൪. വോദാനഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൫൮. വോദാനേ ഞാണാനീതി വിസുദ്ധഞാണാനി. തം വിവജ്ജയിത്വാതി യം പുബ്ബേ വുത്തം അതീതാനുധാവനം ചിത്തം വിക്ഖേപാനുപതിതം, തം വിവജ്ജയിത്വാതി സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ഏകട്ഠാനേ സമാദഹതീതി അസ്സാസപസ്സാസാനം ഫുസനട്ഠാനേ സമം ആദഹതി പതിട്ഠാപേതി. തത്ഥേവ അധിമോചേതീതി ഏകട്ഠാനേതി വുത്തേ അസ്സാസപസ്സാസാനം ഫുസനട്ഠാനേയേവ സന്നിട്ഠപേതി സന്നിട്ഠാനം കരോതി. പഗ്ഗണ്ഹിത്വാതി ധമ്മവിചയപീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗഭാവനായ പഗ്ഗഹേത്വാ. വിനിഗ്ഗണ്ഹിത്വാതി പസ്സദ്ധിസമാധിഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗഭാവനായ വിനിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ. ‘‘സതിന്ദ്രിയവീരിയിന്ദ്രിയേഹി പഗ്ഗഹേത്വാ, സതിന്ദ്രിയസമാധിന്ദ്രിയേഹി വിനിഗ്ഗഹേത്വാ’’തിപി വദന്തി. സമ്പജാനോ ഹുത്വാതി അസുഭഭാവനാദീഹി. പുന സമ്പജാനോ ഹുത്വാതി മേത്താഭാവനാദീഹി. യേന രാഗേന അനുപതിതം, യേന ബ്യാപാദേന അനുപതിതം, തം പജഹതീതി സമ്ബന്ധോ. തം ചിത്തം ഈദിസന്തി സമ്പജാനന്തോ തപ്പടിപക്ഖേന രാഗം പജഹതി, ബ്യാപാദം പജഹതീതി വാ അത്ഥോ. പരിസുദ്ധന്തി നിരുപക്കിലേസം. പരിയോദാതന്തി പഭസ്സരം. ഏകത്തഗതം ഹോതീതി തം തം വിസേസം പത്തസ്സ തം തം ഏകത്തം ഗതം ഹോതി.

കതമേ തേ ഏകത്താതി ഇധ യുജ്ജമാനായുജ്ജമാനേപി ഏകത്തേ ഏകതോ കത്വാ പുച്ഛതി. ദാനൂപസഗ്ഗുപട്ഠാനേകത്തന്തി ദാനവത്ഥുസങ്ഖാതസ്സ ദാനസ്സ ഉപസഗ്ഗോ വോസജ്ജനം ദാനൂപസഗ്ഗോ, ദാനവത്ഥുപരിച്ചാഗചേതനാ. തസ്സ ഉപട്ഠാനം ആരമ്മണകരണവസേന ഉപഗന്ത്വാ ഠാനം ദാനൂപസഗ്ഗുപട്ഠാനം, തദേവ ഏകത്തം, തേന വാ ഏകത്തം ഏകഗ്ഗഭാവോ ദാനൂപസഗ്ഗുപട്ഠാനേകത്തം. ദാനവോസഗ്ഗുപട്ഠാനേകത്തന്തി പാഠോ സുന്ദരതരോ, സോ ഏവത്ഥോ. ഏതേന പദുദ്ധാരവസേന ചാഗാനുസ്സതിസമാധി വുത്തോ. പദുദ്ധാരവസേന വുത്തോപി ചേസ ഇതരേസം തിണ്ണമ്പി ഏകത്താനം ഉപനിസ്സയപച്ചയോ ഹോതി, തസ്മാ ഇധ നിദ്ദിട്ഠന്തി വദന്തി. വിസാഖാപി ഹി മഹാഉപാസികാ ആഹ – ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, ദിസാസു വസ്സംവുട്ഠാ ഭിക്ഖൂ സാവത്ഥിം ആഗച്ഛിസ്സന്തി ഭഗവന്തം ദസ്സനായ, തേ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛിസ്സന്തി ‘ഇത്ഥന്നാമോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു കാലങ്കതോ, തസ്സ കാ ഗതി, കോ അഭിസമ്പരായോ’തി? തം ഭഗവാ ബ്യാകരിസ്സതി സോതാപത്തിഫലേ വാ സകദാഗാമിഫലേ വാ അനാഗാമിഫലേ വാ അരഹത്തേ വാ. ത്യാഹം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛിസ്സാമി ‘ആഗതപുബ്ബാ നു ഖോ, ഭന്തേ, തേന അയ്യേന സാവത്ഥീ’തി? സചേ മേ വക്ഖന്തി ‘ആഗതപുബ്ബാ തേന ഭിക്ഖുനാ സാവത്ഥീ’തി. നിട്ഠമേത്ഥ ഗച്ഛിസ്സാമി നിസ്സംസയം പരിഭുത്തം തേന അയ്യേന വസ്സികസാടികാ വാ ആഗന്തുകഭത്തം വാ ഗമികഭത്തം വാ ഗിലാനഭത്തം വാ ഗിലാനുപട്ഠാകഭത്തം വാ ഗിലാനഭേസജ്ജം വാ ധുവയാഗു വാതി. തസ്സാ മേ തദനുസ്സരന്തിയാ പാമോജ്ജം ജായിസ്സതി, പമുദിതായ പീതി ജായിസ്സതി, പീതിമനായ കായോ പസ്സമ്ഭിസ്സതി, പസ്സദ്ധകായാ സുഖം വേദയിസ്സാമി, സുഖിനിയാ ചിത്തം സമാധിയിസ്സതി, സാ മേ ഭവിസ്സതി ഇന്ദ്രിയഭാവനാ ബലഭാവനാ ബോജ്ഝങ്ഗഭാവനാ’’തി (മഹാവ. ൩൫൧). അഥ വാ ഏകത്തേസു പഠമം ഉപചാരസമാധിവസേന വുത്തം, ദുതിയം അപ്പനാസമാധിവസേന, തതിയം വിപസ്സനാവസേന, ചതുത്ഥം മഗ്ഗഫലവസേനാതി വേദിതബ്ബം. സമഥസ്സ നിമിത്തം സമഥനിമിത്തം. വയോ ഭങ്ഗോ ഏവ ലക്ഖണം വയലക്ഖണം. നിരോധോ നിബ്ബാനം. സേസമേതേസു തീസു വുത്തനയേനേവ യോജേതബ്ബം.

ചാഗാധിമുത്താനന്തി ദാനേ അധിമുത്താനം. അധിചിത്തന്തി വിപസ്സനാപാദകസമാധി. വിപസ്സകാനന്തി ഭങ്ഗാനുപസ്സനതോ പട്ഠായ തീഹി അനുപസ്സനാഹി സങ്ഖാരേ വിപസ്സന്താനം. അരിയപുഗ്ഗലാനന്തി അട്ഠന്നം. ദുതിയാദീനി തീണി ഏകത്താനി ആനാപാനസ്സതിവസേന സേസകമ്മട്ഠാനവസേന ച യുജ്ജന്തി. ചതൂഹി ഠാനേഹീതി ചതൂഹി കാരണേഹി. സമാധിവിപസ്സനാമഗ്ഗഫലാനം വസേന ‘‘ഏകത്തഗതം ചിത്തം പടിപദാവിസുദ്ധിപക്ഖന്ദഞ്ചേവ ഹോതി ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹിതഞ്ച ഞാണേന ച സമ്പഹംസിത’’ന്തി ഉദ്ദേസപദാനി. ‘‘പഠമസ്സ ഝാനസ്സ കോ ആദീ’’തിആദീനി തേസം ഉദ്ദേസപദാനം വിത്ഥാരേതുകമ്യതാപുച്ഛാപുബ്ബങ്ഗമാനി നിദ്ദേസപദാനി. തത്ഥ പടിപദാവിസുദ്ധിപക്ഖന്ദന്തി പടിപദാ ഏവ നീവരണമലവിസോധനതോ വിസുദ്ധി, തം പടിപദാവിസുദ്ധിം പക്ഖന്ദം പവിട്ഠം. ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹിതന്തി തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖായ ബ്രൂഹിതം വഡ്ഢിതം. ഞാണേന ച സമ്പഹംസിതന്തി പരിയോദാപകേന ഞാണേന സമ്പഹംസിതം പരിയോദാപിതം വിസോധിതം. പടിപദാവിസുദ്ധി നാമ സസമ്ഭാരികോ ഉപചാരോ, ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ നാമ അപ്പനാ, സമ്പഹംസനാ നാമ പച്ചവേക്ഖണാതി ഏവമേകേ വണ്ണയന്തി. യസ്മാ പന ‘‘ഏകത്തഗതം ചിത്തം പടിപദാവിസുദ്ധിപക്ഖന്ദഞ്ചേവ ഹോതീ’’തിആദി വുത്തം, തസ്മാ അന്തോഅപ്പനായമേവ ആഗമനവസേന പടിപദാവിസുദ്ധി, തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖായ കിച്ചവസേന ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ, ധമ്മാനം അനതിവത്തനാദിഭാവസാധനേന പരിയോദാപകസ്സ ഞാണസ്സ കിച്ചനിപ്ഫത്തിവസേന സമ്പഹംസനാ വേദിതബ്ബാ. കഥം? യസ്മിഞ്ഹി വാരേ അപ്പനാ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മിം യോ നീവരണസങ്ഖാതോ കിലേസഗണോ തസ്സ ഝാനസ്സ പരിപന്ഥോ, തതോ ചിത്തം വിസുജ്ഝതി, വിസുദ്ധത്താ ആവരണവിരഹിതം ഹുത്വാ മജ്ഝിമം സമഥനിമിത്തം പടിപജ്ജതി. മജ്ഝിമം സമഥനിമിത്തം നാമ സമപ്പവത്തോ അപ്പനാസമാധിയേവ. തദനന്തരം പന പുരിമചിത്തം ഏകസന്തതിപരിണാമനയേന തഥത്തം ഉപഗച്ഛമാനം മജ്ഝിമം സമഥനിമിത്തം പടിപജ്ജതി നാമ. ഏവം പടിപന്നത്താ തഥത്തുപഗമനേന തത്ഥ പക്ഖന്ദതി നാമ. ഏവം താവ പുരിമചിത്തേ വിജ്ജമാനാകാരനിപ്ഫാദികാ പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേയേവ ആഗമനവസേന പടിപദാവിസുദ്ധി വേദിതബ്ബാ. ഏവം വിസുദ്ധസ്സ പന തസ്സ പുന വിസോധേതബ്ബാഭാവതോ വിസോധനേ ബ്യാപാരം അകരോന്തോ വിസുദ്ധം ചിത്തം അജ്ഝുപേക്ഖതി നാമ. സമഥഭാവൂപഗമനേന സമഥപടിപന്നസ്സ പുന സമാദാനേ ബ്യാപാരം അകരോന്തോ സമഥപടിപന്നം അജ്ഝുപേക്ഖതി നാമ. സമഥപടിപന്നഭാവതോ ഏവ ചസ്സ കിലേസസംസഗ്ഗം പഹായ ഏകത്തേന ഉപട്ഠിതസ്സ പുന ഏകത്തുപട്ഠാനേ ബ്യാപാരം അകരോന്തോ ഏകത്തുപട്ഠാനം അജ്ഝുപേക്ഖതി നാമ. ഏവം തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖായ കിച്ചവസേന ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ വേദിതബ്ബാ.

യേ പനേതേ ഏവം ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹിതേ തത്ഥ ജാതാ സമാധിപഞ്ഞാസങ്ഖാതാ യുഗനദ്ധധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം അനതിവത്തമാനാ ഹുത്വാ പവത്താ, യാനി ച സദ്ധാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി നാനാകിലേസേഹി വിമുത്തത്താ വിമുത്തിരസേന ഏകരസാനി ഹുത്വാ പവത്താനി, യം ചേസ തദുപഗം തേസം അനതിവത്തനഏകരസഭാവാനം അനുച്ഛവികം വീരിയം വാഹയതി, യാ ചസ്സ തസ്മിം ഖണേ പവത്താ ആസേവനാ, സബ്ബേപി തേ ആകാരാ യസ്മാ ഞാണേന സംകിലേസവോദാനേസു തം തം ആദീനവഞ്ച ആനിസംസഞ്ച ദിസ്വാ തഥാ തഥാ സമ്പഹംസിതത്താ വിസോധിതത്താ പരിയോദാപിതത്താ നിപ്ഫന്നാ, തസ്മാ ധമ്മാനം അനതിവത്തനാദിഭാവസാധനേന പരിയോദാപകസ്സ ഞാണസ്സ കിച്ചനിപ്ഫത്തിവസേന സമ്പഹംസനാ വേദിതബ്ബാതി വുത്തം. തത്ഥ യസ്മാ ഉപേക്ഖാവസേന ഞാണം പാകടം ഹോതി, യഥാഹ – ‘‘തഥാപഗ്ഗഹിതം ചിത്തം സാധുകം അജ്ഝുപേക്ഖതി, ഉപേക്ഖാവസേന പഞ്ഞാവസേന പഞ്ഞിന്ദ്രിയം അധിമത്തം ഹോതി. ഉപേക്ഖാവസേന നാനത്തകിലേസേഹി ചിത്തം വിമുച്ചതി, വിമോക്ഖവസേന പഞ്ഞാവസേന പഞ്ഞിന്ദ്രിയം അധിമത്തം ഹോതി. വിമുത്തത്താ തേ ധമ്മാ ഏകരസാ ഹോന്തി, ഏകരസട്ഠേന ഭാവനാ’’തി (പടി. മ. ൧.൨൦൧). തസ്മാ ഞാണകിച്ചഭൂതാ സമ്പഹംസനാ പരിയോസാനന്തി വുത്താ.

ഏവം തിവത്തഗതന്തിആദീനി തസ്സേവ ചിത്തസ്സ ഥോമനവചനാനി. തത്ഥ ഏവം തിവത്തഗതന്തി ഏവം യഥാവുത്തേന വിധിനാ പടിപദാവിസുദ്ധിപക്ഖന്ദനഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാഞാണസമ്പഹംസനാവസേന തിവിധഭാവം ഗതം. വിതക്കസമ്പന്നന്തി കിലേസക്ഖോഭവിരഹിതത്താ വിതക്കേന സുന്ദരഭാവം പന്നം ഗതം. ചിത്തസ്സ അധിട്ഠാനസമ്പന്നന്തി തസ്മിംയേവ ആരമ്മണേ ചിത്തസ്സ നിരന്തരപ്പവത്തിസങ്ഖാതേന അധിട്ഠാനേന സമ്പന്നം അനൂനം. യഥാ അധിട്ഠാനവസിയം അധിട്ഠാനന്തി ഝാനപ്പവത്തി, തഥാ ഇധാപി ചിത്തസ്സ അധിട്ഠാനന്തി ചിത്തേകഗ്ഗതാപി യുജ്ജതി. തേന ഹി ഏകസ്മിംയേവ ആരമ്മണേ ചിത്തം അധിട്ഠാതി, ന ഏത്ഥ വിക്ഖിപതീതി. ‘‘സമാധിസമ്പന്ന’’ന്തി വിസും വുത്തത്താ പന വുത്തനയേനേവ ഗഹേതബ്ബം. അഥ വാ സമാധിസ്സേവ ഝാനസങ്ഗഹിതത്താ ചിത്തസ്സ അധിട്ഠാനസമ്പന്നന്തി ഝാനങ്ഗപഞ്ചകവസേന വുത്തം. സമാധിസമ്പന്നന്തി ഇന്ദ്രിയസങ്ഗഹിതത്താ ഇന്ദ്രിയപഞ്ചകവസേന, ദുതിയജ്ഝാനാദീസു പന അലബ്ഭമാനാനി പദാനി പഹായ ലബ്ഭമാനകവസേന പീതിസമ്പന്നന്തിആദി വുത്തം.

അനിച്ചാനുപസ്സനാദീസു അട്ഠാരസസു മഹാവിപസ്സനാസു വിതക്കാദയോ പരിപുണ്ണായേവ താസം കാമാവചരത്താ. ഏതാസു ച അപ്പനായ അഭാവതോ പടിപദാവിസുദ്ധിആദയോ ഖണികസമാധിവസേന യോജേതബ്ബാ. ചതൂസു മഗ്ഗേസു പഠമജ്ഝാനികവസേന വിതക്കാദീനം ലബ്ഭനതോ ലബ്ഭമാനകവസേനേവ വിതക്കാദയോ പരിപുണ്ണാ വുത്താ. ദുതിയജ്ഝാനികാദീസു ഹി മഗ്ഗേസു വിതക്കാദയോ ഝാനേസു വിയ പരിഹായന്തീതി. ഏത്താവതാ തേരസ വോദാനഞാണാനി വിത്ഥാരതോ നിദ്ദിട്ഠാനി ഹോന്തി. കഥം? ഏകട്ഠാനേ സമാദഹനേന തത്ഥേവ അധിമുച്ചനേന കോസജ്ജപ്പജഹനേന ഉദ്ധച്ചപ്പജഹനേന രാഗപ്പജഹനേന ബ്യാപാദപ്പജഹനേന സമ്പയുത്താനി ഛ ഞാണാനി, ചതൂഹി ഏകത്തേഹി സമ്പയുത്താനി ചത്താരി ഞാണാനി, പടിപദാവിസുദ്ധിഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാസമ്പഹംസനാഹി സമ്പയുത്താനി തീണി ഞാണാനീതി ഏവം തേരസ ഞാണാനി നിദ്ദിട്ഠാനി.

൧൫൯. ഏവം സന്തേപി ആനാപാനസ്സതിസമാധിഭാവനാവസേന തേസം നിപ്ഫത്തിം ദസ്സേതുകാമോ താനി ഞാണാനി അനിഗമേത്വാവ നിമിത്തം അസ്സാസപസ്സാസാതിആദിനാ നയേന ചോദനാപുബ്ബങ്ഗമം ആനാപാനസ്സതിസമാധിഭാവനാവിധിം ദസ്സേത്വാ അന്തേ താനി ഞാണാനി നിഗമേത്വാ ദസ്സേസി. തത്ഥ നിമിത്തം വുത്തമേവ. അനാരമ്മണാമേകചിത്തസ്സാതി അനാരമ്മണാ ഏകചിത്തസ്സ. മ-കാരോ പനേത്ഥ പദസന്ധികരോ. അനാരമ്മണമേകചിത്തസ്സാതിപി പാഠോ, ഏകസ്സ ചിത്തസ്സ ആരമ്മണം ന ഭവന്തീതി അത്ഥോ. തയോ ധമ്മേതി നിമിത്താദയോ തയോ ധമ്മേ. ഭാവനാതി ആനാപാനസ്സതിസമാധിഭാവനാ. കഥന്തി പഠമം വുത്തായ ചോദനാഗാഥായ അനന്തരം വുത്തായ പരിഹാരഗാഥായ അത്ഥം കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ. ന ചിമേതി ന ച ഇമേ. ന ചമേതിപി പാഠോ, സോയേവ പദച്ഛേദോ. കഥം ന ച അവിദിതാ ഹോന്തി, കഥം ന ച ചിത്തം വിക്ഖേപം ഗച്ഛതീതി ഏവം കഥം സദ്ദോ സേസേഹി പഞ്ചഹി യോജേതബ്ബോ. പധാനഞ്ച പഞ്ഞായതീതി ആനാപാനസ്സതിസമാധിഭാവനാരമ്ഭകം വീരിയം സന്ദിസ്സതി. വീരിയഞ്ഹി പദഹന്തി തേനാതി പധാനന്തി വുച്ചതി. പയോഗഞ്ച സാധേതീതി നീവരണവിക്ഖമ്ഭകം ഝാനഞ്ച യോഗീ നിപ്ഫാദേതി. ഝാനഞ്ഹി നീവരണവിക്ഖമ്ഭനായ പയുഞ്ജീയതീതി പയോഗോതി വുത്തം. വിസേസമധിഗച്ഛതീതി സംയോജനപ്പഹാനകരം മഗ്ഗഞ്ച പടിലഭതി. മഗ്ഗോ ഹി സമഥവിപസ്സനാനം ആനിസംസത്താ വിസേസോതി വുത്തോ. വിസേസസ്സ ച പമുഖഭൂതത്താ ച-കാരേന സമുച്ചയോ ന കതോ.

ഇദാനി തം പുച്ഛിതമത്ഥം ഉപമായ സാധേന്തോ സേയ്യഥാപി രുക്ഖോതിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ – യഥാ നാമ കകചേന ഫാലനത്ഥം വാസിയാ തച്ഛിത്വാ രുക്ഖോ ഫാലനകാലേ നിച്ചലഭാവത്ഥം സമേ ഭൂമിപദേസേ പയോഗക്ഖമം കത്വാ ഠപിതോ. കകചേനാതി ഹത്ഥകകചേന. ആഗതേതി രുക്ഖം ഫുസിത്വാ അത്തനോ സമീപഭാഗം ആഗതേ. ഗതേതി രുക്ഖം ഫുസിത്വാ പരഭാഗം ഗതേ. വാ-സദ്ദോ സമുച്ചയത്ഥോ. ന അവിദിതാ ഹോന്തീതി രുക്ഖേ കകചദന്തേഹി ഫുട്ഠം പുരിസേന പേക്ഖമാനം ഠാനം അപ്പത്വാ തേസം ആഗമനഗമനാഭാവതോ സബ്ബേപി കകചദന്താ വിദിതാവ ഹോന്തി. പധാനന്തി രുക്ഖച്ഛേദനവീരിയം. പയോഗന്തി രുക്ഖച്ഛേദനകിരിയം. ‘‘വിസേസമധിഗച്ഛതീ’’തി വചനം ഉപമായ നത്ഥി. ഉപനിബന്ധനാ നിമിത്തന്തി ഉപനിബന്ധനായ സതിയാ നിമിത്തഭൂതം കാരണഭൂതം നാസികഗ്ഗം വാ മുഖനിമിത്തം വാ. ഉപനിബന്ധതി ഏതായ ആരമ്മണേ ചിത്തന്തി ഉപനിബന്ധനാ നാമ സതി. നാസികഗ്ഗേ വാതി ദീഘനാസികോ നാസികഗ്ഗേ. മുഖനിമിത്തേ വാതി രസ്സനാസികോ ഉത്തരോട്ഠേ. ഉത്തരോട്ഠോ ഹി മുഖേ സതിയാ നിമിത്തന്തി മുഖനിമിത്തന്തി വുത്തോ. ആഗതേതി ഫുട്ഠട്ഠാനതോ അബ്ഭന്തരം ആഗതേ. ഗതേതി ഫുട്ഠട്ഠാനതോ ബഹിദ്ധാ ഗതേ. ന അവിദിതാ ഹോന്തീതി ഫുസനട്ഠാനം അപ്പത്വാ അസ്സാസപസ്സാസാനം ആഗമനഗമനാഭാവതോ സബ്ബേപി തേ വിദിതാ ഏവ ഹോന്തി. കമ്മനിയം ഹോതീതി യേന വീരിയേന കായോപി ചിത്തമ്പി കമ്മനിയം ഭാവനാകമ്മക്ഖമം ഭാവനാകമ്മയോഗ്ഗം ഹോതി. ഇദം വീരിയം പധാനം നാമാതി ഫലേന കാരണം വുത്തം ഹോതി. ഉപക്കിലേസാ പഹീയന്തീതി വിക്ഖമ്ഭനവസേന നീവരണാനി പഹീയന്തി. വിതക്കാ വൂപസമ്മന്തീതി നാനാരമ്മണചാരിനോ അനവട്ഠിതാ വിതക്കാ ഉപസമം ഗച്ഛന്തി. യേന ഝാനേന ഉപക്കിലേസാ പഹീയന്തി, വിതക്കാ വൂപസമ്മന്തി. അയം പയോഗോതി പയോഗമപേക്ഖിത്വാ പുല്ലിങ്ഗനിദ്ദേസോ കതോ. സഞ്ഞോജനാ പഹീയന്തീതി തംതംമഗ്ഗവജ്ഝാ സഞ്ഞോജനാ സമുച്ഛേദപ്പഹാനേന പഹീയന്തി. അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തീതി പഹീനാനം പുന അനുപ്പത്തിധമ്മകത്താ വിഗതോ ഉപ്പാദന്തോ വാ വയന്തോ വാ ഏതേസന്തി ബ്യന്താ, പുബ്ബേ അബ്യന്താ ബ്യന്താ ഹോന്തീതി ബ്യന്തീഹോന്തി, വിനസ്സന്തീതി അത്ഥോ. സഞ്ഞോജനപ്പഹാനം അനുസയപ്പഹാനേന ഹോതി, ന അഞ്ഞഥാതി ദസ്സനത്ഥം അനുസയപ്പഹാനമാഹ. യേന മഗ്ഗേന സഞ്ഞോജനാ പഹീയന്തി അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി, അയം വിസേസോതി അത്ഥോ. ചതുത്ഥചതുക്കേ അരിയമഗ്ഗസ്സാപി നിദ്ദിട്ഠത്താ ഇധ അരിയമഗ്ഗോ വുത്തോ. ഏകചിത്തസ്സ ആരമ്മണദ്വയാഭാവസ്സ അവുത്തേപി സിദ്ധത്താ തം അവിസ്സജ്ജേത്വാവ ഏവം ഇമേ തയോ ധമ്മാ ഏകചിത്തസ്സ ആരമ്മണാ ന ഹോന്തീതി നിഗമനം കതം.

൧൬൦. ഇദാനി തം ഭാവനാസിദ്ധിസാധകം യോഗാവചരം ഥുനന്തോ ആനാപാനസ്സതി യസ്സാതി ഗാഥം വത്വാ തസ്സാ നിദ്ദേസമാഹ. തത്ഥ ആനാപാനസ്സതിയോ യഥാ ബുദ്ധേന ദേസിതാ, തഥാ പരിപുണ്ണാ സുഭാവിതാ അനുപുബ്ബം പരിചിതാ യസ്സ അത്ഥി സംവിജ്ജന്തി. സോ ഇമം ലോകം പഭാസേതി. കിം വിയ? അബ്ഭാ മുത്തോവ ചന്ദിമാ യഥാ അബ്ഭാദീഹി മുത്തോ ചന്ദിമാ ഇമം ഓകാസലോകം പഭാസേതി, തഥാ സോ യോഗാവചരോ ഇമം ഖന്ധാദിലോകം പഭാസേതീതി ഗാഥായ സമ്ബന്ധോ. ‘‘അബ്ഭാ മുത്തോവ ചന്ദിമാ’’തി ച പദസ്സ നിദ്ദേസേ മഹികാദീനമ്പി വുത്തത്താ ഏത്ഥ ആദിസദ്ദലോപോ കതോതി വേദിതബ്ബോ. ഗാഥാനിദ്ദേസേ നോ പസ്സാസോ നോ അസ്സാസോതി സോ സോയേവ അത്ഥോ പടിസേധേന വിസേസേത്വാ വുത്തോ. ഉപട്ഠാനം സതീതി അസമ്മുസ്സനതായ തമേവ അസ്സാസം ഉപഗന്ത്വാ ഠാനം സതി നാമാതി അത്ഥോ. തഥാ പസ്സാസം. ഏത്താവതാ ആനാപാനേസു സതി ആനാപാനസ്സതീതി അത്ഥോ വുത്തോ ഹോതി.

ഇദാനി സതിവസേനേവ ‘‘യസ്സാ’’തി വുത്തം പുഗ്ഗലം നിദ്ദിസിതുകാമോ യോ അസ്സസതി, തസ്സുപട്ഠാതി. യോ പസ്സസതി, തസ്സുപട്ഠാതീതി വുത്തം. യോ അസ്സസതി, തസ്സ സതി അസ്സാസം ഉപഗന്ത്വാ തിട്ഠതി. യോ പസ്സസതി, തസ്സ സതി പസ്സാസം ഉപഗന്ത്വാ തിട്ഠതീതി അത്ഥോ. പരിപുണ്ണാതി ഝാനവിപസ്സനാമഗ്ഗപരമ്പരായ അരഹത്തമഗ്ഗപ്പത്തിയാ പരിപുണ്ണാ. തേയേവ ഹി ഝാനവിപസ്സനാമഗ്ഗധമ്മേ സന്ധായ പരിഗ്ഗഹട്ഠേനാതിആദിമാഹ. തേ ഹി ധമ്മാ ഇമിനാ യോഗിനാ പരിഗ്ഗയ്ഹമാനത്താ പരിഗ്ഗഹാ, തേന പരിഗ്ഗഹട്ഠേന പരിപുണ്ണാ. തത്ഥ സബ്ബേസം ചിത്തചേതസികാനം അഞ്ഞമഞ്ഞപരിവാരത്താ പരിവാരട്ഠേന പരിപുണ്ണാ. ഭാവനാപാരിപൂരിവസേന പരിപൂരട്ഠേന പരിപുണ്ണാ. ചതസ്സോ ഭാവനാതിആദീനി സുഭാവിതാതി വുത്തപദസ്സ അത്ഥവസേന വുത്താനി. ചതസ്സോ ഭാവനാ ഹേട്ഠാ വുത്തായേവ. യാനീകതാതി യുത്തയാനസദിസാ കതാ. വത്ഥുകതാതി പതിട്ഠട്ഠേന വത്ഥുസദിസാ കതാ. അനുട്ഠിതാതി പച്ചുപട്ഠിതാ. പരിചിതാതി സമന്തതോ ചിതാ ഉപചിതാ. സുസമാരദ്ധാതി സുട്ഠു സമാരദ്ധാ സുകതാ. യത്ഥ യത്ഥ ആകങ്ഖതീതി യേസു യേസു ഝാനേസു യാസു യാസു വിപസ്സനാസു സചേ ഇച്ഛതി. തത്ഥ തത്ഥാതി തേസു തേസു ഝാനേസു താസു താസു വിപസ്സനാസു. വസിപ്പത്തോതി വസീഭാവം ബഹുഭാവം പത്തോ. ബലപ്പത്തോതി സമഥവിപസ്സനാബലപ്പത്തോ. വേസാരജ്ജപ്പത്തോതി വിസാരദഭാവം പടുഭാവം പത്തോ. തേ ധമ്മാതി സമഥവിപസ്സനാ ധമ്മാ. ആവജ്ജനപടിബദ്ധാതി ആവജ്ജനായത്താ, ആവജ്ജിതമത്തേയേവ തസ്സ സന്താനേന, ഞാണേന വാ സമ്പയോഗം ഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ. ആകങ്ഖപടിബദ്ധാതി രുചിആയത്താ, രോചിതമത്തേയേവ വുത്തനയേന സമ്പയോഗം ഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ. മനസികാരോ പനേത്ഥ ആവജ്ജനായ ചിത്തുപ്പാദോ. ആകങ്ഖനായ വേവചനവസേന അത്ഥവിവരണത്ഥം വുത്തോ. തേന വുച്ചതി യാനീകതാതി ഏവം കതത്തായേവ തേ യുത്തയാനസദിസാ കതാ ഹോന്തീതി വുത്തം ഹോതി.

യസ്മിം യസ്മിം വത്ഥുസ്മിന്തി സോളസസു വത്ഥൂസു ഏകേകസ്മിം. സ്വാധിട്ഠിതന്തി സുപ്പതിട്ഠിതം. സൂപട്ഠിതാതി സുട്ഠു ഉപട്ഠിതാ. സമ്പയുത്തചിത്തസതീനം സഹേവ സകസകകിച്ചകരണതോ അനുലോമപടിലോമവസേന യോജേത്വാ തേ ദ്വേ ധമ്മാ ദസ്സിതാ. തേന വുച്ചതി വത്ഥുകതാതി ഏവം ഭൂതത്തായേവ കതപതിട്ഠാ ഹോന്തീതി വുത്തം ഹോതി. യേന യേന ചിത്തം അഭിനീഹരതീതി പുബ്ബപ്പവത്തിതോ അപനേത്വാ യത്ഥ യത്ഥ ഭാവനാവിസേസേ ചിത്തം ഉപനേതി. തേന തേന സതി അനുപരിവത്തതീതി തസ്മിം തസ്മിംയേവ ഭാവനാവിസേസേ സതി അനുകൂലാ ഹുത്വാ പുബ്ബപ്പവത്തിതോ നിവത്തിത്വാ പവത്തതി. ‘‘യേന, തേനാ’’തി ചേത്ഥ ‘‘യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീ’’തിആദീസു (ഖു. പാ. ൫.൧; സു. നി. മങ്ഗലസുത്ത) വിയ ഭുമ്മത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തേന വുച്ചതി അനുട്ഠിതാതി ഏവം കരണതോയേവ തം തം ഭാവനം അനുഗന്ത്വാ ഠിതാ ഹോന്തീതി വുത്തം ഹോതി. ആനാപാനസ്സതിയാ സതിപധാനത്താ വത്ഥുകതാനുട്ഠിതപദേസു സതിയാ സഹ യോജനാ കതാതി വേദിതബ്ബാ.

യസ്മാ പന പരിപുണ്ണായേവ പരിചിതാ ഹോന്തി വഡ്ഢിതാ ലദ്ധാസേവനാ, തസ്മാ ‘‘പരിപുണ്ണാ’’തിപദേ വുത്താ തയോ അത്ഥാ ‘‘പരിചിതാ’’തിപദേപി വുത്താ, ചതുത്ഥോ വിസേസത്ഥോപി വുത്തോ. തത്ഥ സതിയാ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോതി സമ്പയുത്തായ, പുബ്ബഭാഗായ വാ സതിയാ പരിഗ്ഗഹേതബ്ബേ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ യോഗീ. ജിനാതി പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേതി സമുച്ഛേദവസേന ലാമകേ കിലേസേ ജിനാതി അഭിഭവതി. അയഞ്ച പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനാ ധമ്മദേസനാ. ധമ്മേസു ഹി ജിനന്തേസു തംധമ്മസമങ്ഗീപുഗ്ഗലോപി ജിനാതി നാമ. തേ ച ധമ്മാ സതിം അവിഹായ അത്തനോ പവത്തിക്ഖണേ ജിനിതുമാരദ്ധാ ജിതാതി വുച്ചന്തി യഥാ ‘‘ഭുഞ്ജിതുമാരദ്ധോ ഭുത്തോ’’തി വുച്ചതി. ലക്ഖണം പനേത്ഥ സദ്ദസത്ഥതോ വേദിതബ്ബം. ഏവം സന്തേപി ‘‘പരിജിതാ’’തി വത്തബ്ബേ ജ-കാരസ്സ ച-കാരം കത്വാ ‘‘പരിചിതാ’’തി വുത്തം, യഥാ സമ്മാ ഗദോ അസ്സാതി സുഗതോതി അത്ഥവികപ്പേ ദ-കാരസ്സ ത-കാരോ നിരുത്തിലക്ഖണേന കതോ, ഏവമിധാപി വേദിതബ്ബോ. ഇമസ്മിം അത്ഥവികപ്പേ പരിചിതാതി പദം കത്തുസാധനം, പുരിമാനി തീണി കമ്മസാധനാനി.

ചത്താരോ സുസമാരദ്ധാതി ചത്താരോ സുസമാരദ്ധത്ഥാതി വുത്തം ഹോതി, അത്ഥസദ്ദസ്സ ലോപോ ദട്ഠബ്ബോ. സുസമാരദ്ധാതി പദസ്സ അത്ഥാപി ഹി ഇധ സുസമാരദ്ധാതി വുത്താതി വേദിതബ്ബാ, സുസമാരദ്ധധമ്മാ വാ. ചതുരത്ഥഭേദതോ ചത്താരോതി വുത്താതി വേദിതബ്ബാ, ന ധമ്മഭേദതോ. യസ്മാ പന സുഭാവിതായേവ സുസമാരദ്ധാ ഹോന്തി, ന അഞ്ഞേ, തസ്മാ തയോ ഭാവനത്ഥാ ഇധാപി വുത്താ. ആസേവനത്ഥോപി തീസു വുത്തേസു വുത്തോയേവ ഹോതി, തസ്മാ തം അവത്വാ തപ്പച്ചനീകാനം സുസമൂഹതത്ഥോ വുത്തോ. പച്ചനീകസമുഗ്ഘാതേന ഹി ആരദ്ധപരിയോസാനം പഞ്ഞായതി, തേന സുസമാരദ്ധസ്സ സിഖാപ്പത്തോ അത്ഥോ വുത്തോ ഹോതി. തത്ഥ തപ്പച്ചനീകാനന്തി തേസം ഝാനവിപസ്സനാമഗ്ഗാനം പടിപക്ഖഭൂതാനം. കിലേസാനന്തി കാമച്ഛന്ദാദീനം നിച്ചസഞ്ഞാദിസമ്പയുത്താനം സക്കായദിട്ഠാദീനഞ്ച. സുസമൂഹതത്താതി വിക്ഖമ്ഭനതദങ്ഗസമുച്ഛേദവസേന സുട്ഠു സമൂഹതത്താ നാസിതത്താ. പോത്ഥകേസു പന ‘‘സുസമുഗ്ഘാതത്താ’’തി ലിഖന്തി, തം ന സുന്ദരം.

൧൬൧. പുന തസ്സേവ പദസ്സ അഞ്ഞമ്പി അത്ഥവികപ്പം ദസ്സേന്തോ സുസമന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ തത്ഥ ജാതാതി തസ്മിം സിഖാപ്പത്തഭാവനാവിസേസേ ജാതാ. അനവജ്ജാതി കിലേസാനം ആരമ്മണഭാവാനുപഗമനേന കിലേസദോസവിരഹിതാ. കുസലാതി ജാതിവസേന കുസലാ. ബോധിപക്ഖിയാതി ബുജ്ഝനട്ഠേന ബോധീതി ലദ്ധനാമസ്സ അരിയസ്സ പക്ഖേ ഭവത്താ ബോധിപക്ഖിയാ. പക്ഖേ ഭവത്താതി ഹി ഉപകാരഭാവേ ഠിതത്താ. തേ ച ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ, ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ, ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി, പഞ്ച ബലാനി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ’’തി (മ. നി. ൩.൩൫; ചൂളനി. മേത്തഗൂമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൨൨; മി. പ. ൫.൪.൧) സത്തതിംസ ധമ്മാ. ഇദം സമന്തി ഇദം മഗ്ഗക്ഖണേ ധമ്മജാതം സമുച്ഛേദവസേന കിലേസേ സമേതി വിനാസേതീതി സമം നാമ. നിരോധോ നിബ്ബാനന്തി ദുക്ഖനിരോധത്താ നിരോധോ, വാനസങ്ഖാതായ തണ്ഹായ അഭാവാ നിബ്ബാനം. ഇദം സുസമന്തി ഇദം നിബ്ബാനം സബ്ബസങ്ഖതവിസമാപഗതത്താ സുട്ഠു സമന്തി സുസമം നാമ. ഞാതന്തി ബോധിപക്ഖിയസങ്ഖാതം സമം അസമ്മോഹതോ ഞാണേന ഞാതം, നിബ്ബാനസങ്ഖാതം സുസമം ആരമ്മണതോ ഞാണേന ഞാതം. തദേവ ദ്വയം തേനേവ ചക്ഖുനാ വിയ ദിട്ഠം. വിദിതന്തി തദേവ ദ്വയം സന്താനേ ഉപ്പാദനേന ആരമ്മണകരണേന ച പടിലദ്ധം. ഞാതം വിയ പഞ്ഞായ സച്ഛികതം ഫസ്സിതഞ്ച. ‘‘അസല്ലീനം അസമ്മുട്ഠാ അസാരദ്ധോ ഏകഗ്ഗ’’ന്തി പുരിമസ്സ പുരിമസ്സ പദസ്സ അത്ഥപ്പകാസനം. തത്ഥ ആരദ്ധന്തി പട്ഠപിതം. അസല്ലീനന്തി അസങ്കുചിതം. ഉപട്ഠിതാതി ഉപഗന്ത്വാ ഠിതാ. അസമ്മുട്ഠാതി അവിനട്ഠാ. പസ്സദ്ധോതി നിബ്ബുതോ. അസാരദ്ധോതി നിദ്ദരഥോ. സമാഹിതന്തി സമം ഠപിതം. ഏകഗ്ഗന്തി അവിക്ഖിത്തം.

‘‘ചത്താരോ സുസമാരദ്ധാ’’തിആദി സകലസ്സ സുസമാരദ്ധവചനസ്സ മൂലത്ഥോ. ‘‘അത്ഥി സമ’’ന്തിആദി പന സുസമവചനസ്സ, ‘‘ഞാത’’ന്തിആദി ആരദ്ധവചനസ്സ വികപ്പത്ഥാ. തത്ഥായം പദത്ഥസംസന്ദനാ – ‘‘സമാ ച സുസമാ ച സമസുസമാ’’തി വത്തബ്ബേ ഏകദേസസരൂപേകസേസം കത്വാ ‘‘സുസമാ’’ ഇച്ചേവ വുത്താ യഥാ നാമഞ്ച രൂപഞ്ച നാമരൂപഞ്ച നാമരൂപന്തി. ‘‘ഇദം സമം, ഇദം സുസമ’’ന്തി പന അനഞ്ഞാപേക്ഖം കത്വാ നപുംസകവചനം കതം. യസ്മാ പന ഞാതമ്പി ദിട്ഠന്തി വുച്ചതി, ദിട്ഠഞ്ച ആരദ്ധഞ്ച അത്ഥതോ ഏകം. വിദിതസച്ഛികതഫസ്സിതാനി പന ഞാതവേവചനാനി, തസ്മാ ഞാതന്തി ആരദ്ധത്ഥോയേവ വുത്തോ ഹോതി.

ആരദ്ധം ഹോതി വീരിയം അസല്ലീനന്തി അയം പന ആരദ്ധവചനസ്സ ഉജുകത്ഥോയേവ. ഉപട്ഠിതാ സതീതിആദീനി പന സമ്പയുത്തവീരിയസ്സ ഉപകാരകധമ്മദസ്സനത്ഥം വുത്താനി, ന ആരദ്ധവചനസ്സ അത്ഥദസ്സനത്ഥം. പുരിമേന അത്ഥേന സുട്ഠു സമാരദ്ധാതി സുസമാരദ്ധാ ച, ഇമിനാ അത്ഥേന സുസമാ ആരദ്ധാതി സുസമാരദ്ധാ ച ഏകസേസേ കതേ ‘‘സുസമാരദ്ധാ’’തി വുച്ചന്തി. ഇമമത്ഥം പരിഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘തേന വുച്ചതി സുസമാരദ്ധാ’’തി വുത്തം.

അനുപുബ്ബന്തി യഥാനുക്കമേനാതി അത്ഥോ, പുബ്ബം പുബ്ബം അനൂതി വുത്തം ഹോതി. ദീഘം അസ്സാസവസേനാതി ദീഘന്തി വുത്തഅസ്സാസവസേന. പുരിമാ പുരിമാതി പുരിമാ പുരിമാ സതി. ഏതേന പുബ്ബന്തിപദസ്സ അത്ഥോ വുത്തോ ഹോതി. പച്ഛിമാ പച്ഛിമാതി സതിയേവ. ഏതേന അനൂതിപദസ്സ അത്ഥോ വുത്തോ ഹോതി. ഉഭയേന പുബ്ബഞ്ച അനു ച പരിചിതാതി അത്ഥോ വുത്തോ ഹോതി. ഉപരി സോളസ വത്ഥൂനി വിത്ഥാരേത്വാ വചനതോ ഇധ സങ്ഖിപിത്വാ ‘‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ’’തി അന്തിമമേവ ദസ്സിതം. യസ്മാ സിഖാപ്പത്തഭാവനസ്സ സബ്ബാപി ആനാപാനസ്സതിയോ പുനപ്പുനം യഥാരുചി പവത്തനതോ അനുപരിചിതാപി ഹോന്തി. തേന വുത്തം – ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞം പരിചിതാ ചേവ ഹോന്തി അനുപരിചിതാ ചാ’’തി.

യഥത്ഥാതി യഥാസഭാവത്ഥാ. അത്തദമഥത്ഥോതി അരഹത്തമഗ്ഗക്ഖണേ അത്തനോ നിബ്ബിസേവനത്ഥോ. സമഥത്ഥോതി സീതിഭാവത്ഥോ. പരിനിബ്ബാപനത്ഥോതി കിലേസപരിനിബ്ബാനേന. അഭിഞ്ഞത്ഥോതി സബ്ബധമ്മവസേന. പരിഞ്ഞത്ഥാദയോ മഗ്ഗഞാണകിച്ചവസേന. സച്ചാഭിസമയത്ഥോ ചതുന്നം സച്ചാനം ഏകപടിവേധദസ്സനവസേന. നിരോധേ പതിട്ഠാപകത്ഥോ ആരമ്മണകരണവസേന.

ബുദ്ധോതിപദസ്സ അഭാവേപി ബുദ്ധേനാതിപദേ യോ സോ ബുദ്ധോ, തം നിദ്ദിസിതുകാമേന ബുദ്ധോതി വുത്തം. സയമ്ഭൂതി ഉപദേസം വിനാ സയമേവ ഭൂതോ. അനാചരിയകോതി സയമ്ഭൂപദസ്സ അത്ഥവിവരണം. യോ ഹി ആചരിയം വിനാ സച്ചാനി പടിവിജ്ഝതി, സോ സയമ്ഭൂ നാമ ഹോതി. പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസൂതിആദി അനാചരിയകഭാവസ്സ അത്ഥപ്പകാസനം. അനനുസ്സുതേസൂതി ആചരിയം അനനുസ്സുതേസു. സാമന്തി സയമേവ. അഭിസമ്ബുജ്ഝീതി ഭുസം സമ്മാ പടിവിജ്ഝി. തത്ഥ ച സബ്ബഞ്ഞുതം പാപുണീതി തേസു ച സച്ചേസു സബ്ബഞ്ഞുഭാവം പാപുണി. യഥാ സച്ചാനി പടിവിജ്ഝന്താ സബ്ബഞ്ഞുനോ ഹോന്തി, തഥാ സച്ചാനം പടിവിദ്ധത്താ ഏവം വുത്തം. സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോതിപി പാഠോ. ബലേസു ച വസീഭാവന്തി ദസസു ച തഥാഗതബലേസു ഇസ്സരഭാവം പാപുണി. യോ സോ ഏവം ഭൂതോ, സോ ബുദ്ധോതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ സബ്ബേസു ധമ്മേസു അപ്പടിഹതഞാണനിമിത്താനുത്തരവിമോക്ഖാധിഗമപരിഭാവിതം ഖന്ധസന്താനം ഉപാദായ പണ്ണത്തികോ, സബ്ബഞ്ഞുതപദട്ഠാനം വാ സച്ചാഭിസമ്ബോധിമുപാദായ പണ്ണത്തികോ സത്തവിസേസോ ബുദ്ധോ. ഏത്താവതാ അത്ഥതോ ബുദ്ധവിഭാവനാ കതാ ഹോതി.

൧൬൨. ഇദാനി ബ്യഞ്ജനതോ വിഭാവേന്തോ ബുദ്ധോതി കേനട്ഠേന ബുദ്ധോതിആദിമാഹ. തത്ഥ യഥാ ലോകേ അവഗന്താ അവഗതോതി വുച്ചതി, ഏവം ബുജ്ഝിതാ സച്ചാനീതി ബുദ്ധോ. യഥാ പണ്ണസോസാ വാതാ പണ്ണസുസാതി വുച്ചന്തി, ഏവം ബോധേതാ പജായാതി ബുദ്ധോ. സബ്ബഞ്ഞുതായ ബുദ്ധോതി സബ്ബധമ്മബുജ്ഝനസമത്ഥായ ബുദ്ധിയാ ബുദ്ധോതി വുത്തം ഹോതി. സബ്ബദസ്സാവിതായ ബുദ്ധോതി സബ്ബധമ്മാനം ഞാണചക്ഖുനാ ദിട്ഠത്താ ബുദ്ധോതി വുത്തം ഹോതി. അനഞ്ഞനേയ്യതായ ബുദ്ധോതി അഞ്ഞേന അബോധനീയതോ സയമേവ ബുദ്ധത്താ ബുദ്ധോതി വുത്തം ഹോതി. വിസവിതായ ബുദ്ധോതി നാനാഗുണവിസവനതോ പദുമമിവ വികസനട്ഠേന ബുദ്ധോതി വുത്തം ഹോതി. ഖീണാസവസങ്ഖാതേന ബുദ്ധോതിആദീഹി ഛഹി പരിയായേഹി ചിത്തസങ്കോചകരധമ്മപ്പഹാനേന നിദ്ദക്ഖയവിബുദ്ധോ പുരിസോ വിയ സബ്ബകിലേസനിദ്ദക്ഖയവിബുദ്ധത്താ ബുദ്ധോതി വുത്തം ഹോതി. സങ്ഖാ സങ്ഖാതന്തി അത്ഥതോ ഏകത്താ സങ്ഖാതേനാതി വചനസ്സ കോട്ഠാസേനാതി അത്ഥോ. തണ്ഹാലേപദിട്ഠിലേപാഭാവേന നിരുപലേപസങ്ഖാതേന. സവാസനാനം സബ്ബകിലേസാനം പഹീനത്താ ഏകന്തവചനേന വിസേസേത്വാ ഏകന്തവീതരാഗോതിആദി വുത്തം. ഏകന്തനിക്കിലേസോതി രാഗദോസമോഹാവസേസേഹി സബ്ബകിലേസേഹി നിക്കിലേസോ. ഏകായനമഗ്ഗം ഗതോതി ബുദ്ധോതി ഗമനത്ഥാനം ധാതൂനം ബുജ്ഝനത്ഥത്താ ബുജ്ഝനത്ഥാപി ധാതുയോ ഗമനത്ഥാ ഹോന്തി, തസ്മാ ഏകായനമഗ്ഗം ഗതത്താ ബുദ്ധോതി വുത്തം ഹോതി. ഏകായനമഗ്ഗോതി ചേത്ഥ –

‘‘മഗ്ഗോ പന്ഥോ പഥോ പജ്ജോ, അഞ്ജസം വടുമായനം;

നാവാ ഉത്തരസേതു ച, കുല്ലോ ച ഭിസി സങ്കമോ’’തി . (ചൂളനി. പാരായനത്ഥുതിഗാഥാനിദ്ദേസ ൧൦൧) –

മഗ്ഗസ്സ ബഹൂസു നാമേസു അയനനാമേന വുത്തോ. തസ്മാ ഏകമഗ്ഗഭൂതോ മഗ്ഗോ, ന ദ്വേധാപഥഭൂതോതി അത്ഥോ. അഥ വാ ഏകേന അയിതബ്ബോ മഗ്ഗോതി ഏകായനമഗ്ഗോ. ഏകേനാതി ഗണസങ്ഗണികം പഹായ പവിവേകേന ചിത്തേന. അയിതബ്ബോതി പടിപജ്ജിതബ്ബോ. അയന്തി വാ ഏതേനാതി അയനോ, സംസാരതോ നിബ്ബാനം ഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ. ഏകേസം അയനോ ഏകായനോ. ഏകേതി സേട്ഠാ, സബ്ബസത്തസേട്ഠാ ച സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ, തസ്മാ ഏകായനമഗ്ഗോതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധാനം അയനഭൂതോ മഗ്ഗോതി വുത്തം ഹോതി. അയതീതി വാ അയനോ, ഗച്ഛതി പവത്തതീതി അത്ഥോ. ഏകസ്മിം അയനോ മഗ്ഗോതി ഏകായനമഗ്ഗോ, ഏകസ്മിംയേവ ബുദ്ധസാസനേ പവത്തമാനോ മഗ്ഗോ, ന അഞ്ഞത്ഥാതി വുത്തം ഹോതി. അപി ച ഏകം അയതീതി ഏകായനോ, പുബ്ബഭാഗേ നാനാമുഖഭാവനാനയപ്പവത്തോപി അപരഭാഗേ ഏകം നിബ്ബാനമേവ ഗച്ഛതീതി വുത്തം ഹോതി, തസ്മാ ഏകായനമഗ്ഗോതി ഏകനിബ്ബാനഗമനമഗ്ഗോതി അത്ഥോ. ഏകോ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോതി ബുദ്ധോതി ന പരേഹി ബുദ്ധത്താ ബുദ്ധോ, കിം പന സയമേവ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധത്താ ബുദ്ധോതി വുത്തം ഹോതി. അബുദ്ധിവിഹതത്താ ബുദ്ധിപടിലാഭാ ബുദ്ധോതി ബുദ്ധി ബുദ്ധം ബോധോതി പരിയായവചനമേതം. തത്ഥ യഥാ നീലരത്തഗുണയോഗാ നീലോ പടോ രത്തോ പടോതി വുച്ചതി, ഏവം ബുദ്ധഗുണയോഗാ ബുദ്ധോതി ഞാപേതും വുത്തം.

തതോ പരം ബുദ്ധോതി നേതം നാമന്തിആദി ‘‘അത്ഥമനുഗതാ അയം പഞ്ഞത്തീ’’തി ഞാപനത്ഥം വുത്തം. തത്ഥ മിത്താ സഹായാ. അമച്ചാ ഭച്ചാ. ഞാതീ പിതുപക്ഖികാ. സാലോഹിതാ മാതുപക്ഖികാ. സമണാ പബ്ബജ്ജൂപഗതാ. ബ്രാഹ്മണാ ഭോവാദിനോ, സമിതപാപബാഹിതപാപാ വാ. ദേവതാ സക്കാദയോ ബ്രഹ്മാനോ ച. വിമോക്ഖന്തികന്തി വിമോക്ഖോ അരഹത്തമഗ്ഗോ, വിമോക്ഖസ്സ അന്തോ അരഹത്തഫലം, തസ്മിം വിമോക്ഖന്തേ ഭവം വിമോക്ഖന്തികം നാമ. സബ്ബഞ്ഞുഭാവോ ഹി അരഹത്തമഗ്ഗേന സിജ്ഝതി, അരഹത്തഫലോദയേ സിദ്ധോ ഹോതി, തസ്മാ സബ്ബഞ്ഞുഭാവോ വിമോക്ഖന്തേ ഭവോ ഹോതി. തം നേമിത്തികമ്പി നാമം വിമോക്ഖന്തേ ഭവം നാമ ഹോതി. തേന വുത്തം – ‘‘വിമോക്ഖന്തികമേതം ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താന’’ന്തി. ബോധിയാ മൂലേ സഹ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ പടിലാഭാതി മഹാബോധിരുക്ഖമൂലേ യഥാവുത്തക്ഖണേ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ പടിലാഭേന സഹ. സച്ഛികാ പഞ്ഞത്തീതി അരഹത്തഫലസച്ഛികിരിയായ, സബ്ബധമ്മസച്ഛികിരിയായ വാ ജാതാ പഞ്ഞത്തി. യദിദം ബുദ്ധോതി യാ അയം ബുദ്ധോതി പഞ്ഞത്തി, അയം ബ്യഞ്ജനതോ ബുദ്ധവിഭാവനാ.

‘‘യഥാ ബുദ്ധേന ദേസിതാ’’തിഗാഥാപാദസ്സ പന ഇമിനാ പദഭാജനീയേ വുത്തത്ഥേന അയം സംസന്ദനാ – ആനാപാനസ്സതിയോ ച യഥാ ബുദ്ധേന ദേസിതാ, യേന പകാരേന ദേസിതാ. യഥാസദ്ദേന സങ്ഗഹിതാ ദസ യഥത്ഥാ ച യഥാ ബുദ്ധേന ദേസിതാ, യേന പകാരേന ദേസിതാതി പകാരത്ഥസ്സ ച യഥാസദ്ദസ്സ, സഭാവത്ഥസ്സ ച യഥാസദ്ദസ്സ സരൂപേകസേസവസേന ഏകസേസം കത്വാ ‘‘യഥാ’’തി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. പദഭാജനീയേ പനസ്സ യഥത്ഥേസു ഏകേകസ്സ യോജനാവസേന ‘‘ദേസിതോ’’തി ഏകവചനം കതം.

‘‘സോതി ഗഹട്ഠോ വാ ഹോതി പബ്ബജിതോ വാ’’തി വുത്തത്താ ആദിപദേപി യസ്സ ഗഹട്ഠസ്സ വാ പബ്ബജിതസ്സ വാതി വുത്തമേവ ഹോതി. ലോകത്ഥോ വുത്തോയേവ. പഭാസേതീതി അത്തനോ ഞാണസ്സ പാകടം കരോതീതി അത്ഥോ. അഭിസമ്ബുദ്ധത്താതി സാവകപാരമിഞാണേനപി പടിവിദ്ധഭാവേന. ഓഭാസേതീതി കാമാവചരഭൂതം ലോകം. ഭാസേതീതി രൂപാവചരഭൂതം ലോകം. പഭാസേതീതി അരൂപാവചരഭൂതം ലോകം.

അരിയഞാണന്തി അരഹത്തമഗ്ഗഞാണം. മഹികാ മുത്തോതി മഹികായ മുത്തോ. മഹികാതി നീഹാരോ വുച്ചതി. മഹിയാ മുത്തോതിപി പാഠോ. ധൂമരജാ മുത്തോതി ധൂമതോ ച രജതോ ച മുത്തോ. രാഹുഗഹണാ വിപ്പമുത്തോതി രാഹുനോ ചന്ദസ്സ ആസന്നുപക്കിലേസത്താ ദ്വീഹി ഉപസഗ്ഗേഹി വിസേസേത്വാ വുത്തം. ഭാസതേ ഇതി സഓഭാസട്ഠേന. തപതേ ഇതി സതേജട്ഠേന. വിരോചതേ ഇതി രുചിരട്ഠേന. ഏവമേവന്തി ഏവം ഏവം. യസ്മാ പന ചന്ദോപി സയം ഭാസന്തോ തപന്തോ വിരോചന്തോ ഇമം ഓകാസലോകം ഓഭാസേതി, ഭിക്ഖു ച പഞ്ഞായ ഭാസന്തോ തപന്തോ വിരോചന്തോ ഇമം ഖന്ധാദിലോകം പഞ്ഞായ ഓഭാസേതി, തസ്മാ ഉഭയത്രാപി ‘‘ഭാസേതീ’’തി അവത്വാ ‘‘ഭാസതേ’’ ഇച്ചേവ വുത്തം. ഏവഞ്ഹി വുത്തേ ഹേതുഅത്ഥോപി വുത്തോ ഹോതി. അതിവിസദതരാഭസൂരിയോപമം അഗ്ഗഹേത്വാ കസ്മാ ചന്ദോപമാ ഗഹിതാതി ചേ? സബ്ബകിലേസപരിളാഹവൂപസമേന സന്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ സന്തഗുണയുത്തചന്ദോപമാ അനുച്ഛവികാതി ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബം. ഏവം ആനാപാനസ്സതിഭാവനാസിദ്ധിസാധകം യോഗാവചരം ഥുനിത്വാ ഇമാനി തേരസ വോദാനേ ഞാണാനീതി താനി ഞാണാനി നിഗമേത്വാ ദസ്സേതീതി.

വോദാനഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.