൨. ചിത്തകത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

നീലാസുഗീവാതി ആയസ്മതോ ചിത്തകത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോ കിര പദുമുത്തരബുദ്ധകാലതോ പട്ഠായ വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലം ആചിനന്തോ ഇതോ ഏകനവുതേ കപ്പേ മനുസ്സയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുത്തം പത്തോ വിപസ്സിം ഭഗവന്തം പസ്സിത്വാ പസന്നമാനസോ പുപ്ഫേഹി പൂജം കത്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘സന്തധമ്മേന നാമ ഏത്ഥ ഭവിതബ്ബ’’ന്തി സത്ഥരി നിബ്ബാനേ ച അധിമുച്ചി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന തതോ ചുതോ താവതിംസഭവനേ നിബ്ബത്തോ അപരാപരം പുഞ്ഞാനി കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രാജഗഹേ വിഭവസമ്പന്നസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി ചിത്തകോ നാമ നാമേന. സോ ഭഗവതി രാജഗഹം ഗന്ത്വാ വേളുവനേ വിഹരന്തേ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ ചരിയാനുകൂലം കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞായതനം പവിസിത്വാ ഭാവനാനുയുത്തോ ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ ഝാനപാദകം വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ നചിരേനേവ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൫൦.൧-൭) –

‘‘കണികാരംവ ജോതന്തം, നിസിന്നം പബ്ബതന്തരേ;

അദ്ദസം വിരജം ബുദ്ധം, വിപസ്സിം ലോകനായകം.

‘‘തീണി കിങ്കണിപുപ്ഫാനി, പഗ്ഗയ്ഹ അഭിരോപയിം;

സമ്ബുദ്ധം അഭിപൂജേത്വാ, ഗച്ഛാമി ദക്ഖിണാമുഖോ.

‘‘തേന കമ്മേന സുകതേന, ചേതനാപണിധീഹി ച;

ജഹിത്വാ മാനുസം ദേഹം, താവതിംസം അഗച്ഛഹം.

‘‘ഏകനവുതേ ഇതോ കപ്പേ, യം ബുദ്ധമഭിപൂജയിം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ബുദ്ധപൂജായിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിതും രാജഗഹം ഉപഗതോ തത്ഥ ഭിക്ഖൂഹി ‘‘കിം, ആവുസോ, അരഞ്ഞേ അപ്പമത്തോ വിഹാസീ’’തി പുട്ഠോ അത്തനോ അപ്പമാദവിഹാരനിവേദനേന അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തോ ‘‘നീലാസുഗീവാ’’തി ഗാഥം അഭാസി.

൨൨. തത്ഥ നീലാസുഗീവാതി നീലസുഗീവാ, ഗാഥാസുഖത്ഥഞ്ഹേത്ഥ ദീഘോ കതോ, രാജിവന്തതായ സുന്ദരായ ഗീവായ സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ. തേ യേഭുയ്യേന ച നീലവണ്ണതായ നീലാ. സോഭനകണ്ഠതായ സുഗീവാ. സിഖിനോതി മത്ഥകേ ജാതായ സിഖായ സസ്സിരികഭാവേന സിഖിനോ. മോരാതി മയൂരാ. കാരമ്ഭിയന്തി കാരമ്ബരുക്ഖേ. കാരമ്ഭിയന്തി വാ തസ്സ വനസ്സ നാമം. തസ്മാ കാരമ്ഭിയന്തി കാരമ്ഭനാമകേ വനേതി അത്ഥോ. അഭിനദന്തീതി പാവുസ്സകാലേ മേഘഗജ്ജിതം സുത്വാ കേകാസദ്ദം കരോന്താ ഉതുസമ്പദാസിദ്ധേന സരേന ഹംസാദികേ അഭിഭവന്താ വിയ നദന്തി. തേതി തേ മോരാ. സീതവാതകീളിതാതി സീതേന മേഘവാതേന സഞ്ജാതകീളിതാ മധുരവസ്സിതം വസ്സന്താ. സുത്തന്തി ഭത്തസമ്മദവിനോദനത്ഥം സയിതം, കായകിലമഥപടിപസ്സമ്ഭനായ വാ അനുഞ്ഞാതവേലായം സുപന്തം. ഝായന്തി സമഥവിപസ്സനാഝാനേഹി ഝായനസീലം ഭാവനാനുയുത്തം. നിബോധേന്തീതി പബോധേന്തി. ‘‘ഇമേപി നാമ നിദ്ദം അനുപഗന്ത്വാ ജാഗരന്താ അത്തനാ കത്തബ്ബം കരോന്തി, കിമങ്ഗം പനാഹ’’ന്തി ഏവം സമ്പജഞ്ഞുപ്പാദനേന സയനതോ വുട്ഠാപേന്തീതി അധിപ്പായോ.

ചിത്തകത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.