൧. നിഗ്രോധത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

നാഹം ഭയസ്സ ഭായാമീതി ആയസ്മതോ നിഗ്രോധത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയം കിര ഇതോ അട്ഠാരസേ കപ്പസതേ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ കാമേസു ആദീനവം നേക്ഖമ്മേ ച ആനിസംസം ദിസ്വാ ഘരബന്ധനം പഹായ അരഞ്ഞായതനം പവിസിത്വാ അഞ്ഞതരസ്മിം സാലവനേ പണ്ണസാലം കത്വാ താപസപബ്ബജം പബ്ബജിത്വാ വനമൂലഫലാഹാരോ വസതി. തേന സമയേന പിയദസ്സീ നാമ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ ധമ്മാമതവസ്സേന കിലേസസന്താപം നിബ്ബാപേന്തോ ഏകദിവസം താപസേ അനുകമ്പായ തം സാലവനം പവിസിത്വാ നിരോധസമാപത്തിം സമാപന്നോ. താപസോ വനമൂലഫലത്ഥായ ഗച്ഛന്തോ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ പുപ്ഫിതസാലദണ്ഡസാഖായോ ഗഹേത്വാ സാലമണ്ഡപം കത്വാ തം സബ്ബത്ഥകമേവ സാലപുപ്ഫേഹി സഞ്ഛാദേത്വാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ പീതിസോമനസ്സവസേനേവ ആഹാരത്ഥായപി അഗന്ത്വാ നമസ്സമാനോ അട്ഠാസി. സത്ഥാ നിരോധതോ വുട്ഠായ തസ്സ അനുകമ്പായ ‘‘ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ആഗച്ഛതൂ’’തി ചിന്തേസി, ‘‘ഭിക്ഖുസങ്ഘേപി ചിത്തം പസാദേസ്സതീ’’തി. താവദേവ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ആഗതോ. സോ ഭിക്ഖുസങ്ഘമ്പി ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ വന്ദിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ അട്ഠാസി. സത്ഥാ സിതസ്സ പാതുകരണാപദേസേന തസ്സ ഭാവിനിം സമ്പത്തിം പകാസേന്തോ ധമ്മം കഥേത്വാ പക്കാമി സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസുയേവ സംസരന്തോ വിവട്ടൂപനിസ്സയം ബഹും കുസലം ഉപചിനിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം ബ്രാഹ്മണമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തി, നിഗ്രോധോതിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ ജേതവനപടിഗ്ഗഹണദിവസേ ബുദ്ധാനുഭാവദസ്സനേന സഞ്ജാതപ്പസാദോ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ നചിരസ്സേവ ഛളഭിഞ്ഞോ അഹോസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൪൯.൧൯൦-൨൨൦) –

‘‘അജ്ഝോഗാഹേത്വാ സാലവനം, സുകതോ അസ്സമോ മമ;

സാലപുപ്ഫേഹി സഞ്ഛന്നോ, വസാമി വിപിനേ തദാ.

‘‘പിയദസ്സീ ച ഭഗവാ, സയമ്ഭൂ അഗ്ഗപുഗ്ഗലോ;

വിവേകകാമോ സമ്ബുദ്ധോ, സാലവനമുപാഗമി.

‘‘അസ്സമാ അഭിനിക്ഖമ്മ, പവനം അഗമാസഹം;

മൂലഫലം ഗവേസന്തോ, ആഹിന്ദാമി വനേ തദാ.

‘‘തത്ഥദ്ദസാസിം സമ്ബുദ്ധം, പിയദസ്സിം മഹായസം;

സുനിസിന്നം സമാപന്നം, വിരോചന്തം മഹാവനേ.

‘‘ചതുദണ്ഡേ ഠപേത്വാന, ബുദ്ധസ്സ ഉപരീ അഹം;

മണ്ഡപം സുകതം കത്വാ, സാലപുപ്ഫേഹി ഛാദയിം.

‘‘സത്താഹം ധാരയിത്വാന, മണ്ഡപം സാലഛാദിതം;

തത്ഥ ചിത്തം പസാദേത്വാ, ബുദ്ധസേട്ഠമവന്ദഹം.

‘‘ഭഗവാ തമ്ഹി സമയേ, വുട്ഠഹിത്വാ സമാധിതോ;

യുഗമത്തം പേക്ഖമാനോ, നിസീദി പുരിസുത്തമോ.

‘‘സാവകോ വരുണോ നാമ, പിയദസ്സിസ്സ സത്ഥുനോ;

വസീസതസഹസ്സേഹി, ഉപഗച്ഛി വിനായകം.

‘‘പിയദസ്സീ ച ഭഗവാ, ലോകജേട്ഠോ നരാസഭോ;

ഭിക്ഖുസങ്ഘേ നിസീദിത്വാ, സിതം പാതുകരീ ജിനോ.

‘‘അനുരുദ്ധോ ഉപട്ഠാകോ, പിയദസ്സിസ്സ സത്ഥുനോ;

ഏകംസം ചീവരം കത്വാ, അപുച്ഛിത്ഥ മഹാമുനിം.

‘‘കോ നു ഖോ ഭഗവാ ഹേതു, സിതകമ്മസ്സ സത്ഥുനോ;

കാരണേ വിജ്ജമാനമ്ഹി, സത്ഥാ പാതുകരേ സിതം.

‘‘സത്താഹം സാലച്ഛദനം, യോ മേ ധാരേസി മാണവോ;

തസ്സ കമ്മം സരിത്വാന, സിതം പാതുകരിം അഹം.

‘‘അനോകാസം ന പസ്സാമി, യത്ഥ പുഞ്ഞം വിപച്ചതി;

ദേവലോകേ മനുസ്സേ വാ, ഓകാസോവ ന സമ്മതി.

‘‘ദേവലോകേ വസന്തസ്സ, പുഞ്ഞകമ്മസമങ്ഗിനോ;

യാവതാ പരിസാ തസ്സ, സാലച്ഛന്നാ ഭവിസ്സതി.

‘‘തത്ഥ ദിബ്ബേഹി നച്ചേഹി, ഗീതേഹി വാദിതേഹി ച;

രമിസ്സതി സദാ സന്തോ, പുഞ്ഞകമ്മസമാഹിതോ.

‘‘യാവതാ പരിസാ തസ്സ, ഗന്ധഗന്ധീ ഭവിസ്സതി;

സാലസ്സ പുപ്ഫവസ്സോ ച, പവസ്സിസ്സതി താവദേ.

‘‘തതോ ചുതോയം മനുജോ, മാനുസം ആഗമിസ്സതി;

ഇധാപി സാലച്ഛദനം, സബ്ബകാലം ധരിസ്സതി.

‘‘ഇധ നച്ചഞ്ച ഗീതഞ്ച, സമ്മതാളസമാഹിതം;

പരിവാരേസ്സന്തി മം നിച്ചം, ബുദ്ധപൂജായിദം ഫലം.

‘‘ഉഗ്ഗച്ഛന്തേ ച സൂരിയേ, സാലവസ്സം പവസ്സതേ;

പുഞ്ഞകമ്മേന സംയുത്തം, വസ്സതേ സബ്ബകാലികം.

‘‘അട്ഠാരസേ കപ്പസതേ, ഓക്കാകകുലസമ്ഭവോ;

ഗോതമോ നാമ നാമേന, സത്ഥാ ലോകേ ഭവിസ്സതി.

‘‘തസ്സ ധമ്മേ സുദായാദോ, ഓരസോ ധമ്മനിമ്മിതോ;

സബ്ബാസവേ പരിഞ്ഞായ, നിബ്ബായിസ്സതിനാസവോ.

‘‘ധമ്മം അഭിസമേന്തസ്സ, സാലച്ഛന്നം ഭവിസ്സതി;

ചിതകേ ഝായമാനസ്സ, ഛദനം തത്ഥ ഹേസ്സതി.

‘‘വിപാകം കിത്തയിത്വാന, പിയദസ്സീ മഹാമുനി;

പരിസായ ധമ്മം ദേസേസി, തപ്പേന്തോ ധമ്മവുട്ഠിയാ.

‘‘തിംസകപ്പാനി ദേവേസു, ദേവരജ്ജമകാരയിം;

സട്ഠി ച സത്തക്ഖത്തുഞ്ച, ചക്കവത്തീ അഹോസഹം.

‘‘ദേവലോകാ ഇധാഗന്ത്വാ, ലഭാമി വിപുലം സുഖം;

ഇധാപി സാലച്ഛദനം, മണ്ഡപസ്സ ഇദം ഫലം.

‘‘അയം പച്ഛിമകോ മയ്ഹം, ചരിമോ വത്തതേ ഭവോ;

ഇധാപി സാലച്ഛദനം, ഹേസ്സതി സബ്ബകാലികം.

‘‘മഹാമുനിം തോസയിത്വാ, ഗോതമം സക്യപുങ്ഗവം;

പത്തോമ്ഹി അചലം ഠാനം, ഹിത്വാ ജയപരാജയം.

‘‘അട്ഠാരസേ കപ്പസതേ, യം ബുദ്ധമഭിപൂജയിം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ബുദ്ധപൂജായിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം, ഭവാ സബ്ബേ സമൂഹതാ;

നാഗോവ ബന്ധനം ഛേത്വാ, വിഹരാമി അനാസവോ.

‘‘സ്വാഗതം വത മേ ആസി, ബുദ്ധസേട്ഠസ്സ സന്തികേ;

തിസ്സോ വിജ്ജാ അനുപ്പത്താ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം.

‘‘പടിസമ്ഭിദാ ചതസ്സോ, വിമോക്ഖാപി ച അട്ഠിമേ;

ഛളഭിഞ്ഞാ സച്ഛികതാ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

ഏവം പന ഛളഭിഞ്ഞോ ഹുത്വാ ഫലസുഖേന വീതിനാമേന്തോ സാസനസ്സ നിയ്യാനികഭാവവിഭാവനത്ഥം അഞ്ഞാബ്യാകരണവസേന ‘‘നാഹം ഭയസ്സ ഭായാമീ’’തി ഗാഥം അഭാസി.

൨൧. തത്ഥ ഭായന്തി ഏതസ്മാതി ഭയം, ജാതിജരാദി. ഭയസ്സാതി നിസ്സക്കേ സാമിവചനം, ഭയതോ ഭായിതബ്ബനിമിത്തം ജാതിജരാമരണാദിനാ ഹേതുനാ നാഹം ഭായാമീതി അത്ഥോ. തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘സത്ഥാ നോ അമതസ്സ കോവിദോ’’തി. അമ്ഹാകം സത്ഥാ അമതേ കുസലോ വേനേയ്യാനം അമതദാനേ ഛേകോ. യത്ഥ ഭയം നാവതിട്ഠതീതി യസ്മിം നിബ്ബാനേ യഥാവുത്തം ഭയം ന തിട്ഠതി ഓകാസം ന ലഭതി. തേനാതി തതോ നിബ്ബാനതോ. വജന്തീതി അഭയട്ഠാനമേവ ഗച്ഛന്തി. നിബ്ബാനഞ്ഹി അഭയട്ഠാനം നാമ. കേന പന വജന്തീതി ആഹ ‘‘മഗ്ഗേന വജന്തി ഭിക്ഖവോ’’തി, അട്ഠങ്ഗികേന അരിയമഗ്ഗേന സത്ഥു ഓവാദകരണാ ഭിക്ഖൂ സംസാരേ ഭയസ്സ ഇക്ഖനകാതി അത്ഥോ. യത്ഥാതി വാ യം നിമിത്തം യസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ അധിഗമഹേതു അത്താനുവാദാദികം പഞ്ചവീസതിവിധമ്പി ഭയം നാവതിട്ഠതി പതിട്ഠം ന ലഭതി, തേന അരിയേന മഗ്ഗേന വജന്തി അഭയട്ഠാനം സത്ഥു സാസനേ ഭിക്ഖൂ, തേന മഗ്ഗേന അഹമ്പി ഗതോ, തസ്മാ നാഹം ഭയസ്സ ഭായാമീതി ഥേരോ അഞ്ഞം ബ്യാകാസി.

നിഗ്രോധത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.