൧൦. മാതികാകഥാ

മാതികാകഥാവണ്ണനാ

൪൦. ഇദാനി മഹാഥേരോ വിപസ്സനാകഥാനന്തരം സകലേ പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ നിദ്ദിട്ഠേ സമഥവിപസ്സനാമഗ്ഗനിബ്ബാനധമ്മേ ആകാരനാനത്തവസേന നാനാപരിയായേഹി ഥോമേതുകാമോ നിച്ഛാതോതിആദീനി ഏകൂനവീസതി മാതികാപദാനി ഉദ്ദിസിത്വാ തേസം നിദ്ദേസവസേന മാതികാകഥം നാമ കഥേസി. തസ്സാ അയം അപുബ്ബത്ഥാനുവണ്ണനാ. മാതികായ താവ നിച്ഛാതോതി അമിലാതോ. സബ്ബേപി ഹി കിലേസാ പീളായോഗതോ മിലാതാ, രാഗോപി താവ നിരന്തരപ്പവത്തോ സരീരം ദഹതി, കിം പനഞ്ഞേ കിലേസാ. ‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, അഗ്ഗീ രാഗഗ്ഗി ദോസഗ്ഗി മോഹഗ്ഗീ’’തി (ഇതിവു. ൯൩; ദീ. നി. ൩.൩൦൫) പന കിലേസനായകാ തയോ ഏവ കിലേസാ വുത്താ, തംസമ്പയുത്താപി പന ദഹന്തിയേവ. ഏവം ഛാതകിലേസാഭാവതോ നിച്ഛാതോ. കോ സോ? വിമോക്ഖസമ്ബന്ധേന വിമോക്ഖോതി ദട്ഠബ്ബോ. മുച്ചതീതി മോക്ഖോ. വിമുച്ചതീതി വിമോക്ഖോതി അത്ഥോ. ഇദമേകം മാതികാപദം. വിജ്ജാവിമുത്തീതി വിജ്ജായേവ വിമുത്തി. ഇദമേകം മാതികാപദം. ഝാനവിമോക്ഖോതി ഝാനമേവ വിമോക്ഖോ. ഇദമേകം മാതികാപദം. സേസാനി ഏകേകാനേവാതി ഏവം ഏകൂനവീസതി മാതികാപദാനി.

൪൧. നേക്ഖമ്മേന കാമച്ഛന്ദതോ നിച്ഛാതോതി നേക്ഖമ്മേന കാമച്ഛന്ദതോ അപേതത്താ കാമച്ഛന്ദതോ നിക്കിലേസോ യോഗീ. തേന പടിലദ്ധം നേക്ഖമ്മമ്പി നിച്ഛാതോ നിക്കിലേസോ വിമോക്ഖോ. ഏവം സേസേസുപി. നേക്ഖമ്മേന കാമച്ഛന്ദതോ മുച്ചതീതി വിമോക്ഖോതി നേക്ഖമ്മേന കാമച്ഛന്ദതോ യോഗീ മുച്ചതീതി തം നേക്ഖമ്മം വിമോക്ഖോതി അത്ഥോ. ഏവം സേസേസുപി. വിജ്ജതീതി വിജ്ജാതി സഭാവതോ വിജ്ജതി അത്ഥി ഉപലബ്ഭതീതി വിജ്ജാ നാമാതി അത്ഥോ. അഥ വാ സഭാവജാനനത്ഥം പടിപന്നേഹി യോഗീഹി സഭാവം വേദീയതി ജാനീയതീതി വിജ്ജാ നാമാതി അത്ഥോ. അഥ വാ വിസേസലാഭത്ഥം പടിപന്നേഹി യോഗീഹി വേദീയതി പടിലാഭീയതീതി വിജ്ജാ നാമാതി അത്ഥോ. അഥ വാ അത്തനാ വിന്ദിതബ്ബം ഭൂമിം വിന്ദതി ലഭതീതി വിജ്ജാ നാമാതി അത്ഥോ. അഥ വാ സഭാവദസ്സനഹേതുത്താ സഭാവം വിദിതം കരോതീതി വിജ്ജാ നാമാതി അത്ഥോ. വിജ്ജന്തോ മുച്ചതി, മുച്ചന്തോ വിജ്ജതീതി യഥാവുത്തോ ധമ്മോ യഥാവുത്തേനത്ഥേന വിജ്ജമാനോ യഥാവുത്തതോ മുച്ചതി, യഥാവുത്തതോ മുച്ചമാനോ യഥാവുത്തേനത്ഥേന വിജ്ജതീതി വിജ്ജാവിമുത്തി നാമാതി അത്ഥോ.

കാമച്ഛന്ദം സംവരട്ഠേനാതി കാമച്ഛന്ദനിവാരണട്ഠേന തം നേക്ഖമ്മം സീലവിസുദ്ധി നാമാതി അത്ഥോ. തംയേവ അവിക്ഖേപഹേതുത്താ അവിക്ഖേപട്ഠേന ചിത്തവിസുദ്ധി. ദസ്സനഹേതുത്താ ദസ്സനട്ഠേന ദിട്ഠിവിസുദ്ധി. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. പടിപ്പസ്സമ്ഭേതീതി നേക്ഖമ്മാദിനാ കാമച്ഛന്ദാദികം യോഗാവചരോ പടിപ്പസ്സമ്ഭേതീതി നേക്ഖമ്മാദികോ ധമ്മോ പസ്സദ്ധി നാമാതി അത്ഥോ. പഹീനത്താതി തേന തേന പഹാനേന പഹീനത്താ. ഞാതട്ഠേന ഞാണന്തി ഝാനപച്ചവേക്ഖണാവസേന വിപസ്സനാവസേന മഗ്ഗപച്ചവേക്ഖണാവസേന ഞാതട്ഠേന നേക്ഖമ്മാദികം ഞാണം നാമാതി അത്ഥോ. ദിട്ഠത്താ ദസ്സനന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. വിസുജ്ഝതീതി യോഗീ, നേക്ഖമ്മാദികാ വിസുദ്ധി.

നേക്ഖമ്മനിദ്ദേസേ നേക്ഖമ്മം അലോഭത്താ കാമരാഗതോ നിസ്സടന്തി നിസ്സരണം. തതോ നിക്ഖന്തന്തി നേക്ഖമ്മം. ‘‘രൂപാനമേതം നിസ്സരണം യദിദം നേക്ഖമ്മ’’ന്തി വുച്ചമാനേ ആരുപ്പവിസേസസ്സ അദിസ്സനതോ വിസേസസ്സ ദസ്സനത്ഥം അഞ്ഞത്ഥ വുത്തപാഠക്കമേനേവ യദിദം ആരുപ്പന്തി വുത്തം. തഞ്ച ആരുപ്പം രൂപതോ നിക്ഖന്തത്താ നേക്ഖമ്മം നാമാതി അധികാരവസേനേവ വുത്തം ഹോതി. ഭൂതന്തി ഉപ്പാദസമായോഗദീപനം. സങ്ഖതന്തി പച്ചയബലവിസേസദസ്സനം. പടിച്ചസമുപ്പന്നന്തി പച്ചയസമായോഗേപി പച്ചയാനം അബ്യാപാരഭാവദസ്സനം. നിരോധോ തസ്സ നേക്ഖമ്മന്തി നിബ്ബാനം തതോ സങ്ഖതതോ നിക്ഖന്തത്താ തസ്സ സങ്ഖതസ്സ നേക്ഖമ്മം നാമ. ആരുപ്പസ്സ ച നിരോധസ്സ ച ഗഹണം അഞ്ഞത്ഥ പാഠേ വുത്തക്കമേനേവ കതം. ‘‘കാമച്ഛന്ദസ്സ നേക്ഖമ്മം നേക്ഖമ്മ’’ന്തി വുച്ചമാനേ പുനരുത്തം ഹോതി. നേക്ഖമ്മവചനേനേവ ച തസ്സ നേക്ഖമ്മസിദ്ധീതി തം അവത്വാ സേസനേക്ഖമ്മമേവ വുത്തം. തം ഉജുകമേവ. നിസ്സരണനിദ്ദേസേപി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. നിസ്സരണീയാ ധാതുയോ പനേത്ഥ ഉജുകമേവ നേക്ഖമ്മന്തി വുത്തം. പവിവേകോതി പവിവിത്തഭാവോ നേക്ഖമ്മാദികോയേവ. വോസജ്ജതീതി യോഗീ, നേക്ഖമ്മാദയോ വോസഗ്ഗോ. നേക്ഖമ്മം പവത്തേന്തോ യോഗീ നേക്ഖമ്മേന ചരതീതി വുച്ചതി. തം പന നേക്ഖമ്മം ചരിയാ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. ഝാനവിമോക്ഖനിദ്ദേസേ വത്തബ്ബം വിമോക്ഖകഥായം വുത്തം. കേവലം തത്ഥ ‘‘ജാനാതീതി ഝാനവിമോക്ഖോ’’തി (പടി. മ. ൧.൨൧൭) വുത്തം, ഇധ പന ‘‘ജാനാതീതി, ഝായതീ’’തി പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനാവ ദേസനാ കതാതി അയം വിസേസോ.

൪൨. ഭാവനാധിട്ഠാനജീവിതനിദ്ദേസേ ച പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനാ ദേസനാ കതാ. ധമ്മതോ പന ഭാവനാ നാമ നേക്ഖമ്മാദയോവ. അധിട്ഠാനം നാമ നേക്ഖമ്മാദിവസേന പതിട്ഠാപിതചിത്തമേവ. ജീവിതം നാമ നേക്ഖമ്മാദിവസേന പതിട്ഠാപിതചിത്തസ്സ സമ്മാആജീവോ നാമ. കോ സോ സമ്മാആജീവോ നാമ? മിച്ഛാജീവാ വിരതി, ധമ്മേന സമേന പച്ചയപരിയേസനവായാമോ ച. തത്ഥ സമം ജീവതീതി സമം ജീവിതം ജീവതി, ഭാവനപുംസകവചനം വാ, സമേന ജീവതീതി വുത്തം ഹോതി. നോ വിസമന്തി ‘‘സമം ജീവതീ’’തി വുത്തസ്സേവ അത്ഥസ്സ പടിസേധവസേന അവധാരണം കതം. സമ്മാ ജീവതീതി ആകാരനിദസ്സനം. നോ മിച്ഛാതി തസ്സേവ നിയമനം. വിസുദ്ധം ജീവതീതി സഭാവവിസുദ്ധിയാ വിസുദ്ധം ജീവിതം ജീവതി. നോ കിലിട്ഠന്തി തസ്സേവ നിയമനം. യഞ്ഞദേവാതിആദീഹി യഥാവുത്താനം തിസ്സന്നം സമ്പദാനം ആനിസംസം ദസ്സേതി. തത്ഥ യഞ്ഞദേവാതി യം യം ഏവ. ഖത്തിയപരിസന്തി ഖത്തിയാനം സന്നിപാതം. സോ ഹി സമന്തതോ സീദന്തി ഏത്ഥ അകതബുദ്ധിനോതി പരിസാതി വുച്ചതി. ഏസേവ നയോ ഇതരത്തയേ. ഖത്തിയാദീനംയേവ ആഗമനസമ്പത്തിയാ ഞാണസമ്പത്തിയാ ച സമന്നാഗതത്താ താസംയേവ ചതസ്സന്നം ഗഹണം, ന സുദ്ദപരിസായ. വിസാരദോതി തീഹി സമ്പദാഹി സമ്പന്നോ വിഗതസാരജ്ജോ, നിബ്ഭയോതി അത്ഥോ. അമങ്കുഭൂതോതി അസങ്കുചിതോ ന നിത്തേജഭൂതോ. തം കിസ്സ ഹേതൂതി തം വിസാരദത്തം കേന ഹേതുനാ കേന കാരണേന ഹോതീതി ചേതി അത്ഥോ. ഇദാനി തഥാ ഹീതി തസ്സ കാരണവചനം. യസ്മാ ഏവം തിസമ്പദാസമ്പന്നോ, തസ്മാ ‘‘വിസാരദോ ഹോതീ’’തി വിസാരദഭാവസ്സ കാരണം ദസ്സേത്വാ നിട്ഠപേസീതി.

സദ്ധമ്മപ്പകാസിനിയാ പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗ-അട്ഠകഥായ

മാതികാകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഞ്ഞാവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതാ ചൂളവഗ്ഗസ്സ അപുബ്ബത്ഥാനുവണ്ണനാ.

ഏത്താവതാ ച തിവഗ്ഗസങ്ഗഹിതസ്സ

സമതിംസകഥാപടിമണ്ഡിതസ്സ പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗസ്സ അത്ഥവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ ഹോതീതി.

നിഗമനകഥാ

മഹാവഗ്ഗോ മജ്ഝിമോ ച, ചൂളവഗ്ഗോ ച നാമതോ;

തയോ വഗ്ഗാ ഇധ വുത്താ, പമാണപടിപാടിയാ.

വഗ്ഗേ വഗ്ഗേ ദസ ദസ, കഥാ യാ താ ഉദീരിതാ;

ഉദ്ദാനഗാഥാ സബ്ബാസം, ഇമാ താസം യഥാക്കമം.

ഞാണം ദിട്ഠി ആനാപാനം, ഇന്ദ്രിയം വിമോക്ഖപഞ്ചമം;

ഗതി കമ്മം വിപല്ലാസോ, മഗ്ഗോ മണ്ഡോതി താ ദസ.

യുഗനദ്ധസച്ചബോജ്ഝങ്ഗാ, മേത്താ വിരാഗപഞ്ചമാ;

പടിസമ്ഭിദാ ധമ്മചക്കം, ലോകുത്തരബലസുഞ്ഞതാ.

പഞ്ഞാ ഇദ്ധി അഭിസമയോ, വിവേകോ ചരിയപഞ്ചമോ;

പാടിഹീരം സമസീസ-സതി വിപസ്സനമാതികാ.

യോ സോ സുഗതസുതാനം, അധിപതിഭൂതേന ഭൂതഹിതരതിനാ;

ഥേരേന ഥിരഗുണവതാ, വുത്തോ പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗോ.

തസ്സത്ഥവണ്ണനാ യാ, പുബ്ബട്ഠകഥാനയം തഥാ യുത്തിം;

നിസ്സായ മയാരദ്ധാ, നിട്ഠാനമുപാഗതാ ഏസാ.

യം തം ഉത്തരമന്തീ, മന്തിഗുണയുതോ യുതോ ച സദ്ധായ;

കാരയി മഹാവിഹാരേ, പരിവേണമനേകസാധുഗുണം.

ഥേരേനേത്ഥ നിവസതാ, സമാപിതായം മഹാഭിധാനേന;

തതിയേ വസ്സേ ചുതിതോ, മോഗ്ഗല്ലാനസ്സ ഭൂപതിനോ.

സമയം അനുലോമേന്തീ, ഥേരാനം ഥേരവാദദീപാനം;

നിട്ഠം ഗതാ യഥായം, അട്ഠകഥാ ലോകഹിതജനനീ.

ധമ്മം അനുലോമേന്താ, അത്തഹിതം പരഹിതഞ്ച സാധേന്താ;

നിട്ഠം ഗച്ഛന്തു തഥാ, മനോരഥാ സബ്ബസത്താനം.

സദ്ധമ്മപകാസിനിയാ, അട്ഠകഥായേത്ഥ ഗണിതകുസലേഹി;

ഗണിതാ തു ഭാണവാരാ, വിഞ്ഞേയ്യാ അട്ഠപഞ്ഞാസ.

ആനുട്ഠുഭേന അസ്സാ, ഛന്ദോബന്ധേന ഗണിയമാനാ തു;

ചുദ്ദസസഹസ്സസങ്ഖാ, ഗാഥായോ പഞ്ച ച സതാനി.

സാസനചിരട്ഠിതത്ഥം, ലോകഹിതത്ഥഞ്ച സാദരേന മയാ;

പുഞ്ഞം ഇമം രചയതാ, യം പത്തമനപ്പകം വിപുലം.

പുഞ്ഞേന തേന ലോകോ, സദ്ധമ്മരസായനം ദസബലസ്സ;

ഉപഭുഞ്ജിത്വാ വിമലം, പപ്പോതു സുഖം സുഖേനേവാതി.

സദ്ധമ്മപ്പകാസിനീ നാമ

പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗപ്പകരണസ്സ അട്ഠകഥാ നിട്ഠിതാ.