൯. തിസ്സത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

സത്തിയാ വിയ ഓമട്ഠോതി ആയസ്മതോ തിസ്സത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പതി? അയമ്പി കിര പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം പുഞ്ഞം ഉപചിനന്തോ തിസ്സസ്സ ഭഗവതോ ബോധിയാ മൂലേ പുരാണപണ്ണാനി നീഹരിത്വാ സോധേസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കപിലവത്ഥുനഗരേ ഭഗവതോ പിതുച്ഛാപുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി തിസ്സോ നാമ നാമേന. സോ ഭഗവന്തം അനുപബ്ബജിത്വാ ഉപസമ്പന്നോ ഹുത്വാ അരഞ്ഞായതനേ വിഹരന്തോ ജാതിം പടിച്ച മാനം കരോന്തോ കോധൂപായാസബഹുലോ ച ഉജ്ഝാനബഹുലോ ച ഹുത്വാ വിചരതി, സമണധമ്മേ ഉസ്സുക്കം ന കരോതി. അഥ നം സത്ഥാ ഏകദിവസം ദിവാട്ഠാനേ വിവടമുഖം നിദ്ദായന്തം ദിബ്ബചക്ഖുനാ ഓലോകേന്തോ സാവത്ഥിതോ ആകാസേന ഗന്ത്വാ തസ്സ ഉപരി ആകാസേയേവ ഠത്വാ ഓഭാസം ഫരിത്വാ തേനോഭാസേന പടിബുദ്ധസ്സ സതിം ഉപ്പാദേത്വാ ഓവാദം ദേന്തോ ‘‘സത്തിയാ വിയ ഓമട്ഠോ’’തി ഗാഥം അഭാസി.

൩൯. തത്ഥ സത്തിയാതി ദേസനാസീസമേതം, ഏകതോധാരാദിനാ സത്ഥേനാതി അത്ഥോ. ഓമട്ഠോതി പഹതോ. ചത്താരോ ഹി പഹാരാ ഓമട്ഠോ ഉമ്മട്ഠോ മട്ഠോ വിമട്ഠോതി. തത്ഥ ഉപരി ഠത്വാ അധോമുഖം ദിന്നപഹാരോ ഓമട്ഠോ നാമ, ഹേട്ഠാ ഠത്വാ ഉദ്ധമ്മുഖം ദിന്നപഹാരോ ഉമ്മട്ഠോ നാമ, അഗ്ഗളസൂചി വിയ വിനിവിജ്ഝിത്വാ ഗതോ മട്ഠോ നാമ, സേസോ സബ്ബോപി വിമട്ഠോ നാമ. ഇമസ്മിം പന ഠാനേ ഓമട്ഠോ ഗഹിതോ. സോ ഹി സബ്ബദാരുണോ ദുരുദ്ധരണസല്ലോ ദുത്തികിച്ഛോ അന്തോദോസോ അന്തോപുബ്ബലോഹിതോവ ഹോതി, പുബ്ബലോഹിതം അനിക്ഖമിത്വാ വണമുഖം പരിയോനന്ധിത്വാ തിട്ഠതി. പുബ്ബലോഹിതം നീഹരിതുകാമേഹി മഞ്ചേന സദ്ധിം ബന്ധിത്വാ അധോസിരോ കാതബ്ബോ ഹോതി, മരണം വാ മരണമത്തം വാ ദുക്ഖം പാപുണന്തി. ഡയ്ഹമാനേതി അഗ്ഗിനാ ഝായമാനേ. മത്ഥകേതി സീസേ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ സത്തിയാ ഓമട്ഠോ പുരിസോ സല്ലുബ്ബാഹനവണതികിച്ഛനാനം അത്ഥായ വീരിയം ആരഭതി താദിസം പയോഗം കരോതി പരക്കമതി, യഥാ ച ഡയ്ഹമാനേ മത്ഥകേ ആദിത്തസീസോ പുരിസോ തസ്സ നിബ്ബാപനത്ഥം വീരിയം ആരഭതി താദിസം പയോഗം കരോതി, ഏവമേവം, ഭിക്ഖു, കാമരാഗപ്പഹാനായ സതോ അപ്പമത്തോ അതിവിയ ഉസ്സാഹജാതോ ഹുത്വാ വിഹരേയ്യാതി.

ഏവം ഭഗവാ തസ്സ ഥേരസ്സ കോധൂപായാസവൂപസമായ ഓവാദം ദേന്തോ തദേകട്ഠതായ കാമരാഗപ്പഹാനസീസേന ദേസനം നിട്ഠാപേസി. ഥേരോ ഇമം ഗാഥം സുത്വാ സംവിഗ്ഗഹദയോ വിപസ്സനായ യുത്തപ്പയുത്തോ വിഹാസി. തസ്സ അജ്ഝാസയം ഞത്വാ സത്ഥാ സംയുത്തകേ തിസ്സത്ഥേരസുത്തം (സം. നി. ൩.൮൪) ദേസേസി. സോ ദേസനാപരിയോസാനേ അരഹത്തേ പതിട്ഠാസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൫൩.൬൬-൭൩) –

‘‘ദേവലോകേ മനുസ്സേ ചേ, അനുഭോത്വാ ഉഭോ യസേ;

അവസാനേ ച നിബ്ബാനം, സിവം പത്തോ അനുത്തരം.

‘‘സമ്ബുദ്ധം ഉദ്ദിസിത്വാന, ബോധിം വാ തസ്സ സത്ഥുനോ;

യോ പുഞ്ഞം പസവീ പോസോ, തസ്സ കിം നാമ ദുല്ലഭം.

‘‘മഗ്ഗേ ഫലേ ആഗമേ ച, ഝാനാഭിഞ്ഞാഗുണേസു ച;

അഞ്ഞേസം അധികോ ഹുത്വാ, നിബ്ബായാമി അനാസവോ.

‘‘പുരേഹം ബോധിയാ പത്തം, ഛഡ്ഡേത്വാ ഹട്ഠമാനസോ;

ഇമേഹി വീസതങ്ഗേഹി, സമങ്ഗീ ഹോമി സബ്ബഥാ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ ഥേരോ അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തോ സത്ഥാരം പൂജേതും തമേവ ഗാഥം അഭാസി.

തിസ്സത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.