപദുമാനി സോ;

കിലേസപങ്കം സോസേതി, മതിരംസീഹി നായകോ.

‘‘തിത്ഥിയാനം യസേ ഹന്തി, ഖജ്ജോതാഭാ യഥാ രവി;

സച്ചത്ഥാഭം പകാസേതി, രതനംവ ദിവാകരോ.

‘‘ഗുണാനം ആയതിഭൂതോ, രതനാനംവ സാഗരോ;

പജ്ജുന്നോരിവ ഭൂതാനി, ധമ്മമേഘേന വസ്സതി.

‘‘അക്ഖദസ്സോ തദാ ആസിം, നഗരേ ഹംസസവ്ഹയേ;

ഉപേച്ച ധമ്മമസ്സോസിം, ജലജുത്തമനാമിനോ.

‘‘ഓവാദകസ്സ ഭിക്ഖൂനം, സാവകസ്സ കതാവിനോ;

ഗുണം പകാസയന്തസ്സ, തപ്പയന്തസ്സ മേ മനം.

‘‘സുത്വാ പതീതോ സുമനോ, നിമന്തേത്വാ തഥാഗതം;