൩. മഹാകപ്പിനത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

അനാഗതം യോ പടികച്ച പസ്സതീതിആദികാ ആയസ്മതോ മഹാകപ്പിനത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയം കിര പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതീനഗരേ കുലഘരേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും ഭിക്ഖുഓവാദകാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ തജ്ജം അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി.

സോ തത്ഥ യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ ബാരാണസിയം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ പുരിസസഹസ്സഗണജേട്ഠകോ ഹുത്വാ ഗബ്ഭസഹസ്സപടിമണ്ഡിതം മഹന്തം പരിവേണം കാരാപേസി. തേ സബ്ബേപി ജനാ യാവജീവം കുസലം കത്വാ തം ഉപാസകം ജേട്ഠകം കത്വാ സപുത്തദാരാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഏകം ബുദ്ധന്തരം ദേവമനുസ്സേസു സംസരിംസു. തേസു ഗണജേട്ഠകോ അമ്ഹാകം സത്ഥു നിബ്ബത്തിതോ പുരേതരമേവ പച്ചന്തദേസേ കുക്കുടനാമകേ നഗരേ രാജഗേഹേ നിബ്ബത്തി, തസ്സ കപ്പിനോതി നാമം അഹോസി. സേസപുരിസാ തസ്മിംയേവ നഗരേ അമച്ചകുലേ നിബ്ബത്തിംസു. കപ്പിനകുമാരോ പിതു അച്ചയേന ഛത്തം ഉസ്സാപേത്വാ മഹാകപ്പിനരാജാ നാമ ജാതോ. സോ സുതവിത്തകതായ പാതോവ ചതൂഹി ദ്വാരേഹി സീഘം ദൂതേ പേസേസി – ‘‘യത്ഥ ബഹുസ്സുതേ പസ്സഥ, തതോ നിവത്തിത്വാ മയ്ഹം ആരോചേഥാ’’തി.

തേന ച സമയേന അമ്ഹാകം സത്ഥാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ സാവത്ഥിം ഉപനിസ്സായ വിഹരതി. തസ്മിം കാലേ സാവത്ഥിവാസിനോ വാണിജാ സാവത്ഥിയം ഉട്ഠാനകഭണ്ഡം ഗഹേത്വാ തം നഗരം ഗന്ത്വാ ഭണ്ഡം പടിസാമേത്വാ ‘‘രാജാനം പസ്സിസ്സാമാ’’തി പണ്ണാകാരഹത്ഥാ രഞ്ഞോ ആരോചാപേസും. തേ രാജാ പക്കോസാപേത്വാ നിയ്യാദിതപണ്ണാകാരേ വന്ദിത്വാ ഠിതേ ‘‘കുതോ ആഗതത്ഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘സാവത്ഥിതോ, ദേവാ’’തി. ‘‘കച്ചി വോ രട്ഠം സുഭിക്ഖം, ധമ്മികോ രാജാ’’തി? ‘‘ആമ, ദേവാ’’തി. ‘‘കീദിസോ ധമ്മോ തുമ്ഹാകം ദേസേ ഇദാനി പവത്തതീ’’തി? ‘‘തം, ദേവ, ന സക്കാ ഉച്ഛിട്ഠമുഖേഹി കഥേതു’’ന്തി. രാജാ സുവണ്ണഭിങ്ഗാരേന ഉദകം ദാപേസി. തേ മുഖം വിക്ഖാലേത്വാ ദസബലാഭിമുഖാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ, ‘‘ദേവ, അമ്ഹാകം ദേസേ ബുദ്ധരതനം നാമ ഉപ്പന്ന’’ന്തി ആഹംസു. രഞ്ഞോ ‘‘ബുദ്ധോ’’തി വചനേ സുതമത്തേയേവ സകലസരീരം ഫരമാനാ പീതി ഉപ്പജ്ജി. തതോ ‘‘ബുദ്ധോതി, താതാ, വദേഥാ’’തി ആഹ. ‘‘ബുദ്ധോതി, ദേവ, വദാമാ’’തി. ഏവം തിക്ഖത്തും വദാപേത്വാ ‘‘ബുദ്ധോതി പദം അപരിമാണ’’ന്തി തസ്മിംയേവ പദേ പസന്നോ സതസഹസ്സം ദത്വാ ‘‘അപരം വദേഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ദേവ, ലോകേ ധമ്മരതനം നാമ ഉപ്പന്ന’’ന്തി. തമ്പി സുത്വാ തഥേവ സതസഹസ്സം ദത്വാ ‘‘അപരം വദേഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ദേവ, സങ്ഘരതനം നാമ ഉപ്പന്ന’’ന്തി. തമ്പി സുത്വാ തഥേവ സതസഹസ്സം ദത്വാ ‘‘ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി തതോവ നിക്ഖമി. അമച്ചാപി തഥേവ നിക്ഖമിംസു. സോ അമച്ചസഹസ്സേന സദ്ധിം ഗങ്ഗാതീരം പത്വാ ‘‘സചേ സത്ഥാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, ഇമേസം അസ്സാനം ഖുരമത്തമ്പി മാ തേമേതൂ’’തി സച്ചാധിട്ഠാനം കത്വാ ഉദകപിട്ഠേനേവ പൂരം ഗങ്ഗാനദിം അതിക്കമിത്വാ അപരമ്പി അഡ്ഢയോജനവിത്ഥാരം നദിം തഥേവ അതിക്കമിത്വാ തതിയം ചന്ദഭാഗം നാമ മഹാനദിം പത്വാ തമ്പി തായ ഏവ സച്ചകിരിയായ അതിക്കമി.

സത്ഥാപി തംദിവസം പച്ചൂസസമയംയേവ മഹാകരുണാസമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ലോകം വോലോകേന്തോ ‘‘അജ്ജ മഹാകപ്പിനോ തിയോജനസതികം രജ്ജം പഹായ അമച്ചസഹസ്സപരിവാരോ മമ സന്തികേ പബ്ബജിതും ആഗമിസ്സതീ’’തി ദിസ്വാ ‘‘മയാ തേസം പച്ചുഗ്ഗമനം കാതും യുത്ത’’ന്തി പാതോവ സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ സയമേവ ആകാസേന ഗന്ത്വാ ചന്ദഭാഗായ നദിയാ തീരേ തേസം ഉത്തരണതിത്ഥസ്സാഭിമുഖട്ഠാനേ മഹാനിഗ്രോധമൂലേ പല്ലങ്കേന നിസിന്നോ ഛബ്ബണ്ണബുദ്ധരസ്മിയോ വിസ്സജ്ജേസി. തേ തേന തിത്ഥേന ഉത്തരന്താ ബുദ്ധരസ്മിയോ ഇതോ ചിതോ ച വിധാവന്തിയോ ഓലോകേന്തോ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ ‘‘യം സത്ഥാരം ഉദ്ദിസ്സ മയം ആഗതാ, അദ്ധാ സോ ഏസോ’’തി ദസ്സനേനേവ നിട്ഠം ഗന്ത്വാ ദിട്ഠട്ഠാനതോ പട്ഠായ ഓനമിത്വാ പരമനിപച്ചാകാരം കരോന്താ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിംസു. രാജാ ഭഗവതോ ഗോപ്ഫകേസു ഗഹേത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി സദ്ധിം അമച്ചസഹസ്സേന. സത്ഥാ തേസം ധമ്മം ദേസേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ സദ്ധിം പരിസായ അരഹത്തേ പതിട്ഠാസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൫൪.൬൬-൧൦൭) –

‘‘പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോ, സബ്ബധമ്മാന പാരഗൂ;

ഉദിതോ അജടാകാസേ, രവീവ സരദമ്ബരേ.

‘‘വചനാഭായ ബോധേതി, വേനേയ്യപദുമാനി സോ;

കിലേസപങ്കം സോസേതി, മതിരംസീഹി നായകോ.

‘‘തിത്ഥിയാനം യസേ ഹന്തി, ഖജ്ജോതാഭാ യഥാ രവി;

സച്ചത്ഥാഭം പകാസേതി, രതനംവ ദിവാകരോ.

‘‘ഗുണാനം ആയതിഭൂതോ, രതനാനംവ സാഗരോ;

പജ്ജുന്നോരിവ ഭൂതാനി, ധമ്മമേഘേന വസ്സതി.

‘‘അക്ഖദസ്സോ തദാ ആസിം, നഗരേ ഹംസസവ്ഹയേ;

ഉപേച്ച ധമ്മമസ്സോസിം, ജലജുത്തമനാമിനോ.

‘‘ഓവാദകസ്സ ഭിക്ഖൂനം, സാവകസ്സ കതാവിനോ;

ഗുണം പകാസയന്തസ്സ, തപ്പയന്തസ്സ മേ മനം.

‘‘സുത്വാ പതീതോ സുമനോ, നിമന്തേത്വാ തഥാഗതം;

സസിസ്സം ഭോജയിത്വാന, തം ഠാനമഭിപത്ഥയിം.

‘‘തദാ ഹംസസമഭാഗോ, ഹംസദുന്ദുഭിനിസ്സനോ;

പസ്സഥേതം മഹാമത്തം, വിനിച്ഛയവിസാരദം.

‘‘പതിതം പാദമൂലേ മേ, സമുഗ്ഗതതനൂരുഹം;

ജീമൂതവണ്ണം പീണംസം, പസന്നനയനാനനം.

‘‘പരിവാരേന മഹതാ, രാജയുത്തം മഹായസം;

ഏസോ കതാവിനോ ഠാനം, പത്ഥേതി മുദിതാസയോ.

‘‘ഇമിനാ പണിപാതേന, ചാഗേന പണിധീഹി ച;

കപ്പസതസഹസ്സാനി, നുപപജ്ജതി ദുഗ്ഗതിം.

‘‘ദേവേസു ദേവസോഭഗ്ഗം, മനുസ്സേസു മഹന്തതം;

അനുഭോത്വാന സേസേന, നിബ്ബാനം പാപുണിസ്സതി.

‘‘സതസഹസ്സിതോ കപ്പേ, ഓക്കാകകുലസമ്ഭവോ;

ഗോതമോ നാമ ഗോത്തേന, സത്ഥാ ലോകേ ഭവിസ്സതി.

‘‘തസ്സ ധമ്മേസു ദായാദോ, ഓരസോ ധമ്മനിമ്മിതോ;

കപ്പിനോ നാമ നാമേന, ഹേസ്സതി സത്ഥു സാവകോ.

‘‘തതോഹം സുകതം കാരം, കത്വാന ജിനസാസനേ;

ജഹിത്വാ മാനുസം ദേഹം, തുസിതം അഗമാസഹം.

‘‘ദേവമാനുസരജ്ജാനി, സതസോ അനുസാസിയ;

ബാരാണസിയമാസന്നേ, ജാതോ കേണിയജാതിയം.

‘‘സഹസ്സപരിവാരേന, സപജാപതികോ അഹം;

പഞ്ചപച്ചേകബുദ്ധാനം, സതാനി സമുപട്ഠഹിം.

‘‘തേമാസം ഭോജയിത്വാന, പച്ഛാദമ്ഹ തിചീവരം;

തതോ ചുതാ മയം സബ്ബേ, അഹുമ്ഹ തിദസൂപഗാ.

‘‘പുനോ സബ്ബേ മനുസ്സത്തം, അഗമിമ്ഹ തതോ ചുതാ;

കുക്കുടമ്ഹി പുരേ ജാതാ, ഹിമവന്തസ്സ പസ്സതോ.

‘‘കപ്പിനോ നാമഹം ആസിം, രാജപുത്തോ മഹായസോ;

സേസാമച്ചകുലേ ജാതാ, മമേവ പരിവാരയും.

‘‘മഹാരജ്ജസുഖം പത്തോ, സബ്ബകാമസമിദ്ധിമാ;

വാണിജേഹി സമക്ഖാതം, ബുദ്ധുപ്പാദമഹം സുണിം.

‘‘ബുദ്ധോ ലോകേ സമുപ്പന്നോ, അസമോ ഏകപുഗ്ഗലോ;

സോ പകാസേതി സദ്ധമ്മം, അമതം സുഖമുത്തമം.

‘‘സുയുത്താ തസ്സ സിസ്സാ ച, സുമുത്താ ച അനാസവാ;

സുത്വാ നേസം സുവചനം, സക്കരിത്വാന വാണിജേ.

‘‘പഹായ രജ്ജം സാമച്ചോ, നിക്ഖമിം ബുദ്ധമാമകോ;

നദിം ദിസ്വാ മഹാചന്ദം, പൂരിതം സമതിത്തികം.

‘‘അപ്പതിട്ഠം അനാലമ്ബം, ദുത്തരം സീഘവാഹിനിം;

ഗുണം സരിത്വാ ബുദ്ധസ്സ, സോത്ഥിനാ സമതിക്കമിം.

‘‘ഭവസോതം സചേ ബുദ്ധോ, തിണ്ണോ ലോകന്തഗൂ വിദൂ;

ഏതേന സച്ചവജ്ജേന, ഗമനം മേ സമിജ്ഝതു.

‘‘യദി സന്തിഗമോ മഗ്ഗോ, മോക്ഖോ ചച്ചന്തികം സുഖം;

ഏതേന സച്ചവജ്ജേന, ഗമനം മേ സമിജ്ഝതു.

‘‘സങ്ഘോ ചേ തിണ്ണകന്താരോ, പുഞ്ഞക്ഖേത്തോ അനുത്തരോ;

ഏതേന സച്ചവജ്ജേന, ഗമനം മേ സമിജ്ഝതു.

‘‘സഹ കതേ സച്ചവരേ, മഗ്ഗാ അപഗതം ജലം;

തതോ സുഖേന ഉത്തിണ്ണോ, നദീതീരേ മനോരമേ.

‘‘നിസിന്നം അദ്ദസം ബുദ്ധം, ഉദേന്തംവ പഭങ്കരം;

ജലന്തം ഹേമസേലംവ, ദീപരുക്ഖംവ ജോതിതം.

‘‘സസിംവ താരാസഹിതം, സാവകേഹി പുരക്ഖതം;

വാസവം വിയ വസ്സന്തം, ദേസനാജലദന്തരം.

‘‘വന്ദിത്വാന സഹാമച്ചോ, ഏകമന്തമുപാവിസിം;

തതോ നോ ആസയം ഞത്വാ, ബുദ്ധോ ധമ്മമദേസയി.

‘‘സുത്വാന ധമ്മം വിമലം, അവോചുമ്ഹ മയം ജിനം;

പബ്ബാജേഹി മഹാവീര, നിബ്ബിന്ദാമ്ഹ മയം ഭവേ.

‘‘സ്വക്ഖാതോ ഭിക്ഖവേ ധമ്മോ, ദുക്ഖന്തകരണായ വോ;

ചരഥ ബ്രഹ്മചരിയം, ഇച്ചാഹ മുനിസത്തമോ.

‘‘സഹ വാചായ സബ്ബേപി, ഭിക്ഖുവേസധരാ മയം;

അഹുമ്ഹ ഉപസമ്പന്നാ, സോതാപന്നാ ച സാസനേ.

‘‘തതോ ജേതവനം ഗന്ത്വാ, അനുസാസി വിനായകോ;

അനുസിട്ഠോ ജിനേനാഹം, അരഹത്തമപാപുണിം.

‘‘തതോ ഭിക്ഖുസഹസ്സാനി, അനുസാസിമഹം തദാ;

മമാനുസാസനകരാ, തേപി ആസും അനാസവാ.

‘‘ജിനോ തസ്മിം ഗുണേ തുട്ഠോ, ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി മം;

ഭിക്ഖുഓവാദകാനഗ്ഗോ, കപ്പിനോതി മഹാജനേ.

‘‘സതസഹസ്സേ കതം കമ്മം, ഫലം ദസ്സേസി മേ ഇധ;

പമുത്തോ സരവേഗോവ, കിലേസേ ഝാപയിം മമ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പത്വാ പന തേ സബ്ബേവ സത്ഥാരം പബ്ബജ്ജം യാചിംസു. സത്ഥാ തേ ‘‘ഏഥ, ഭിക്ഖവോ’’തി ആഹ. സാ ഏവ തേസം പബ്ബജ്ജാ ഉപസമ്പദാ ച അഹോസി. സത്ഥാ തം ഭിക്ഖുസഹസ്സം ആദായ ആകാസേന ജേതവനം അഗമാസി. അഥേകദിവസം ഭഗവാ തസ്സന്തേവാസികേ ഭിക്ഖൂ ആഹ – ‘‘കച്ചി, ഭിക്ഖവേ, കപ്പിനോ ഭിക്ഖൂനം ധമ്മം ദേസേതീ’’തി? ‘‘ന, ഭഗവാ, ദേസേതി. അപ്പോസ്സുക്കോ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരമനുയുത്തോ വിഹരതി, ഓവാദമത്തമ്പി ന ദേതീ’’തി. സത്ഥാ ഥേരം പക്കോസാപേത്വാ – ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, കപ്പിന, അന്തേവാസികാനം ഓവാദമത്തമ്പി ന ദേസീ’’തി? ‘‘സച്ചം, ഭഗവാ’’തി. ‘‘ബ്രാഹ്മണ, മാ ഏവം കരി, അജ്ജ പട്ഠായ ഉപഗതാനം ധമ്മം ദേസേഹീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി ഥേരോ സത്ഥു വചനം സിരസാ സമ്പടിച്ഛിത്വാ ഏകോവാദേനേവ സമണസഹസ്സം അരഹത്തേ പതിട്ഠാപേസി. തേന നം സത്ഥാ പടിപാടിയാ അത്തനോ സാവകേ ഥേരേ ഠാനന്തരേ ഠപേന്തോ ഭിക്ഖുഓവാദകാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസി. അഥേകദിവസം ഥേരോ ഭിക്ഖുനിയോ ഓവദന്തോ –

൫൪൭. ‘‘അനാഗതം യോ പടികച്ച പസ്സതി, ഹിതഞ്ച അത്ഥം അഹിതഞ്ച തം ദ്വയം;

വിദ്ദേസിനോ തസ്സ ഹിതേസിനോ വാ, രന്ധം ന പസ്സന്തി സമേക്ഖമാനാ.

൫൪൮. ‘‘ആനാപാനസതീ യസ്സ, പരിപുണ്ണാ സുഭാവിതാ;

അനുപുബ്ബം പരിചിതാ, യഥാ ബുദ്ധേന ദേസിതാ;

സോമം ലോകം പഭാസേതി, അബ്ഭാ മുത്തോവ ചന്ദിമാ.

൫൪൯. ‘‘ഓദാതം വത മേ ചിത്തം, അപ്പമാണം സുഭാവിതം;

നിബ്ബിദ്ധം പഗ്ഗഹീതഞ്ച, സബ്ബാ ഓഭാസതേ ദിസാ.

൫൫൦. ‘‘ജീവതേ വാപി സപ്പഞ്ഞോ, അപി വിത്തപരിക്ഖയോ;

പഞ്ഞായ ച അലാഭേന, വിത്തവാപി ന ജീവതി.

൫൫൧. ‘‘പഞ്ഞാ സുതവിനിച്ഛിനീ, പഞ്ഞാ കിത്തിസിലോകവദ്ധനീ;

പഞ്ഞാസഹിതോ നരോ ഇധ, അപി ദുക്ഖേസു സുഖാനി വിന്ദതി.

൫൫൨. ‘‘നായം അജ്ജതനോ ധമ്മോ, നച്ഛേരോ നപി അബ്ഭുതോ;

യത്ഥ ജായേഥ മീയേഥ, തത്ഥ കിം വിയ അബ്ഭുതം.

൫൫൩. ‘‘അനന്തരഞ്ഹി ജാതസ്സ, ജീവിതാ മരണം ധുവം;

ജാതാ ജാതാ മരന്തീധ, ഏവം ധമ്മാ ഹി പാണിനോ.

൫൫൪. ‘‘ന ഹേതദത്ഥായ മതസ്സ ഹോതി, യം ജീവിതത്ഥം പരപോരിസാനം;

മതമ്ഹി രുണ്ണം ന യസോ ന ലോക്യം, ന വണ്ണിതം സമണബ്രാഹ്മണേഹി.

൫൫൫. ‘‘ചക്ഖും സരീരം ഉപഹന്തി തേന, നിഹീയതി വണ്ണബലം മതീ ച;

ആനന്ദിനോ തസ്സ ദിസാ ഭവന്തി, ഹിതേസിനോ നാസ്സ സുഖീ ഭവന്തി.

൫൫൬. ‘‘തസ്മാ ഹി ഇച്ഛേയ്യ കുലേ വസന്തേ, മേധാവിനോ ചേവ ബഹുസ്സുതേ ച;

യേസഞ്ഹി പഞ്ഞാവിഭവേന കിച്ചം, തരന്തി നാവായ നദിംവ പുണ്ണ’’ന്തി. –

ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ അനാഗതന്തി ന ആഗതം, അവിന്ദന്തി, അത്ഥോ. പടികച്ചാതി പുതേതരംയേവ. പസ്സതീതി ഓലോകേതി. അത്ഥന്തി കിച്ചം. തം ദ്വയന്തി ഹിതാഹിതം. വിദ്ദേസിനോതി അമിത്താ. ഹിതേസിനോതി മിത്താ. രന്ധന്തി ഛിദ്ദം. സമേക്ഖമാനാതി ഗവേസന്താ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യോ പുഗ്ഗലോ അത്തനോ ഹിതാവഹം അഹിതാവഹം തദുഭയഞ്ച അത്ഥം കിച്ചം അനാഗതം അസമ്പത്തം പുരേതരംയേവ പഞ്ഞാചക്ഖുനാ അഹം വിയ പസ്സതി വീമംസതി വിചാരേതി, തസ്സ അമിത്താ വാ അഹിതജ്ഝാസയേന മിത്താ വാ ഹിതജ്ഝാസയേന രന്ധം ഗവേസന്താ ന പസ്സന്തി, താദിസോ പഞ്ഞവാ പുഗ്ഗലോ അച്ഛിദ്ദവുത്തി, തസ്മാ തുമ്ഹേഹി തഥാരൂപേഹി ഭവിതബ്ബന്തി.

ഇദാനി ആനാപാനസതിഭാവനായ ഗുണം ദസ്സേന്തോ തത്ഥ താനി യോജേതും ‘‘ആനാപാനസതീ യസ്സാ’’തി ദുതിയം ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ആനന്തി അസ്സാസോ. അപാനന്തി പസ്സാസോ. അസ്സാസപസ്സാസനിമിത്താരമ്മണാ സതി ആനാപാനസതി. സതിസീസേന ചേത്ഥ തംസമ്പയുത്തസമാധിഭാവനാ അധിപ്പേതാ. യസ്സാതി, യസ്സ യോഗിനോ. പരിപുണ്ണാ സുഭാവിതാതി ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം സോളസന്നഞ്ച ആകാരാനം പാരിപൂരിയാ സബ്ബസോ പുണ്ണാ സത്തന്നം ബോജ്ഝങ്ഗാനം വിജ്ജാവിമുത്തീനഞ്ച പാരിപൂരിയാ സുട്ഠു ഭാവിതാ വഡ്ഢിതാ. അനുപുബ്ബം പരിചിതാ, യഥാ ബുദ്ധേന ദേസിതാതി ‘‘സോ സതോവ അസ്സസതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൨.൩൭൪; മ. നി. ൧.൧൦൭) യഥാ ഭഗവതാ ദേസിതാ, തഥാ അനുപുബ്ബം അനുക്കമേന പരിചിതാ ആസേവിതാ ഭാവിതാ. സോമം ലോകം പഭാസേതി, അബ്ഭാ മുത്തോവ ചന്ദിമാതി സോ യോഗാവചരോ യഥാ അബ്ഭാദിഉപക്കിലേസാ വിമുത്തോ ചന്ദോ ചന്ദാലോകേന ഇമം ഓകാസലോകം പഭാസേതി, ഏവം അവിജ്ജാദിഉപക്കിലേസവിമുത്തോ ഞാണാലോകേന അത്തസന്താനപതിതം പരസന്താനപതിതഞ്ച സങ്ഖാരലോകം പഭാസേതി പകാസേതി. തസ്മാ തുമ്ഹേഹി ആനാപാനസതിഭാവനാ ഭാവേതബ്ബാതി അധിപ്പായോ.

ഇദാനി അത്താനം നിദസ്സനം കത്വാ ഭാവനാഭിയോഗസ്സ സഫലതം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഓദാതം വത മേ ചിത്ത’’ന്തി തതിയം ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – നീവരണമലവിഗമതോ ഓദാതം സുദ്ധം വത മമ ചിത്തം. യഥാ പമാണകരാ രാഗാദയോ പഹീനാ, അപ്പമാണഞ്ച നിബ്ബാനം പച്ചക്ഖം കതം അഹോസി, തഥാ ഭാവിതത്താ അപ്പമാണം സുഭാവിതം, തതോ ഏവ ചതുസച്ചം നിബ്ബിദ്ധം പടിവിജ്ഝിതം, സകലസംകിലേസപക്ഖതോ പഗ്ഗഹിതഞ്ച ഹുത്വാ ദുക്ഖാദികാ പുബ്ബന്താദികാ ച ദിസാ ഓഭാസതേ തത്ഥ വിതിണ്ണകങ്ഖത്താ സബ്ബധമ്മേസു വിഗതസമ്മോഹത്താ ച. തസ്മാ തുമ്ഹേഹിപി ഏവം ചിത്തം ഭാവേതബ്ബന്തി ദസ്സേതി.

യഥാ ഭാവനാമയാ പഞ്ഞാ ചിത്തമലവിസോധനാദിനാ പുരിസസ്സ ബഹുപകാരാ, ഏവം ഇതരാപീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ജീവതേ വാപി സപ്പഞ്ഞോ’’തി ചതുത്ഥഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – പരിക്ഖീണധനോപി സപ്പഞ്ഞജാതികോ ഇതരീതരസന്തോസേന സന്തുട്ഠോ അനവജ്ജായ ജീവികായ ജീവതിയേവ. തസ്സ ഹി ജീവിതം ജീവിതം നാമ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘പഞ്ഞാജീവിം ജീവിതമാഹു സേട്ഠ’’ന്തി (സം. നി. ൧.൭൩, ൨൪൬; സു. നി. ൧൮൪). ദുമ്മേധപുഗ്ഗലോ പന പഞ്ഞായ അലാഭേന ദിട്ഠധമ്മികം സമ്പരായികഞ്ച അത്ഥം വിരാധേന്തോ വിത്തവാപി ന ജീവതി, ഗരഹാദിപ്പത്തിയാ ജീവന്തോ നാമ ന തസ്സ ഹോതി, അനുപായഞ്ഞുതായ വാ യഥാധിഗതം ധനം നാസേന്തോ ജീവിതമ്പി സന്ധാരേതും ന സക്കോതിയേവ, തസ്മാ പാരിഹാരിയപഞ്ഞാപി തുമ്ഹേഹി അപ്പമത്തേഹി സമ്പാദേതബ്ബാതി അധിപ്പായോ.

ഇദാനി പഞ്ഞായ ആനിസംസേ ദസ്സേതും ‘‘പഞ്ഞാ സുതവിനിച്ഛിനീ’’തി പഞ്ചമം ഗാഥമാഹ. തത്ഥ പഞ്ഞാ സുതവിനിച്ഛിനീതി പഞ്ഞാ നാമേസാ സുതസ്സ വിനിച്ഛയിനീ, യഥാസുതേ സോതപഥമാഗതേ അത്ഥേ ‘‘അയം അകുസലോ, അയം കുസലോ, അയം സാവജ്ജോ, അയം അനവജ്ജോ’’തിആദിനാ വിനിച്ഛയജനനീ. കിത്തിസിലോകവദ്ധനീതി കിത്തിയാ സമ്മുഖാ പസംസായ സിലോകസ്സ പത്ഥടയസഭാവസ്സ വദ്ധനീ, പഞ്ഞവതോയേവ ഹി കിത്തിആദയോ വിഞ്ഞൂനം പാസംസഭാവതോ. പഞ്ഞാസഹിതോതി പാരിഹാരിയപഞ്ഞായ, വിപസ്സനാപഞ്ഞായ ച യുത്തോ. അപി ദുക്ഖേസു സുഖാനി വിന്ദതീതി ഏകന്തദുക്ഖസഭാവേസു ഖന്ധായതനാദീസു സമ്മാപടിപത്തിയാ യഥാഭൂതസഭാവാവബോധേന നിരാമിസാനിപി സുഖാനി പടിലഭതി.

ഇദാനി താസം ഭിക്ഖുനീനം അനിച്ചതാപടിസംയുത്തം ധീരഭാവാവഹം ധമ്മം കഥേന്തോ ‘‘നായം അജ്ജതനോ ധമ്മോ’’തിആദിനാ സേസഗാഥാ അഭാസി. തത്രായം സങ്ഖേപത്ഥോ – യ്വായം സത്താനം ജായനമീയനസഭാവോ, അയം ധമ്മോ അജ്ജതനോ അധുനാഗതോ ന ഹോതി, അഭിണ്ഹപവത്തികതായ ന അച്ഛരിയോ, അബ്ഭുതപുബ്ബതാഭാവതോ നാപി അബ്ഭുതോ. തസ്മാ യത്ഥ ജായേഥ മീയേഥ, യസ്മിം ലോകേ സത്തോ ജായേയ്യ, സോ ഏകംസേന മീയേഥ, തത്ഥ കിം വിയ? കിം നാമ അബ്ഭുതം സിയാ? സഭാവികത്താ മരണസ്സ – ന ഹി ഖണികമരണസ്സ കിഞ്ചി കാരണം അത്ഥി. യതോ അനന്തരഞ്ഹി ജാതസ്സ, ജീവിതാ മരണം ധുവം ജാതസ്സ ജാതിസമനന്തരം ജീവിതതോ മരണം ഏകന്തികം ഉപ്പന്നാനം ഖന്ധാനം ഏകംസേന ഭിജ്ജനതോ. യോ പനേത്ഥ ജീവതീതി ലോകവോഹാരോ, സോ തദുപാദാനസ്സ അനേകപച്ചയായത്തതായ അനേകന്തികോ, യസ്മാ ഏതദേവം, തസ്മാ ജാതാ മരന്തീധ, ഏവംധമ്മാ ഹി പാണിനോതി അയം സത്താനം പകതി, യദിദം ജാതാനം മരണന്തി ജാതിയാ മരണാനുബന്ധനതം ആഹ.

ഇദാനി യസ്മാ താസു ഭിക്ഖുനീസു കാചി സോകബന്ധിതചിത്താപി അത്ഥി, തസ്മാ താസം സോകവിനോദനം കാതും ‘‘ന ഹേതദത്ഥായാതിആദി വുത്തം. തത്ഥ ന ഹേതദത്ഥായ മതസ്സ ഹോതീതി യം മതസ്സ ജീവിതത്ഥം ജീവിതനിമിത്തം പരപോരിസാനം പരപുഗ്ഗലാനം രുണ്ണം, ഏതം തസ്സ മതസ്സ സത്തസ്സ ജീവിതത്ഥം താവ തിട്ഠതു, കസ്സചിപി അത്ഥായ ന ഹോതി, യേ പന രുദന്തി, തേസമ്പി മതമ്ഹി മതപുഗ്ഗലനിമിത്തം രുണ്ണം, ന യസോ ന ലോക്യം യസാവഹം വിസുദ്ധാവഹഞ്ച ന ഹോതി. ന വണ്ണിതം സമണബ്രാഹ്മണേഹീതി വിഞ്ഞുപ്പസട്ഠമ്പി ന ഹോതി, അഥ ഖോ വിഞ്ഞുഗരഹിതമേവാതി അത്ഥോ.

ന കേവലമേതേവ യേ രുദതോ ആദീനവാ, അഥ ഖോ ഇമേപീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ചക്ഖും സരീരം ഉപഹന്തീ’’തി ഗാഥം വത്വാ തതോ പരം സോകാദിഅനത്ഥപടിബാഹനത്ഥം കല്യാണമിത്തപയിരുപാസനായം താ നിയോജേന്തോ ‘‘തസ്മാ’’തിആദിനാ ഓസാനഗാഥമാഹ. തത്ഥ തസ്മാതി യസ്മാ രുണ്ണം രുദന്തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ചക്ഖും സരീരഞ്ച ഉപഹന്തി വിബാധതി, തേന രുണ്ണേന വണ്ണോ ബലം മതി ച നിഹീയതി പരിഹായതി, തസ്സ രുദന്തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ദിസാ സപത്താ ആനന്ദിനോ പമോദവന്തോ പീതിവന്തോ ഭവന്തി. ഹിതേസിനോ മിത്താ ദുക്ഖീ ദുക്ഖിതാ ഭവന്തി തസ്മാ ധമ്മോജപഞ്ഞായ സമന്നാഗതത്താ മേധാവിനോ ദിട്ഠധമ്മികാദിഅത്ഥസന്നിസ്സിതസ്സ ബാഹുസച്ചസ്സ പാരിപൂരിയാ ബഹുസ്സുതേ, അത്തനോ കുലേ വസന്തേ ഇച്ഛേയ്യ പാടികങ്ഖേയ്യ കുലൂപകേ കരേയ്യ. യേസന്തി യേസം മേധാവീനം ബഹുസ്സുതാനം പണ്ഡിതാനം പഞ്ഞാവിഭവേന പഞ്ഞാബലേന യഥാ മഹോഘസ്സ പുണ്ണം നദിം നാവായ തരന്തി, ഏവം കുലപുത്താ അത്തനോ അത്ഥകിച്ചം തരന്തി പാരം പാപുണന്തി. തേ ഇച്ഛേയ്യ കുലേ വസന്തേതി യോജനാ.

ഏവം ഥേരോ താസം ഭിക്ഖുനീനം ധമ്മം കഥേത്വാ വിസ്സജ്ജേസി. താ ഥേരസ്സ ഓവാദേ ഠത്വാ സോകം വിനോദേത്വാ യോനിസോ പടിപജ്ജന്തിയോ സദത്ഥം പരിപൂരേസും.

മഹാകപ്പിനത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.