൪. നീതത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

സബ്ബരത്തിം സുപിത്വാനാതി ആയസ്മതോ നീതത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയം കിര പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ സുനന്ദോ നാമ ബ്രാഹ്മണോ ഹുത്വാ അനേകസതേ ബ്രാഹ്മണേ മന്തേ വാചേന്തോ വാജപേയ്യം നാമ യഞ്ഞം യജി, ഭഗവാ തം ബ്രാഹ്മണം അനുകമ്പന്തോ യഞ്ഞട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ആകാസേ ചങ്കമി. ബ്രാഹ്മണോ സത്ഥാരം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ സിസ്സേഹി പുപ്ഫാനി ആഹരാപേത്വാ ആകാസേ ഖിപിത്വാ പൂജം അകാസി. ബുദ്ധാനുഭാവേന തം ഠാനം സകലഞ്ച നഗരം പുപ്ഫപടവിതാനികം വിയ ഛാദിതം അഹോസി. മഹാജനോ സത്ഥരി ഉളാരം പീതിസോമനസ്സം പടിസംവേദേസി. സുനന്ദബ്രാഹ്മണോ തേന കുസലമൂലേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം അഞ്ഞതരസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, നീതോതിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ‘‘ഇമേ സമണാ സക്യപുത്തിയാ സുഖസീലാ സുഖസമാചാരാ സുഭോജനാനി ഭുഞ്ജിത്വാ നിവാതേസു സേനാസനേസു വിഹരന്തി, ഇമേസു പബ്ബജിത്വാ സുഖേന വിഹരിതും സക്കാ’’തി സുഖാഭിലാസായ പബ്ബജിത്വാവ സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ കതിപാഹമേവ മനസികരിത്വാ തം ഛഡ്ഡേത്വാ യാവദത്ഥം ഉദരാവദേഹകം ഭുഞ്ജിത്വാ ദിവസഭാഗം സങ്ഗണികാരാമോ തിരച്ഛാനകഥായ വീതിനാമേതി, രത്തിഭാഗേപി ഥിനമിദ്ധാഭിഭൂതോ സബ്ബരത്തിം സുപതി. സത്ഥാ തസ്സ ഹേതുപരിപാകം ഓലോകേത്വാ ഓവാദം ദേന്തോ –

൮൪. ‘‘സബ്ബരത്തിം സുപിത്വാന, ദിവാ സങ്ഗണികേ രതോ;

കുദാസ്സു നാമ ദുമ്മേധോ, ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സതീ’’തി. – ഗാഥം അഭാസി;

തത്ഥ സബ്ബരത്തിന്തി സകലം രത്തിം. സുപിത്വാനാതി നിദ്ദായിത്വാ, ‘‘രത്തിയാ പഠമം യാമം ചങ്കമേന നിസജ്ജായ ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പരിസോധേതീ’’തിആദിനാ വുത്തം ജാഗരിയം അനനുയുഞ്ജിത്വാ കേവലം രത്തിയാ തീസുപി യാമേസു നിദ്ദം ഓക്കമിത്വാതി അത്ഥോ. ദിവാതി ദിവസം, സകലം ദിവസഭാഗന്തി അത്ഥോ. സങ്ഗണികേതി തിരച്ഛാനകഥികേഹി കായദള്ഹിബഹുലപുഗ്ഗലേഹി സന്നിസജ്ജാ സങ്ഗണികോ, തസ്മിം രതോ അഭിരതോ തത്ഥ അവിഗതച്ഛന്ദോ ‘‘സങ്ഗണികേ രതോ’’തി വുത്തോ ‘‘സങ്ഗണികാരതോ’’തിപി പാളി. കുദാസ്സു നാമാതി കുദാ നാമ. അസ്സൂതി നിപാതമത്തം, കസ്മിം നാമ കാലേതി അത്ഥോ. ദുമ്മേധോതി നിപ്പഞ്ഞോ. ദുക്ഖസ്സാതി വട്ടദുക്ഖസ്സ. അന്തന്തി പരിയോസാനം. അച്ചന്തമേവ അനുപ്പാദം കദാ നാമ കരിസ്സതി, ഏദിസസ്സ ദുക്ഖസ്സന്തകരണം നത്ഥീതി അത്ഥോ. ‘‘ദുമ്മേധ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സസീ’’തിപി പാളി.

ഏവം പന സത്ഥാരാ ഗാഥായ കഥിതായ ഥേരോ സംവേഗജാതോ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൪.൨൬-൩൩) –

‘‘സുനന്ദോ നാമ നാമേന, ബ്രാഹ്മണോ മന്തപാരഗൂ;

അജ്ഝായകോ യാചയോഗോ, വാജപേയ്യം അയാജയി.

‘‘പദുമുത്തരോ ലോകവിദൂ, അഗ്ഗോ കാരുണികോ ഇസി;

ജനതം അനുകമ്പന്തോ, അമ്ബരേ ചങ്കമീ തദാ.

‘‘ചങ്കമിത്വാന സമ്ബുദ്ധോ, സബ്ബഞ്ഞൂ ലോകനായകോ;

മേത്തായ അഫരി സത്തേ, അപ്പമാണേ നിരൂപധി.

‘‘വണ്ടേ ഛേത്വാന പുപ്ഫാനി, ബ്രാഹ്മണോ മന്തപാരഗൂ;

സബ്ബേ സിസ്സേ സമാനേത്വാ, ആകാസേ ഉക്ഖിപാപയി.

‘‘യാവതാ നഗരം ആസി, പുപ്ഫാനം ഛദനം തദാ;

ബുദ്ധസ്സ ആനുഭാവേന, സത്താഹം ന വിഗച്ഛഥ.

‘‘തേനേവ സുക്കമൂലേന, അനുഭോത്വാന സമ്പദാ;

സബ്ബാസവേ പരിഞ്ഞായ, തിണ്ണോ ലോകേ വിസത്തികം.

‘‘ഏകാരസേ കപ്പസതേ, പഞ്ചതിംസാസു ഖത്തിയാ;

അമ്ബരംസസനാമാ തേ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലാ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ ഥേരോ അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തോ തമേവ ഗാഥം പച്ചുദാഹാസി.

നീതത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.