൩. അഭിസമയകഥാ

അഭിസമയകഥാവണ്ണനാ

൧൯. ഇദാനി ഇദ്ധികഥാനന്തരം പരമിദ്ധിഭൂതം അഭിസമയം ദസ്സേന്തേന കഥിതായ അഭിസമയകഥായ അപുബ്ബത്ഥാനുവണ്ണനാ. തത്ഥ അഭിസമയോതി സച്ചാനം അഭിമുഖേന സമാഗമോ, പടിവേധോതി അത്ഥോ. കേന അഭിസമേതീതി കിം വുത്തം ഹോതി? ‘‘ഏവം മഹത്ഥിയോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാഭിസമയോ’’തിആദീസു (സം. നി. ൨.൭൪) സുത്തപദേസു യോ സോ അഭിസമയോതി വുത്തോ, തസ്മിം അഭിസമയേ വത്തമാനേ അഭിസമേതാ പുഗ്ഗലോ കേന ധമ്മേന സച്ചാനി അഭിസമേതി, അഭിമുഖോ ഹുത്വാ സമാഗച്ഛതി, പടിവിജ്ഝതീതി വുത്തം ഹോതീതി. അയം താവ ചോദകസ്സ പുച്ഛാ. ചിത്തേന അഭിസമേതീതി ചിത്തം വിനാ അഭിസമയാഭാവതോ തഥാ വിസ്സജ്ജനം. ഹഞ്ചീതിആദി പുന ചോദനാ. ഹഞ്ചി യദീതി അത്ഥോ. ‘‘ചിത്തേനാ’’തി വുത്തത്താ തേന ഹി അഞ്ഞാണീ അഭിസമേതീതി ആഹ. ന അഞ്ഞാണീ അഭിസമേതീതി ചിത്തമത്തേനേവ അഭിസമയാഭാവതോ പടിക്ഖേപോ. ഞാണേന അഭിസമേതീതി പടിഞ്ഞാ. പുന ഹഞ്ചീതിആദി ‘‘ഞാണേനാ’’തി വുത്തത്താ അഞ്ഞാണീ അചിത്തകോതി ചോദനാ. ന അചിത്തകോ അഭിസമേതീതി അചിത്തകസ്സ അഭിസമയാഭാവതോ പടിക്ഖേപോ. ചിത്തേന ചാതിആദി പടിഞ്ഞാ. പുന ഹഞ്ചീതിആദി സബ്ബചിത്തഞാണസാധാരണവസേന ചോദനാ. സേസചോദനാവിസ്സജ്ജനേസുപി ഏസേവ നയോ.

പരതോ പന കമ്മസ്സകതചിത്തേന ച ഞാണേന ചാതി കമ്മസ്സകാ സത്താതി ഏവം കമ്മസ്സകതായ പവത്തചിത്തേന ച ഞാണേന ച. സച്ചാനുലോമികചിത്തേന ച ഞാണേന ചാതി സച്ചപടിവേധസ്സ അനുകൂലത്താ സച്ചാനുലോമികസങ്ഖാതേന വിപസ്സനാസമ്പയുത്തചിത്തേന ച വിപസ്സനാഞാണേന ച. കഥന്തി യഥാ അഭിസമയോ ഹോതി, തഥാ കഥേതുകമ്യതാ പുച്ഛാ. ഉപ്പാദാധിപതേയ്യന്തി യസ്മാ ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദേ അസതി ചേതസികാനം ഉപ്പാദോ നത്ഥി. ആരമ്മണഗ്ഗഹണഞ്ഹി ചിത്തം തേന സഹ ഉപ്പജ്ജമാനാ ചേതസികാ കഥം ആരമ്മണേ അഗ്ഗഹിതേ ഉപ്പജ്ജിസ്സന്തി. അഭിധമ്മേപി ചിത്തുപ്പാദേനേവ ചേതസികാ വിഭത്താ, തസ്മാ മഗ്ഗഞാണസ്സ ഉപ്പാദേ അധിപതിഭൂതം ചിത്തന്തി അത്ഥോ. ഞാണസ്സാതി മഗ്ഗഞാണസ്സ. ഹേതു പച്ചയോ ചാതി ജനകോ ച ഉപത്ഥമ്ഭകോ ച. തംസമ്പയുത്തന്തി തേന ഞാണേന സമ്പയുത്തം. നിരോധഗോചരന്തി നിബ്ബാനാരമ്മണം. ദസ്സനാധിപതേയ്യന്തി സേസാനം ദസ്സനകിച്ചാഭാവാ നിബ്ബാനദസ്സനേ അധിപതിഭൂതം. ചിത്തസ്സാതി മഗ്ഗസമ്പയുത്തചിത്തസ്സ. തംസമ്പയുത്തന്തി തേന ചിത്തേന സമ്പയുത്തം.

൨൦. യസ്മാ ഏതമ്പി പരിയായം, ന കേവലം ചിത്തഞാണേഹിയേവ അഭിസമയോ, അഥ ഖോ സബ്ബേപി മഗ്ഗസമ്പയുത്തചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ സച്ചാഭിസമയകിച്ചസാധനവസേന അഭിസമയോ നാമ ഹോന്തി, തസ്മാ തമ്പി പരിയായം ദസ്സേതുകാമോ കിം നു ഏത്തകോയേവ അഭിസമയോതി പുച്ഛിത്വാ ന ഹീതി തം വചനം പടിക്ഖിപിത്വാ ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേതിആദിമാഹ. ദസ്സനാഭിസമയോതി ദസ്സനഭൂതോ അഭിസമയോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. സച്ചാതി സച്ചഞാണാനി. മഗ്ഗഞാണമേവ നിബ്ബാനാനുപസ്സനട്ഠേന വിപസ്സനാ. വിമോക്ഖോതി മഗ്ഗവിമോക്ഖോ. വിജ്ജാതി മഗ്ഗഞാണമേവ. വിമുത്തീതി സമുച്ഛേദവിമുത്തി. നിബ്ബാനം അഭിസമീയതീതി അഭിസമയോ, സേസാ അഭിസമേന്തി ഏതേഹീതി അഭിസമയാ.

൨൧. പുന മഗ്ഗഫലവസേന അഭിസമയം ഭിന്ദിത്വാ ദസ്സേതും കിം നൂതിആദിമാഹ. ഫലക്ഖണേ പനേത്ഥ യസ്മാ സമുച്ഛേദനട്ഠേന ഖയേ ഞാണം ന ലബ്ഭതി, തസ്മാ പടിപ്പസ്സദ്ധട്ഠേന അനുപ്പാദേ ഞാണന്തി വുത്തം. സേസം പന യഥാനുരൂപം വേദിതബ്ബന്തി. ഇദാനി യസ്മാ കിലേസപ്പഹാനേ സതി അഭിസമയോ ഹോതി, അഭിസമയേ ച സതി കിലേസപ്പഹാനം ഹോതി, തസ്മാ ചോദനാപുബ്ബങ്ഗമം കിലേസപ്പഹാനം ദസ്സേതുകാമോ യ്വായന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ യ്വായന്തി യോ അയം മഗ്ഗട്ഠോ അരിയപുഗ്ഗലോ. ഏവമാദികാനി പനേത്ഥ ചത്താരി വചനാനി ചോദകസ്സ പുച്ഛാ. പുന അതീതേ കിലേസേ പജഹതീതി ഇദം ചോദനായ ഓകാസദാനത്ഥം വിസ്സജ്ജനം. ഖീണന്തി ഭങ്ഗവസേന ഖീണം. നിരുദ്ധന്തി സന്താനവസേന പുനപ്പുനം അനുപ്പത്തിയാ നിരുദ്ധം. വിഗതന്തി വത്തമാനക്ഖണതോ അപഗതം. വിഗമേതീതി അപഗമയതി. അത്ഥങ്ഗതന്തി അഭാവം ഗതം. അത്ഥങ്ഗമേതീതി അഭാവം ഗമയതി. തത്ഥ ദോസം ദസ്സേത്വാ ന അതീതേ കിലേസേ പജഹതീതി പടിക്ഖിത്തം. അനാഗതചോദനായ അജാതന്തി ജാതിം അപ്പത്തം. അനിബ്ബത്തന്തി സഭാവം അപ്പത്തം. അനുപ്പന്നന്തി ഉപ്പാദതോ പഭുതി ഉദ്ധം ന പടിപന്നം. അപാതുഭൂതന്തി പച്ചുപ്പന്നഭാവേന ചിത്തസ്സ അപാതുഭൂതം. അതീതാനാഗതേ പജഹതോ പഹാതബ്ബാനം നത്ഥിതായ അഫലോ വായാമോ ആപജ്ജതീതി തദുഭയമ്പി പടിക്ഖിത്തം. രത്തോ രാഗം പജഹതീതി വത്തമാനേന രാഗേന രത്തോ തമേവ രാഗം പജഹതി. വത്തമാനകിലേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ഥാമഗതോതി ഥിരസഭാവം ഗതോ. കണ്ഹസുക്കാതി അകുസലാ ച കുസലാ ച ധമ്മാ യുഗനദ്ധാ സമമേവ വത്തന്തീതി ആപജ്ജതീതി അത്ഥോ. സംകിലേസികാതി ഏവം സംകിലേസാനം സമ്പയുത്തഭാവേ സതി സംകിലേസേ നിയുത്താ മഗ്ഗഭാവനാ ഹോതീതി ആപജ്ജതീതി അത്ഥോ. ഏവം പച്ചുപ്പന്നേ പജഹതോ വായാമേന സദ്ധിം പഹാതബ്ബാനം അത്ഥിതായ സംകിലേസികാ ച മഗ്ഗഭാവനാ ഹോതി, വായാമോ ച അഫലോ ഹോതി. ന ഹി പച്ചുപ്പന്നാനം കിലേസാനം ചിത്തവിപ്പയുത്തതാ നാമ അത്ഥീതി.

ന ഹീതി ചതുധാ വുത്തസ്സ വചനസ്സ പടിക്ഖേപോ. അത്ഥീതി പടിജാനനം. യഥാ കഥം വിയാതി അത്ഥിഭാവസ്സ ഉദാഹരണദസ്സനത്ഥം പുച്ഛാ. യഥാ അത്ഥി, തം കേന പകാരേന വിയ അത്ഥി, കിം വിയ അത്ഥീതി അത്ഥോ. സേയ്യഥാപീതി യഥാ നാമ. തരുണരുക്ഖോതി ഫലദായകഭാവദീപനത്ഥം തരുണഗ്ഗഹണം. അജാതഫലോതി ഫലദായകത്തേപി സതി ഫലഗ്ഗഹണതോ പുരേകാലഗ്ഗഹണം. തമേനന്തി തം രുക്ഖം. ഏനന്തി നിപാതമത്തം, തം ഏതന്തി വാ അത്ഥോ. മൂലം ഛിന്ദേയ്യാതി മൂലതോ ഛിന്ദേയ്യ. അജാതഫലാതി അജാതാനി ഫലാനി. ഏവമേവന്തി ഏവം ഏവം. ഉപ്പാദോ പവത്തം നിമിത്തം ആയൂഹനാതി ചതൂഹിപി പച്ചുപ്പന്നഖന്ധസന്താനമേവ വുത്തം. യസ്മിഞ്ഹി ഖന്ധസന്താനേ യം യം മഗ്ഗഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, തേന തേന മഗ്ഗഞാണേന പഹാതബ്ബാനം കിലേസാനം തം ഖന്ധസന്താനം അബീജം ഹോതി, തസ്സ അബീജഭൂതത്താ തപ്പച്ചയാ തേ തേ കിലേസാ അനുപ്പന്നാ ഏവ ന ഉപ്പജ്ജന്തി. ആദീനവം ദിസ്വാതി അനിച്ചാദിതോ ആദീനവം ദിസ്വാ. അനുപ്പാദോതിആദീഹി ചതൂഹി നിബ്ബാനമേവ വുത്തം. ചിത്തം പക്ഖന്ദതീതി മഗ്ഗസമ്പയുത്തം ചിത്തം പക്ഖന്ദതി. ഹേതുനിരോധാ ദുക്ഖനിരോധോതി കിലേസാനം ബീജഭൂതസ്സ സന്താനസ്സ അനുപ്പാദനിരോധാ അനാഗതക്ഖന്ധഭൂതസ്സ ദുക്ഖസ്സ ഹേതുഭൂതാനം കിലേസാനം അനുപ്പാദനിരോധോ ഹോതി. ഏവം ദുക്ഖസ്സ ഹേതുഭൂതകിലേസാനം അനുപ്പാദനിരോധാ ദുക്ഖസ്സ അനുപ്പാദനിരോധോ ഹോതി. ഏവം കിലേസപ്പഹാനയുത്തിസബ്ഭാവതോ ഏവ അത്ഥി മഗ്ഗഭാവനാതിആദിമാഹ. അട്ഠകഥായം (വിസുദ്ധി. ൨.൮൩൨) പന ‘‘ഏതേന കിം ദീപിതം ഹോതി? ഭൂമിലദ്ധാനം കിലേസാനം പഹാനം ദീപിതം ഹോതി. ഭൂമിലദ്ധാ പന കിം അതീതാ അനാഗതാ, ഉദാഹു പച്ചുപ്പന്നാതി? ഭൂമിലദ്ധുപ്പന്നായേവ നാമാ’’തി വത്വാ കഥിതകിലേസപ്പഹാനസ്സ വിത്ഥാരകഥാ സുതമയഞാണകഥായ മഗ്ഗസച്ചനിദ്ദേസവണ്ണനായം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ, ഇധ പന മഗ്ഗഞാണേന പഹാതബ്ബാ കിലേസായേവ അധിപ്പേതാതി.

അഭിസമയകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.