൯. വിപസ്സനാകഥാ

വിപസ്സനാകഥാവണ്ണനാ

൩൬. ഇദാനി വിപസ്സനാപടിസംയുത്തായ സതിപട്ഠാനകഥായ അനന്തരം വിപസ്സനാപഭേദം ദസ്സേന്തേന കഥിതായ സുത്തന്തപുബ്ബങ്ഗമായ വിപസ്സനാകഥായ അപുബ്ബത്ഥാനുവണ്ണനാ. തത്ഥ സുത്തന്തേ താവ സോഇതി സബ്ബനാമത്താ യോ വാ സോ വാ സബ്ബോപി സങ്ഗഹിതോ ഹോതി. വതാതി ഏകംസത്ഥേ നിപാതോ. കഞ്ചി സങ്ഖാരന്തി അപ്പമത്തകമ്പി സങ്ഖാരം. അനുലോമികായ ഖന്തിയാതി ഏത്ഥ വിപസ്സനാഞാണമേവ ലോകുത്തരമഗ്ഗം അനുലോമേതീതി അനുലോമികം, തദേവ ഖന്തിമപേക്ഖിത്വാ അനുലോമികാ. സബ്ബസങ്ഖാരാ തസ്സ അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ ഖമന്തി രുച്ചന്തീതി ഖന്തി. സാ മുദുകാ മജ്ഝിമാ തിക്ഖാതി തിവിധാ. കലാപസമ്മസനാദികാ ഉദയബ്ബയഞാണപരിയോസാനാ മുദുകാനുലോമികാ ഖന്തി. ഭങ്ഗാനുപസ്സനാദികാ സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണപരിയോസാനാ മജ്ഝിമാനുലോമികാ ഖന്തി. അനുലോമഞാണം തിക്ഖാനുലോമികാ ഖന്തി. സമന്നാഗതോതി ഉപേതോ. നേതം ഠാനം വിജ്ജതീതി യഥാവുത്തം ഏതം ഠാനം ഏതം കാരണം ന വിജ്ജതി. സമ്മത്തനിയാമന്തി ഏത്ഥ ‘‘ഹിതസുഖാവഹോ മേ ഭവിസ്സതീ’’തി ഏവം ആസീസതോ തഥേവ സമ്ഭവതോ അസുഭാദീസു ച അസുഭന്തിആദിഅവിപരീതപ്പവത്തിസബ്ഭാവതോ ച സമ്മാ സഭാവോതി സമ്മത്തോ, അനന്തരഫലദാനായ അരഹത്തുപ്പത്തിയാ ച നിയാമഭൂതത്താ നിയാമോ, നിച്ഛയോതി അത്ഥോ. സമ്മത്തോ ച സോ നിയാമോ ചാതി സമ്മത്തനിയാമോ. കോ സോ? ലോകുത്തരമഗ്ഗോ, വിസേസതോ പന സോതാപത്തിമഗ്ഗോ. തേന ഹി മഗ്ഗനിയാമേന നിയതത്താ ‘‘നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’’തി (പാരാ. ൨൧; ദീ. നി. ൧.൩൭൩) വുത്തം. തം സമ്മത്തനിയാമം ഓക്കമിസ്സതി പവിസിസ്സതീതി ഏതം അട്ഠാനന്തി അത്ഥോ. ഗോത്രഭുനോ പന മഗ്ഗസ്സ ആവജ്ജനട്ഠാനിയത്താ തം അനാദിയിത്വാ അനുലോമികഖന്തിയാ അനന്തരം സമ്മത്തനിയാമോക്കമനം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അഥ വാ അട്ഠാരസസു മഹാവിപസ്സനാസു ഗോത്രഭു വിവട്ടനാനുപസ്സനാ ഹോതീതി അനുലോമികഖന്തിയാ ഏവ സങ്ഗഹിതാ ഹോതി. ചതൂസുപി സുത്തന്തേസു ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏതേഹി അനുലോമികഖന്തിസമ്മത്തനിയാമചതുഅരിയഫലവസേന ച ഛ ധമ്മാതി ഛക്കനിപാതേ (അ. നി. ൬.൯൮, ൧൦൧) ചത്താരോ സുത്തന്താ വുത്താ. കണ്ഹപക്ഖസുക്കപക്ഖദ്വയവസേന ഹി ചത്താരോ സുത്തന്താവ ഹോന്തീതി.

൩൭. കതിഹാകാരേഹീതിആദികേ പുച്ഛാപുബ്ബങ്ഗമേ സുത്തന്തനിദ്ദേസേ പഞ്ചക്ഖന്ധേ അനിച്ചതോതിആദീസു നാമരൂപഞ്ച നാമരൂപസ്സ പച്ചയേ ച പരിഗ്ഗഹേത്വാ കലാപസമ്മസനവസേന ആരദ്ധവിപസ്സകോ യോഗാവചരോ പഞ്ചസു ഖന്ധേസു ഏകേകം ഖന്ധം അനിച്ചന്തികതായ ആദിഅന്തവതായ ച അനിച്ചതോ പസ്സതി. ഉപ്പാദവയപടിപീളനതായ ദുക്ഖവത്ഥുതായ ച ദുക്ഖതോ. പച്ചയയാപനീയതായ രോഗമൂലതായ ച രോഗതോ. ദുക്ഖതാസൂലയോഗിതായ കിലേസാസുചിപഗ്ഘരണതായ ഉപ്പാദജരാഭങ്ഗേഹി ഉദ്ധുമാതപരിപക്കപഭിന്നതായ ച ഗണ്ഡതോ. പീളാജനകതായ അന്തോതുദനതായ ദുന്നീഹരണീയതായ ച സല്ലതോ. വിഗരഹണീയതായ അവഡ്ഢിആവഹനതായ അഘവത്ഥുതായ ച അഘതോ. അസേരിഭാവജനകതായ ആബാധപദട്ഠാനതായ ച ആബാധതോ. അവസതായ അവിധേയ്യതായ ച പരതോ. ബ്യാധിജരാമരണേഹി ലുജ്ജനപലുജ്ജനതായ പലോകതോ. അനേകബ്യസനാവഹനതായ ഈതിതോ. അവിദിതാനംയേവ വിപുലാനം അനത്ഥാനം ആവഹനതോ സബ്ബൂപദ്ദവവത്ഥുതായ ച ഉപദ്ദവതോ. സബ്ബഭയാനം ആകരതായ ച ദുക്ഖവൂപസമസങ്ഖാതസ്സ പരമസ്സാസസ്സ പടിപക്ഖഭൂതതായ ച ഭയതോ. അനേകേഹി അനത്ഥേഹി അനുബദ്ധതായ ദോസൂപസട്ഠതായ ഉപസഗ്ഗോ വിയ അനധിവാസനാരഹതായ ച ഉപസഗ്ഗതോ. ബ്യാധിജരാമരണേഹി ചേവ ലോഭാദീഹി ച ലോകധമ്മേഹി പചലിതതായ ചലതോ. ഉപക്കമേന ചേവ സരസേന ച പഭങ്ഗുപഗമനസീലതായ പഭങ്ഗുതോ. സബ്ബാവത്ഥനിപാതിതായ ഥിരഭാവസ്സ ച അഭാവതായ അദ്ധുവതോ. അതായനതായ ചേവ അലബ്ഭനേയ്യഖേമതായ ച അതാണതോ. അല്ലീയിതും അനരഹതായ അല്ലീനാനമ്പി ച ലേണകിച്ചാകാരിതായ അലേണതോ. നിസ്സിതാനം ഭയസാരകത്താഭാവേന അസരണതോ. യഥാപരികപ്പിതേഹി ധുവസുഭസുഖത്തഭാവേഹി രിത്തതായ രിത്തതോ. രിത്തതായേവ തുച്ഛതോ, അപ്പകത്താ വാ. അപ്പകമ്പി ഹി ലോകേ തുച്ഛന്തി വുച്ചതി. സാമിനിവാസിവേദകകാരകാധിട്ഠായകവിരഹിതതായ സുഞ്ഞതോ. സയഞ്ച അസാമികഭാവാദിതായ അനത്തതോ. പവത്തിദുക്ഖതായ ദുക്ഖസ്സ ച ആദീനവതായ ആദീനവതോ. അഥ വാ ആദീനം വാതി ഗച്ഛതി പവത്തതീതി ആദീനവോ. കപണമനുസ്സസ്സേതം അധിവചനം, ഖന്ധാപി ച കപണായേവാതി ആദീനവസദിസതായ ആദീനവതോ. ജരായ ചേവ മരണേന ചാതി ദ്വേധാ പരിണാമപകതിതായ വിപരിണാമധമ്മതോ. ദുബ്ബലതായ ഫേഗ്ഗു വിയ സുഖഭഞ്ജനീയതായ ച അസാരകതോ. അഘഹേതുതായ അഘമൂലതോ. മിത്തമുഖസപത്തോ വിയ വിസ്സാസഘാതിതായ വധകതോ. വിഗതഭവതായ വിഭവസമ്ഭൂതതായ ച വിഭവതോ. ആസവപദട്ഠാനതായ സാസവതോ. ഹേതുപച്ചയേഹി അഭിസങ്ഖതതായ സങ്ഖതതോ. മച്ചുമാരകിലേസമാരാനം ആമിസഭൂതതായ മാരാമിസതോ. ജാതിജരാബ്യാധിമരണപകതിതായ ജാതിജരാബ്യാധിമരണധമ്മതോ. സോകപരിദേവഉപായാസഹേതുതായ സോകപരിദേവഉപായാസധമ്മതോ. തണ്ഹാദിട്ഠിദുച്ചരിതസംകിലേസാനം വിസയധമ്മതായ സംകിലേസികധമ്മതോ പസ്സതി. സബ്ബേസു ച ഇമേസു ‘‘പസ്സതീ’’തി പാഠസേസോ ദട്ഠബ്ബോ.

൩൮. പഞ്ചക്ഖന്ധേതി സമൂഹതോ വുത്തേപി ഏകേകഖന്ധവസേന അത്ഥവണ്ണനാ കലാപസമ്മസനഞാണനിദ്ദേസേ വിസും വിസും ആഗതത്താ പരിയോസാനേ ച വിസും വിസും ഖന്ധാനം വസേന അനുപസ്സനാനം ഗണിതത്താ സമൂഹേ പവത്തവചനാനം അവയവേപി പവത്തിസമ്ഭവതോ ച കതാതി വേദിതബ്ബാ, വിസും വിസും പവത്തസമ്മസനാനം ഏകതോ സങ്ഖിപിത്വാ വചനവസേന വാ ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധേ’’തി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘ഏകപ്പഹാരേന പഞ്ചഹി ഖന്ധേഹി വുട്ഠാതീ’’തി (വിസുദ്ധി. ൨.൭൮൩) അട്ഠകഥാവചനസബ്ഭാവതോ വാ പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം ഏകതോ സമ്മസനം വാ യുജ്ജതിയേവാതി. പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം നിരോധോ നിച്ചം നിബ്ബാനന്തി പസ്സന്തോതിആദീനവഞാണനിദ്ദേസേ വുത്തനയേന വിപസ്സനാകാലേ സന്തിപദഞാണവസേന നിച്ചം നിബ്ബാനന്തി പസ്സന്തോ. സമ്മത്തനിയാമം ഓക്കമതീതി മഗ്ഗക്ഖണേ ഓക്കമതി, ഫലക്ഖണേ പന ഓക്കന്തോ നാമ ഹോതി. ഏസേവ നയോ സബ്ബേസുപി നിയാമോക്കമനപരിയായേസു. ആരോഗ്യന്തി ആരോഗ്യഭൂതം. വിസല്ലന്തി സല്ലവിരഹിതം. ഏസേവ നയോ ഈദിസേസു. അനാബാധന്തി ആബാധവിരഹിതം, ആബാധപടിപക്ഖഭൂതം വാ. ഏസ നയോ ഈദിസേസു. അപരപ്പച്ചയന്തി അഞ്ഞപച്ചയവിരഹിതം. ഉപസ്സഗ്ഗതോതി ച അനുപസ്സഗ്ഗന്തി ച കേചി സംയോഗം കത്വാ പഠന്തി. പരമസുഞ്ഞന്തി സബ്ബസങ്ഖാരസുഞ്ഞത്താ ഉത്തമത്താ ച പരമസുഞ്ഞം. പരമത്ഥന്തി സങ്ഖതാസങ്ഖതാനം അഗ്ഗഭൂതത്താ ഉത്തമത്ഥം. ലിങ്ഗവിപല്ലാസവസേന നപുംസകവചനം. നിബ്ബാനസ്സ ച സുഞ്ഞത്താ അനത്തത്താ ച ഇമസ്മിം ദ്വയേ പടിലോമപരിയായോ ന വുത്തോ. അനാസവന്തി ആസവവിരഹിതം. നിരാമിസന്തി ആമിസവിരഹിതം. അജാതന്തി ജാതിവിരഹിതത്താ അനുപ്പന്നം. അമതന്തി ഭങ്ഗാഭാവതോ മരണവിരഹിതം. മരണമ്പി ഹി നപുംസകഭാവവചനവസേന ‘‘മത’’ന്തി വുച്ചതി.

൩൯. ഏവമിമായ പടിപാടിയാ വുത്താസു ആകാരഭേദഭിന്നാസു ചത്താലീസായ അനുപസ്സനാസു സഭാവസങ്ഗഹവസേന തീസുയേവ അനുപസ്സനാസു ഏകസങ്ഗഹം കരോന്തോ അനിച്ചതോതി അനിച്ചാനുപസ്സനാതിആദിമാഹ. താസു യഥാനുരൂപം അനിച്ചദുക്ഖാനത്തത്തേ യോജനാ കാതബ്ബാ. അവസാനേ പനേതാ വിസും വിസും ഗണനവസേന ദസ്സിതാ. ഗണനാസു ച ഗണനപടിപാടിവസേന പഠമം അനത്താനുപസ്സനാ ഗണിതാ. തത്ഥ പഞ്ചവീസതീതി ‘‘പരതോ രിത്തതോ തുച്ഛതോ സുഞ്ഞതോ അനത്തതോ’’തി ഏകേകസ്മിം ഖന്ധേ പഞ്ച പഞ്ച കത്വാ പഞ്ചസു ഖന്ധേസു പഞ്ചവീസതി അനത്താനുപസ്സനാ. പഞ്ഞാസാതി ‘‘അനിച്ചതോ പലോകതോ ചലതോ പഭങ്ഗുതോ അദ്ധുവതോ വിപരിണാമധമ്മതോ അസാരകതോ വിഭവതോ സങ്ഖതതോ മരണധമ്മതോ’’തി ഏകേകസ്മിം ഖന്ധേ ദസ ദസ കത്വാ പഞ്ചസു ഖന്ധേസു പഞ്ഞാസം അനിച്ചാനുപസ്സനാ. സതം പഞ്ചവീസതി ചേവാതി സേസാ ‘‘ദുക്ഖതോ രോഗതോ’’തിആദയോ ഏകേകസ്മിം ഖന്ധേ പഞ്ചവീസതി പഞ്ചവീസതി കത്വാ പഞ്ചസു ഖന്ധേസു പഞ്ചവീസതിസതം ദുക്ഖാനുപസ്സനാ. യാനി ദുക്ഖേ പവുച്ചരേതി യാ അനുപസ്സനാ ദുക്ഖേ ഖന്ധപഞ്ചകേ ഗണനവസേന പവുച്ചന്തി, താ സതം പഞ്ചവീസതി ചേവാതി സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘യാനീ’’തി ചേത്ഥ ലിങ്ഗവിപല്ലാസോ ദട്ഠബ്ബോതി.

വിപസ്സനാകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.