൧. പഠമസുത്തന്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൮൪. ഇദാനി ആനാപാനസ്സതികഥാനന്തരം കഥിതായ ഇന്ദ്രിയകഥായ അപുബ്ബത്ഥാനുവണ്ണനാ അനുപ്പത്താ. അയഞ്ഹി ഇന്ദ്രിയകഥാ ആനാപാനസ്സതിഭാവനായ ഉപകാരകാനം ഇന്ദ്രിയാനം അഭാവേ ആനാപാനസ്സതിഭാവനായ അഭാവതോ തദുപകാരകാനം ഇന്ദ്രിയാനം വിസോധനാദിവിധിദസ്സനത്ഥം ആനാപാനസ്സതികഥാനന്തരം കഥിതാതി തഞ്ച കഥേതബ്ബം ഇന്ദ്രിയകഥം അത്തനാ ഭഗവതോ സമ്മുഖാ സുതം വിഞ്ഞാതാധിപ്പായസുത്തന്തികദേസനം പുബ്ബങ്ഗമം കത്വാ തദത്ഥപ്പകാസനവസേന കഥേതുകാമോ പഠമം താവ ഏവം മേ സുതന്തിആദിമാഹ.

തത്ഥ ഏവന്തി നിപാതപദം. മേതിആദീനി നാമപദാനി. വിഹരതീതി ഏത്ഥ വി-ഇതി ഉപസഗ്ഗപദം, ഹരതീതി ആഖ്യാതപദന്തി ഇമിനാ താവ നയേന പദവിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ.

അത്ഥതോ പന ഉപമൂപദേസഗരഹപസംസനാകാരവചനഗ്ഗഹണേസു ഏവം-സദ്ദോ ദിസ്സതി നിദസ്സനത്ഥേ ച അവധാരണത്ഥേ ച. ഇധ പന ഏവംസദ്ദോ ആകാരത്ഥേ നിദസ്സനത്ഥേ ച വിഞ്ഞുജനേന പവുത്തോ, തഥേവ അവധാരണത്ഥേ ച.

തത്ഥ ആകാരത്ഥേന ഏവംസദ്ദേന ഏതമത്ഥം ദീപേതി – നാനാനയനിപുണമനേകജ്ഝാസയസമുട്ഠാനം അത്ഥബ്യഞ്ജനസമ്പന്നം വിവിധപാടിഹാരിയം ധമ്മത്ഥദേസനാപടിവേധഗമ്ഭീരം സബ്ബസത്താനം സകസകഭാസാനുരൂപതോ സോതപഥമാഗച്ഛന്തം തസ്സ ഭഗവതോ വചനം സബ്ബപ്പകാരേന കോ സമത്ഥോ വിഞ്ഞാതും, സബ്ബഥാമേന പന സോതുകാമതം ജനേത്വാപി ഏവം മേ സുതം, മയാപി ഏകേനാകാരേന സുതന്തി.

നിദസ്സനത്ഥേന ‘‘നാഹം സയമ്ഭൂ, ന മയാ ഇദം സച്ഛികത’’ന്തി അത്താനം പരിമോചേന്തോ ‘‘ഏവം മേ സുതം, മയാപി ഏവം സുത’’ന്തി ഇദാനി വത്തബ്ബം സകലം സുത്തം നിദസ്സേതി.

അവധാരണത്ഥേന ഥേരോ സാരിപുത്തോ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം മഹാപഞ്ഞാനം യദിദം സാരിപുത്തോ’’തി (അ. നി. ൧.൧൮൮-൧൮൯), ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞം ഏകപുഗ്ഗലമ്പി സമനുപസ്സാമി, യോ ഏവം തഥാഗതേന അനുത്തരം ധമ്മചക്കം പവത്തിതം സമ്മദേവ അനുപ്പവത്തേതി യഥയിദം, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ. സാരിപുത്തോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതേന അനുത്തരം ധമ്മചക്കം പവത്തിതം സമ്മദേവ അനുപ്പവത്തേതീ’’തിഏവമാദിനാ (അ. നി. ൧.൧൮൭) നയേന ഭഗവതാ പസത്ഥഭാവാനുരൂപം അത്തനോ ധാരണബലം ദസ്സേന്തോ സത്താനം സോതുകാമതം ജനേതി ‘‘ഏവം മേ സുതം, തഞ്ച ഖോ അത്ഥതോ വാ ബ്യഞ്ജനതോ വാ അനൂനമനധികം, ഏവമേവ, ന അഞ്ഞഥാ ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി.

മേസദ്ദോ കരണസമ്പദാനസാമിഅത്ഥേസു ദിസ്സതി. ഇധ പന ‘‘മയാ സുതം, മമ സുത’’ന്തി ച അത്ഥദ്വയേ യുജ്ജതി.

സുതന്തി അയംസദ്ദോ സഉപസഗ്ഗോ അനുപസഗ്ഗോ ച വിസ്സുതഗമനകിലിന്നഉപചിതഅനുയോഗസോതവിഞ്ഞേയ്യേസു ദിസ്സതി വിഞ്ഞാതേപി ച സോതദ്വാരാനുസാരേന. ഇധ പനസ്സ സോതദ്വാരാനുസാരേന ഉപധാരിതന്തി വാ ഉപധാരണന്തി വാ അത്ഥോ. മേ-സദ്ദസ്സ ഹി മയാതിഅത്ഥേ സതി ‘‘ഏവം മയാ സുതം സോതദ്വാരാനുസാരേന ഉപധാരിത’’ന്തി യുജ്ജതി, മമാതിഅത്ഥേ സതി ‘‘ഏവം മമ സുതം സോതദ്വാരാനുസാരേന ഉപധാരണ’’ന്തി യുജ്ജതി.

അപിച ‘‘ഏവം മേ സുത’’ന്തി അത്തനാ ഉപ്പാദിതഭാവം അപ്പടിജാനന്തോ പുരിമസവനം വിവരന്തോ ‘‘സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതമിദം മയാ തസ്സ ഭഗവതോ ചതുവേസാരജ്ജവിസാരദസ്സ ദസബലധരസ്സ ആസഭട്ഠാനട്ഠായിനോ സീഹനാദനാദിനോ സബ്ബസത്തുത്തമസ്സ ധമ്മിസ്സരസ്സ ധമ്മരാജസ്സ ധമ്മാധിപതിനോ ധമ്മദീപസ്സ ധമ്മസരണസ്സ സദ്ധമ്മവരചക്കവത്തിനോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ വചനം, ന ഏത്ഥ അത്ഥേ വാ ധമ്മേ വാ പദേ വാ ബ്യഞ്ജനേ വാ കങ്ഖാ വാ വിമതി വാ കാതബ്ബാ’’തി ഇമസ്മിം ധമ്മേ അസ്സദ്ധിയം വിനാസേതി, സദ്ധാസമ്പദം ഉപ്പാദേതീതി. തേനേതം വുച്ചതി –

‘‘വിനാസയതി അസ്സദ്ധം, സദ്ധം വഡ്ഢേതി സാസനേ;

ഏവം മേ സുതമിച്ചേവം, വദം ഗോതമസാവകോ’’തി.

ഏകന്തി ഗണനപരിച്ഛേദനിദ്ദേസോ. സമയന്തി പരിച്ഛിന്നനിദ്ദേസോ. ഏകം സമയന്തി അനിയമിതപരിദീപനം. തത്ഥ സമയസദ്ദോ –

സമവായേ ഖണേ കാലേ, സമൂഹേ ഹേതുദിട്ഠിസു;

പടിലാഭേ പഹാനേ ച, പടിവേധേ ച ദിസ്സതി.

ഇധ പനസ്സ കാലോ അത്ഥോ. തേന സംവച്ഛരഉതുമാസദ്ധമാസരത്തിന്ദിവപുബ്ബണ്ഹമജ്ഝന്ഹികസായന്ഹപഠമ- മജ്ഝിമപച്ഛിമയാമമുഹുത്താദീസു കാലപ്പഭേദഭൂതേസു സമയേസു ഏകം സമയന്തി ദീപേതി.

തത്ഥ കിഞ്ചാപി ഏതേസു സംവച്ഛരാദീസു സമയേസു യം യം സുത്തം യമ്ഹി യമ്ഹി സംവച്ഛരേ ഉതുമ്ഹി മാസേ പക്ഖേ രത്തിഭാഗേ ദിവസഭാഗേ വാ വുത്തം, സബ്ബം തം ഥേരസ്സ സുവിദിതം സുവവത്ഥാപിതം പഞ്ഞായ. യസ്മാ പന ‘‘ഏവം മേ സുതം അസുകസംവച്ഛരേ അസുകഉതുമ്ഹി അസുകമാസേ അസുകപക്ഖേ അസുകരത്തിഭാഗേ അസുകദിവസഭാഗേ വാ’’തി ഏവം വുത്തേ ന സക്കാ സുഖേന ധാരേതും വാ ഉദ്ദിസിതും വാ ഉദ്ദിസാപേതും വാ, ബഹു ച വത്തബ്ബം ഹോതി, തസ്മാ ഏകേനേവ പദേന തമത്ഥം സമോധാനേത്വാ ‘‘ഏകം സമയ’’ന്തി ആഹ.

യേ വാ ഇമേ ഗബ്ഭോക്കന്തിസമയോ ജാതിസമയോ സംവേഗസമയോ അഭിനിക്ഖമനസമയോ ദുക്കരകാരികസമയോ മാരവിജയസമയോ അഭിസമ്ബോധിസമയോ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരസമയോ ദേസനാസമയോ പരിനിബ്ബാനസമയോതിഏവമാദയോ ഭഗവതോ ദേവമനുസ്സേസു അതിവിയ പകാസാ അനേകകാലപ്പഭേദാ ഏവ സമയാ, തേസു സമയേസു ദേസനാസമയസങ്ഖാതം ഏകം സമയന്തി ദീപേതി. യോ ചായം ഞാണകരുണാകിച്ചസമയേസു കരുണാകിച്ചസമയോ, അത്തഹിതപരഹിതപടിപത്തിസമയേസു പരഹിതപടിപത്തിസമയോ, സന്നിപതിതാനം കരണീയദ്വയസമയേസു ധമ്മികഥാസമയോ, ദേസനാപടിപത്തിസമയേസു ദേസനാസമയോ, തേസുപി സമയേസു അഞ്ഞതരം സമയം സന്ധായ ‘‘ഏകം സമയ’’ന്തി ആഹ.

യസ്മാ പന ‘‘ഏകം സമയ’’ന്തി അച്ചന്തസംയോഗത്ഥോ സമ്ഭവതി. യഞ്ഹി സമയം ഭഗവാ ഇമം അഞ്ഞം വാ സുത്തന്തം ദേസേസി, അച്ചന്തമേവ തം സമയം കരുണാവിഹാരേന വിഹാസി, തസ്മാ തദത്ഥജോതനത്ഥം ഇധ ഉപയോഗവചനനിദ്ദേസോ കതോതി.

തേനേതം വുച്ചതി –

‘‘തം തം അത്ഥമപേക്ഖിത്വാ, ഭുമ്മേന കരണേന ച;

അഞ്ഞത്ര സമയോ വുത്തോ, ഉപയോഗേന സോ ഇധാ’’തി.

പോരാണാ പന വണ്ണയന്തി – ‘‘തസ്മിം സമയേ’’തി വാ ‘‘തേന സമയേനാ’’തി വാ ‘‘തം സമയ’’ന്തി വാ അഭിലാപമത്തഭേദോ ഏസ, സബ്ബത്ഥ ഭുമ്മമേവത്ഥോതി. തസ്മാ ‘‘ഏകം സമയ’’ന്തി വുത്തേപി ‘‘ഏകസ്മിം സമയേ’’തി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഭഗവാതി ഗരു. ഗരുഞ്ഹി ലോകേ ‘‘ഭഗവാ’’തി വദന്തി. അയഞ്ച സബ്ബഗുണവിസിട്ഠതായ സബ്ബസത്താനം ഗരു, തസ്മാ ‘‘ഭഗവാ’’തി വേദിതബ്ബോ. പോരാണേഹിപി വുത്തം –

‘‘ഭഗവാതി വചനം സേട്ഠം, ഭഗവാതി വചനമുത്തമം;

ഗരു ഗാരവയുത്തോ സോ, ഭഗവാ തേന വുച്ചതീ’’തി.

അപിച –

‘‘ഭാഗ്യവാ ഭഗ്ഗവാ യുത്തോ, ഭഗേഹി ച വിഭത്തവാ;

ഭത്തവാ വന്തഗമനോ, ഭവേസു ഭഗവാ തതോ’’തി. –

ഇമിസ്സാപി ഗാഥായ വസേന അസ്സ പദസ്സ വിത്ഥാരതോ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സോ ച വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ബുദ്ധാനുസ്സതിനിദ്ദേസേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൨൩ ആദയോ) വുത്തോയേവ.

ഏത്താവതാ ചേത്ഥ ഏവന്തി വചനേന ദേസനാസമ്പത്തിം നിദ്ദിസതി, മേ സുതന്തി സാവകസമ്പത്തിം, ഏകം സമയന്തി കാലസമ്പത്തിം, ഭഗവാതി ദേസകസമ്പത്തിം.

സാവത്ഥിയന്തി ഏത്ഥ ച സവത്ഥസ്സ ഇസിനോ നിവാസട്ഠാനഭൂതാ നഗരീ സാവത്ഥീ, യഥാ കാകന്ദീ മാകന്ദീതി ഏവം താവ അക്ഖരചിന്തകാ. അട്ഠകഥാചരിയാ പന ഭണന്തി – യം കിഞ്ചി മനുസ്സാനം ഉപഭോഗപരിഭോഗം സബ്ബമേത്ഥ അത്ഥീതി സാവത്ഥീ, സത്ഥസമായോഗേ ച കിം ഭണ്ഡമത്ഥീതി പുച്ഛിതേ സബ്ബമത്ഥീതിപി വചനമുപാദായ സാവത്ഥീ.

‘‘സബ്ബദാ സബ്ബൂപകരണം, സാവത്ഥിയം സമോഹിതം;

തസ്മാ സബ്ബമുപാദായ, സാവത്ഥീതി പവുച്ചതീ’’തി. –

തസ്സം സാവത്ഥിയം. സമീപത്ഥേ ഭുമ്മവചനം. വിഹരതീതി അവിസേസേന ഇരിയാപഥദിബ്ബബ്രഹ്മഅരിയവിഹാരേസു അഞ്ഞതരവിഹാരസമങ്ഗിപരിദീപനമേതം, ഇധ പന ഠാനഗമനാസനസയനപ്പഭേദേസു ഇരിയാപഥേസു അഞ്ഞതരഇരിയാപഥസമായോഗപരിദീപനം. തേന ഠിതോപി ഗച്ഛന്തോപി നിസിന്നോപി സയാനോപി ഭഗവാ ‘‘വിഹരതി’’ച്ചേവ വേദിതബ്ബോ. സോ ഹി ഭഗവാ ഏകം ഇരിയാപഥബാധനം അഞ്ഞേന ഇരിയാപഥേന വിച്ഛിന്ദിത്വാ അപരിപതന്തമത്തഭാവം ഹരതി പവത്തേതി, തസ്മാ ‘‘വിഹരതീ’’തി വുച്ചതി.

ജേതവനേതി ഏത്ഥ അത്തനോ പച്ചത്ഥികജനം ജിനാതീതി ജേതോ, രഞ്ഞോ വാ അത്തനോ പച്ചത്ഥികജനേ ജിതേ ജാതോതി ജേതോ, മങ്ഗലകമ്യതായ വാ തസ്സ ഏവംനാമമേവ കതന്തി ജേതോ, വനയതീതി വനം, അത്തസമ്പദായ സത്താനം ഭത്തിം കാരേതി, അത്തനി സിനേഹം ഉപ്പാദേതീതി അത്ഥോ. വനുതേ ഇതി വാ വനം, നാനാവിധകുസുമഗന്ധസമ്മോദമത്തകോകിലാദിവിഹങ്ഗാഭിരുതേഹി മന്ദമാരുതചലിതരുക്ഖസാഖാവിടപപല്ലവപലാസേഹി ‘‘ഏഥ മം പരിഭുഞ്ജഥാ’’തി പാണിനോ യാചതി വിയാതി അത്ഥോ. ജേതസ്സ വനം ജേതവനം. തഞ്ഹി ജേതേന രാജകുമാരേന രോപിതം സംവദ്ധിതം പരിപാലിതം, സോ ച തസ്സ സാമീ അഹോസി, തസ്മാ ജേതവനന്തി വുച്ചതി. തസ്മിം ജേതവനേ. വനഞ്ച നാമ രോപിമം സയംജാതന്തി ദുവിധം. ഇദഞ്ച വേളുവനാദീനി ച രോപിമാനി, അന്ധവനമഹാവനാദീനി സയംജാതാനി.

അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേതി സുദത്തോ നാമ സോ ഗഹപതി മാതാപിതൂഹി കതനാമവസേന. സബ്ബകാമസമിദ്ധതായ പന വിഗതമച്ഛേരതായ കരുണാദിഗുണസമങ്ഗിതായ ച നിച്ചകാലം അനാഥാനം പിണ്ഡമദാസി, തേന അനാഥപിണ്ഡികോതി സങ്ഖം ഗതോ. ആരമന്തി ഏത്ഥ പാണിനോ, വിസേസേന വാ പബ്ബജിതാതി ആരാമോ, തസ്സ പുപ്ഫഫലാദിസോഭായ നാതിദൂരനച്ചാസന്നതാദിപഞ്ചവിധസേനാസനങ്ഗസമ്പത്തിയാ ച തതോ തതോ ആഗമ്മ രമന്തി അഭിരമന്തി, അനുക്കണ്ഠിതാ ഹുത്വാ നിവസന്തീതി അത്ഥോ. വുത്തപ്പകാരായ വാ സമ്പത്തിയാ തത്ഥ തത്ഥ ഗതേപി അത്തനോ അബ്ഭന്തരം ആനേത്വാ രമാപേതീതി ആരാമോ. സോ ഹി അനാഥപിണ്ഡികേന ഗഹപതിനാ ജേതസ്സ രാജകുമാരസ്സ ഹത്ഥതോ അട്ഠാരസഹി ഹിരഞ്ഞകോടീഹി കോടിസന്ഥരേന കീണിത്വാ അട്ഠാരസഹി ഹിരഞ്ഞകോടീഹി സേനാസനാനി കാരാപേത്വാ അട്ഠാരസഹി ഹിരഞ്ഞകോടീഹി വിഹാരമഹം നിട്ഠാപേത്വാ ഏവം ചതുപഞ്ഞാസഹിരഞ്ഞകോടിപരിച്ചാഗേന ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ നിയ്യാദിതോ, തസ്മാ ‘‘അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമോ’’തി വുച്ചതി. തസ്മിം അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ.

ഏത്ഥ ച ‘‘ജേതവനേ’’തിവചനം പുരിമസാമിപരികിത്തനം, ‘‘അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ’’തി പച്ഛിമസാമിപരികിത്തനം. കിമേതേസം പരികിത്തനേ പയോജനന്തി? പുഞ്ഞകാമാനം ദിട്ഠാനുഗതിആപജ്ജനം. തത്ഥ ഹി ദ്വാരകോട്ഠകപാസാദമാപനേ ഭൂമിവിക്കയലദ്ധാ അട്ഠാരസ ഹിരഞ്ഞകോടിയോ അനേകകോടിഅഗ്ഘനകാ രുക്ഖാ ച ജേതസ്സ പരിച്ചാഗോ, ചതുപഞ്ഞാസ ഹിരഞ്ഞകോടിയോ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ. ഇതി തേസം പരികിത്തനേന ഏവം പുഞ്ഞകാമാ പുഞ്ഞാനി കരോന്തീതി ദസ്സേന്തോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ അഞ്ഞേപി പുഞ്ഞകാമേ തേസം ദിട്ഠാനുഗതിആപജ്ജനേ നിയോജേതി.

തത്ഥ സിയാ – യദി താവ ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി, ‘‘ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ’’തി ന വത്തബ്ബം. അഥ തത്ഥ വിഹരതി, ‘‘സാവത്ഥിയ’’ന്തി ന വത്തബ്ബം. ന ഹി സക്കാ ഉഭയത്ഥ ഏകം സമയം വിഹരിതുന്തി. ന ഖോ പനേതം ഏവം ദട്ഠബ്ബം, നനു അവോചുമ്ഹ ‘‘സമീപത്ഥേ ഭുമ്മവചന’’ന്തി. തസ്മാ യഥാ ഗങ്ഗായമുനാദീനം സമീപേ ഗോയൂഥാനി ചരന്താനി ‘‘ഗങ്ഗായ ചരന്തി, യമുനായ ചരന്തീ’’തി വുച്ചന്തി, ഏവമിധാപി യദിദം സാവത്ഥിയാ സമീപേ ജേതവനം അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമോ, തത്ഥ വിഹരന്തോ വുച്ചതി ‘‘സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ’’തി. ഗോചരഗാമനിദസ്സനത്ഥം ഹിസ്സ സാവത്ഥിവചനം, പബ്ബജിതാനുരൂപനിവാസട്ഠാനനിദസ്സനത്ഥം സേസവചനം.

തത്ഥ സാവത്ഥികിത്തനേന ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവതോ ഗഹട്ഠാനുഗ്ഗഹകരണം ദസ്സേതി, ജേതവനാദികിത്തനേന പബ്ബജിതാനുഗ്ഗഹകരണം. തഥാ പുരിമേന പച്ചയഗ്ഗഹണതോ അത്തകിലമഥാനുയോഗവിവജ്ജനം, പച്ഛിമേന വത്ഥുകാമപ്പഹാനതോ കാമസുഖല്ലികാനുയോഗവിവജ്ജനൂപായം. അഥ വാ പുരിമേന ച ധമ്മദേസനാഭിയോഗം, പച്ഛിമേന വിവേകാധിമുത്തിം. പുരിമേന കരുണായ ഉപഗമനം, പച്ഛിമേന പഞ്ഞായ അപഗമനം. പുരിമേന സത്താനം ഹിതസുഖനിപ്ഫാദനാധിമുത്തതം, പച്ഛിമേന പരഹിതസുഖകരണേ നിരുപലേപതം. പുരിമേന ധമ്മികസുഖാപരിച്ചാഗനിമിത്തം ഫാസുവിഹാരം, പച്ഛിമേന ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാനുയോഗനിമിത്തം. പുരിമേന മനുസ്സാനം ഉപകാരബഹുലതം, പച്ഛിമേന ദേവാനം. പുരിമേന ലോകേ ജാതസ്സ ലോകേ സംവദ്ധഭാവം, പച്ഛിമേന ലോകേന അനുപലിത്തതം. പുരിമേന ‘‘ഏകപുഗ്ഗലോ, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി ബഹുജനഹിതായ ബഹുജനസുഖായ ലോകാനുകമ്പായ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാനം. കതമോ ഏകപുഗ്ഗലോ? തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി (അ. നി. ൧.൧൭൦) വചനതോ യദത്ഥം ഭഗവാ ഉപ്പന്നോ, തദത്ഥപരിദീപനം, പച്ഛിമേന യത്ഥ ഉപ്പന്നോ, തദനുരൂപവിഹാരപരിദീപനം. ഭഗവാ ഹി പഠമം ലുമ്ബിനിവനേ, ദുതിയം ബോധിമണ്ഡേതി ലോകിയലോകുത്തരസ്സ ഉപ്പത്തിയാ വനേയേവ ഉപ്പന്നോ, തേനസ്സ വനേയേവ വിഹാരം ദസ്സേതീതി ഏവമാദിനാ നയേനേത്ഥ അത്ഥയോജനാ വേദിതബ്ബാ.

തത്രാതി ദേസകാലപരിദീപനം. തഞ്ഹി യം സമയം വിഹരതി, തത്ര സമയേ, യസ്മിഞ്ച ജേതവനേ വിഹരതി, തത്ര ജേതവനേതി ദീപേതി. ഭാസിതബ്ബയുത്തേ വാ ദേസകാലേ ദീപേതി. ന ഹി ഭഗവാ അയുത്തേ ദേസേ കാലേ വാ ധമ്മം ദേസേതി. ‘‘അകാലോ ഖോ താവ ബാഹിയാ’’തിആദി (ഉദാ. ൧൦) ചേത്ഥ സാധകം. ഖോതി പദപൂരണമത്തേ അവധാരണത്ഥേ ആദികാലത്ഥേ വാ നിപാതോ. ഭഗവാതി ലോകഗരുദീപനം. ഭിക്ഖൂതി കഥാസവനയുത്തപുഗ്ഗലവചനം. അപിചേത്ഥ ‘‘ഭിക്ഖകോതി ഭിക്ഖു, ഭിക്ഖാചരിയം അജ്ഝുപഗതോതി ഭിക്ഖൂ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൫൧൦; പാരാ. ൪൫) നയേന വചനത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ആമന്തേസീതി ആലപി അഭാസി സമ്ബോധേസി, അയമേത്ഥ അത്ഥോ. അഞ്ഞത്ര പന ഞാപനേപി പക്കോസനേപി. ഭിക്ഖവോതി ആമന്തനാകാരദീപനം. തേന തേസം ഭിക്ഖൂനം ഭിക്ഖനസീലതാഭിക്ഖനധമ്മതാഭിക്ഖനേസാധുകാരിതാദിഗുണയോഗസിദ്ധേന വചനേന ഹീനാധികജനസേവിതം വുത്തിം പകാസേന്തോ ഉദ്ധതദീനഭാവനിഗ്ഗഹം കരോതി. ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി ഇമിനാ ച കരുണാവിപ്ഫാരസോമ്മഹദയനയനനിപാതപുബ്ബങ്ഗമേന വചനേന തേ അത്തനോ മുഖാഭിമുഖേ കരോന്തോ തേനേവ കഥേതുകമ്യതാദീപകേന വചനേന നേസം സോതുകമ്യതം ജനേതി. തേനേവ ച സമ്ബോധനത്ഥേന വചനേന സാധുകസവനമനസികാരേപി തേ നിയോജേതി. സാധുകസവനമനസികാരായത്താ ഹി സാസനസമ്പത്തി.

അപരേസു ദേവമനുസ്സേസു വിജ്ജമാനേസു കസ്മാ ഭിക്ഖൂയേവ ആമന്തേസീതി ചേ? ജേട്ഠസേട്ഠാസന്നസദാസന്നിഹിതഭാജനഭാവതോ. സബ്ബപരിസസാധാരണാ ഹി ഭഗവതോ ധമ്മദേസനാ. പരിസായ ച ജേട്ഠാ ഭിക്ഖൂ പഠമുപ്പന്നത്താ, സേട്ഠാ അനഗാരിയഭാവം ആദിം കത്വാ സത്ഥു ചരിയാനുവിധായകത്താ സകലസാസനപടിഗ്ഗാഹകത്താ ച, ആസന്നാ തത്ഥ നിസിന്നേസു സത്ഥുസന്നികത്താ, സദാസന്നിഹിതാ സത്ഥുസന്തികാവചരത്താ, ധമ്മദേസനായ ച തേ ഏവ ഭാജനം യഥാനുസിട്ഠം പടിപത്തിസബ്ഭാവതോ.

തത്ഥ സിയാ – കിമത്ഥം പന ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേന്തോ പഠമം ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി, ന ധമ്മമേവ ദേസേസീതി? സതിജനനത്ഥം. പരിസായ ഹി ഭിക്ഖൂ അഞ്ഞം ചിന്തേന്താപി വിക്ഖിത്തചിത്താപി ധമ്മം പച്ചവേക്ഖന്താപി കമ്മട്ഠാനം മനസികരോന്താപി നിസിന്നാ ഹോന്തി, തേ അനാമന്തേത്വാ ധമ്മേ ദേസിയമാനേ ‘‘അയം ദേസനാ കിംനിദാനാ കിംപച്ചയാ കതമായ അത്ഥുപ്പത്തിയാ ദേസിതാ’’തി സല്ലക്ഖേതും അസക്കോന്താ വിക്ഖേപം ആപജ്ജേയ്യും, ദുഗ്ഗഹിതം വാ ഗണ്ഹേയ്യും. തേന തേസം സതിജനനത്ഥം ഭഗവാ പഠമം ആമന്തേത്വാ പച്ഛാ ധമ്മം ദേസേതി.

ഭദന്തേതി ഗാരവവചനമേതം, സത്ഥുനോ പടിവചനദാനം വാ. അപിചേത്ഥ ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി വദമാനോ ഭഗവാ തേ ഭിക്ഖൂ ആലപതി, ‘‘ഭദന്തേ’’തി വദമാനാ തേ ഭഗവന്തം പച്ചാലപന്തി. തഥാ ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി ഭഗവാ ആഭാസതി, ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ പച്ചാഭാസന്തി. ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി പടിവചനം ദാപേതി, ഭദന്തേതി പടിവചനം ദേന്തി. തേ ഭിക്ഖൂതി യേ ഭഗവാ ആമന്തേസി. ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസുന്തി ഭഗവതോ ആമന്തനം പടിഅസ്സോസും, അഭിമുഖാ ഹുത്വാ സുണിംസു സമ്പടിച്ഛിംസു പടിഗ്ഗഹേസുന്തി അത്ഥോ. ഭഗവാ ഏതദവോചാതി ഭഗവാ ഏതം ഇദാനി വത്തബ്ബം സകലസുത്തം അവോച.

ഏത്താവതാ ച യം ആയസ്മതാ സാരിപുത്തേന കമലകുവലയുജ്ജലവിമലസാദുരസസലിലായ പോക്ഖരണിയാ സുഖാവതരണത്ഥം നിമ്മലസിലാതലരചനവിലാസസോപാനം വിപ്പകിണ്ണമുത്താജാലസദിസവാലികാകിണ്ണപണ്ഡരഭൂമിഭാഗം തിത്ഥം വിയ, സുവിഭത്തഭിത്തിവിചിത്രവേദികാപരിക്ഖിത്തസ്സ നക്ഖത്തപഥം ഫുസിതുകാമതായ വിയ, വിജമ്ഭിതസമുസ്സയസ്സ പാസാദവരസ്സ സുഖാരോഹണത്ഥം ദന്തമയസണ്ഹമുദുഫലകകഞ്ചനലതാവിനദ്ധമണിഗണപ്പഭാസമുദയുജ്ജലസോഭം സോപാനം വിയ, സുവണ്ണവലയനൂപുരാദിസങ്ഘട്ടനസദ്ദസമ്മിസ്സിതകഥിതഹസിതമധുരസ്സരഗേഹജനവിചരിതസ്സ ഉളാരിസ്സരിയവിഭവസോഭിതസ്സ മഹാഘരസ്സ സുഖപ്പവേസനത്ഥം സുവണ്ണരജതമണിമുത്താപവാളാദിജുതിവിസദവിജ്ജോതിതസുപ്പതിട്ഠിതവിസാലദ്വാരകവാടം മഹാദ്വാരം വിയ അത്ഥബ്യഞ്ജനസമ്പന്നസ്സ ബുദ്ധാനം ദേസനാഞാണഗമ്ഭീരഭാവസംസൂചകസ്സ ഇമസ്സ സുത്തസ്സ സുഖാവഗാഹണത്ഥം കാലദേസദേസകപരിസാപദേസപടിമണ്ഡിതം നിദാനം ഭാസിതം, തസ്സ അത്ഥവണ്ണനാ സമത്താ.

സുത്തന്തേ പഞ്ചാതി ഗണനപരിച്ഛേദോ. ഇമാനി ഇന്ദ്രിയാനീതി പരിച്ഛിന്നധമ്മനിദസ്സനം. ഇന്ദ്രിയട്ഠോ ഹേട്ഠാ വുത്തോ.

൧൮൫. ഇദാനി ഇമം സുത്തന്തം ദസ്സേത്വാ ഇമസ്മിം സുത്തന്തേ വുത്താനം ഇന്ദ്രിയാനം വിസുദ്ധിഭാവനാവിധാനം ഭാവിതത്തം പടിപ്പസ്സദ്ധിഞ്ച ദസ്സേതുകാമോ ഇമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനീതിആദിമാഹ. തത്ഥ വിസുജ്ഝന്തീതി വിസുദ്ധിം പാപുണന്തി. അസ്സദ്ധേതി തീസു രതനേസു സദ്ധാവിരഹിതേ. സദ്ധേതി തീസു രതനേസു സദ്ധാസമ്പന്നേ. സേവതോതി ചിത്തേന സേവന്തസ്സ. ഭജതോതി ഉപസങ്കമന്തസ്സ. പയിരുപാസതോതി സക്കച്ചം ഉപനിസീദന്തസ്സ. പസാദനീയേ സുത്തന്തേതി പസാദജനകേ രതനത്തയഗുണപടിസംയുത്തേ സുത്തന്തേ. കുസീതേതി കുച്ഛിതേന ആകാരേന സീദന്തീതി കുസീദാ, കുസീദാ ഏവ കുസീതാ. തേ കുസീതേ. സമ്മപ്പധാനേതി ചതുകിച്ചസാധകവീരിയപടിസംയുത്തസുത്തന്തേ. മുട്ഠസ്സതീതി നട്ഠസ്സതികേ. സതിപട്ഠാനേതി സതിപട്ഠാനാധികാരകേ സുത്തന്തേ. ഝാനവിമോക്ഖേതി ചതുത്ഥജ്ഝാനഅട്ഠവിമോക്ഖതിവിധവിമോക്ഖാധികാരകേ സുത്തന്തേ. ദുപ്പഞ്ഞേതി നിപ്പഞ്ഞേ, പഞ്ഞാഭാവതോ വാ ദുട്ഠാ പഞ്ഞാ ഏതേസന്തി ദുപ്പഞ്ഞാ. തേ ദുപ്പഞ്ഞേ. ഗമ്ഭീരഞാണചരിയന്തി ചതുസച്ചപടിച്ചസമുപ്പാദാദിപടിസംയുത്തേ സുത്തന്തേ, ഞാണകഥാസദിസേ വാ. സുത്തന്തക്ഖന്ധേതി സുത്തന്തകോട്ഠാസേ. അസ്സദ്ധിയന്തിആദീസു അസ്സദ്ധിയന്തി അസ്സദ്ധഭാവം. അസ്സദ്ധിയേ ആദീനവദസ്സാവീ അസ്സദ്ധിയം പജഹന്തോ സദ്ധിന്ദ്രിയം ഭാവേതി, സദ്ധിന്ദ്രിയേ ആനിസംസദസ്സാവീ സദ്ധിന്ദ്രിയം ഭാവേന്തോ അസ്സദ്ധിയം പജഹതി. ഏസ നയോ സേസേസു. കോസജ്ജന്തി കുസീതഭാവം. പമാദന്തി സതിവിപ്പവാസം. ഉദ്ധച്ചന്തി ഉദ്ധതഭാവം, വിക്ഖേപന്തി അത്ഥോ. പഹീനത്താതി അപ്പനാവസേന ഝാനപാരിപൂരിയാ പഹീനത്താ. സുപ്പഹീനത്താതി വുട്ഠാനഗാമിനിവസേന വിപസ്സനാപാരിപൂരിയാ സുട്ഠു പഹീനത്താ. ഭാവിതം ഹോതി സുഭാവിതന്തി വുത്തക്കമേനേവ യോജേതബ്ബം. വിപസ്സനായ ഹി വിപക്ഖവസേന പഹീനത്താ ‘‘സുപ്പഹീനത്താ’’തി വത്തും യുജ്ജതി. തസ്മായേവ ച ‘‘സുഭാവിത’’ന്തി, ന തഥാ ഝാനേന. യസ്മാ പന പഹാതബ്ബാനം പഹാനേന ഭാവനാസിദ്ധി, ഭാവനാസിദ്ധിയാ ച പഹാതബ്ബാനം പഹാനസിദ്ധി ഹോതി, തസ്മാ യമകം കത്വാ നിദ്ദിട്ഠം.

൧൮൬. പടിപ്പസ്സദ്ധിവാരേ ഭാവിതാനി ചേവ ഹോന്തി സുഭാവിതാനി ചാതി ഭാവിതാനംയേവ സുഭാവിതതാ. പടിപ്പസ്സദ്ധാനി ച സുപ്പടിപ്പസ്സദ്ധാനി ചാതി പടിപ്പസ്സദ്ധാനംയേവ സുപ്പടിപ്പസ്സദ്ധതാ വുത്താ. ഫലക്ഖണേ മഗ്ഗകിച്ചനിബ്ബത്തിവസേന ഭാവിതതാ പടിപ്പസ്സദ്ധതാ ച വേദിതബ്ബാ. സമുച്ഛേദവിസുദ്ധിയോതി മഗ്ഗവിസുദ്ധിയോയേവ. പടിപ്പസ്സദ്ധിവിസുദ്ധിയോതി ഫലവിസുദ്ധിയോ ഏവ.

ഇദാനി തഥാ വുത്തവിധാനാനി ഇന്ദ്രിയാനി കാരകപുഗ്ഗലവസേന യോജേത്വാ ദസ്സേതും കതിനം പുഗ്ഗലാനന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ സവനേന ബുദ്ധോതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധതോ ധമ്മകഥാസവനേന ചതുസച്ചം ബുദ്ധവാ, ഞാതവാതി അത്ഥോ. ഇദം ഭാവിതിന്ദ്രിയഭാവസ്സ കാരണവചനം. ഭാവനാഭിസമയവസേന ഹി മഗ്ഗസ്സ ബുദ്ധത്താ ഫലക്ഖണേ ഭാവിതിന്ദ്രിയോ ഹോതി. അട്ഠന്നമ്പി അരിയാനം തഥാഗതസ്സ സാവകത്താ വിസേസേത്വാ അരഹത്തഫലട്ഠമേവ ദസ്സേന്തോ ഖീണാസവോതി ആഹ. സോയേവ ഹി സബ്ബകിച്ചനിപ്ഫത്തിയാ ഭാവിതിന്ദ്രിയോതി വുത്തോ. ഇതരേപി പന തംതംമഗ്ഗകിച്ചനിപ്ഫത്തിയാ പരിയായേന ഭാവിതിന്ദ്രിയാ ഏവ. തസ്മാ ഏവ ച ചതൂസു ഫലക്ഖണേസു ‘‘പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ഭാവിതാനി ചേവ ഹോന്തി സുഭാവിതാനി ചാ’’തി വുത്തം. യസ്മാ പന തേസം ഉപരിമഗ്ഗത്ഥായ ഇന്ദ്രിയഭാവനാ അത്ഥിയേവ, തസ്മാ തേ ന നിപ്പരിയായേന ഭാവിതിന്ദ്രിയാ. സയം ഭൂതട്ഠേനാതി അനാചരിയോ ഹുത്വാ സയമേവ അരിയായ ജാതിയാ ഭൂതട്ഠേന ജാതട്ഠേന ഭഗവാ. സോപി ഹി ഭാവനാസിദ്ധിവസേന ഫലക്ഖണേ സയമ്ഭൂ നാമ ഹോതി. ഏവം സയം ഭൂതട്ഠേന ഭാവിതിന്ദ്രിയോ. അപ്പമേയ്യട്ഠേനാതി അനന്തഗുണയോഗതോ പമാണേതും അസക്കുണേയ്യട്ഠേന. ഭഗവാ ഫലക്ഖണേ ഭാവനാസിദ്ധിതോ അപ്പമേയ്യോതി. തസ്മായേവ ഭാവിതിന്ദ്രിയോ.

പഠമസുത്തന്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.