൨. ഇദ്ധികഥാ

ഇദ്ധികഥാവണ്ണനാ

൯. ഇദാനി പഞ്ഞാകഥായ അനന്തരം പഞ്ഞാനുഭാവം ദസ്സേന്തേന കഥിതായ ഇദ്ധികഥായ അപുബ്ബത്ഥാനുവണ്ണനാ. തത്ഥ പുച്ഛാസു താവ കാ ഇദ്ധീതി സഭാവപുച്ഛാ. കതി ഇദ്ധിയോതി പഭേദപുച്ഛാ. കതി ഭൂമിയോതി സമ്ഭാരപുച്ഛാ. കതി പാദാതി പതിട്ഠപുച്ഛാ. കതി പദാനീതി ആസന്നകാരണപുച്ഛാ. കതി മൂലാനീതി ആദികാരണപുച്ഛാ. വിസജ്ജനേസു ഇജ്ഝനട്ഠേന ഇദ്ധീതി നിപ്ഫത്തിഅത്ഥേന പടിലാഭട്ഠേന ചാതി അത്ഥോ. യഞ്ഹി നിപ്ഫജ്ജതി പടിലബ്ഭതി ച, തം ഇജ്ഝതീതി വുച്ചതി. യഥാഹ – ‘‘കാമം കാമയമാനസ്സ, തസ്സ ചേതം സമിജ്ഝതീ’’തി (സു. നി. ൭൭൨). ‘‘നേക്ഖമ്മം ഇജ്ഝതീതി ഇദ്ധി, പടിഹരതീതി പാടിഹാരിയ’’ന്തിആദി (പടി. മ. ൩.൩൨). അപരോ നയോ – ഇജ്ഝനട്ഠേന ഇദ്ധി, ഉപായസമ്പദായേതം അധിവചനം. ഉപായസമ്പദാ ഹി ഇജ്ഝതി അധിപ്പേതഫലപ്പസവനതോ. യഥാഹ – ‘‘അയം ഖോ, ചിത്തോ ഗഹപതി, സീലവാ കല്യാണധമ്മോ, സചേ പണിദഹിസ്സതി ‘അനാഗതമദ്ധാനം രാജാ അസ്സം ചക്കവത്തീ’തി. ഇജ്ഝിസ്സതി ഹി സീലവതോ ചേതോപണിധി വിസുദ്ധത്താ’’തി (സം. നി. ൪.൩൫൨). അപരോ നയോ – ഏതായ സത്താ ഇജ്ഝന്തീതി ഇദ്ധി. ഇജ്ഝന്തീതി ഇദ്ധാ വുദ്ധാ ഉക്കംസഗതാ ഹോന്തീതി വുത്തം ഹോതി.

൧൦. ദസസു ഇദ്ധീസു അധിട്ഠാനവസേന നിപ്ഫന്നത്താ അധിട്ഠാനാ ഇദ്ധി. പകതിവണ്ണവിജഹനവികാരവസേന പവത്തത്താ വികുബ്ബനാ ഇദ്ധി. സരീരബ്ഭന്തരേ അഞ്ഞസ്സ മനോമയസ്സ സരീരസ്സ നിപ്ഫത്തിവസേന പവത്തത്താ മനോമയാ ഇദ്ധി. ഞാണപ്പവത്തിതോ പുബ്ബേ വാ പച്ഛാ വാ തംഖണേ വാ ഞാണാനുഭാവനിബ്ബത്തോ വിസേസോ ഞാണവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി. സമാധിതോ പുബ്ബേ വാ പച്ഛാ വാ തംഖണേ വാ സമഥാനുഭാവനിബ്ബത്തോ വിസേസോ സമാധിവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി. ചേതോവസിപ്പത്താനം അരിയാനംയേവ സമ്ഭവതോ അരിയാ ഇദ്ധി. കമ്മവിപാകവസേന ജാതോ വിസേസോ കമ്മവിപാകജാ ഇദ്ധി. പുബ്ബേ കതപുഞ്ഞസ്സ ജാതോ വിസേസോ പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധി. വിജ്ജായ ജാതോ വിസേസോ വിജ്ജാമയാ ഇദ്ധി. തേന തേന സമ്മാപയോഗേന തസ്സ തസ്സ കമ്മസ്സ ഇജ്ഝനം തത്ഥ തത്ഥ സമ്മാപയോഗപച്ചയാ ഇജ്ഝനട്ഠേന ഇദ്ധി.

ഇദ്ധിയാ ചതസ്സോ ഭൂമിയോതി അവിസേസേത്വാ വുത്തേപി യഥാലാഭവസേന അധിട്ഠാനവികുബ്ബനമനോമയിദ്ധിയാ ഏവ ഭൂമിയോ, ന സേസാനം. വിവേകജാ ഭൂമീതി വിവേകതോ വാ വിവേകേ വാ ജാതാ വിവേകജാ ഭൂമി. പീതിസുഖഭൂമീതി പീതിസുഖയുത്താ ഭൂമി. ഉപേക്ഖാസുഖഭൂമീതി തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖായ ച സുഖേന ച യുത്താ ഭൂമി. അദുക്ഖമസുഖാഭൂമീതി അദുക്ഖമസുഖവേദനായുത്താ ഭൂമി. തേസു പഠമദുതിയാനി ഝാനാനി പീതിഫരണതാ, തീണി ഝാനാനി സുഖഫരണതാ, ചതുത്ഥജ്ഝാനം ചേതോഫരണതാ. ഏത്ഥ ച പുരിമാനി തീണി ഝാനാനി യസ്മാ പീതിഫരണേന ച സുഖഫരണേന ച സുഖസഞ്ഞഞ്ച ലഹുസഞ്ഞഞ്ച ഓക്കമിത്വാ ലഹുമുദുകമ്മഞ്ഞകായോ ഹുത്വാ ഇദ്ധിം പാപുണാതി, തസ്മാ ഇമിനാ പരിയായേന ഇദ്ധിലാഭായ സംവത്തനതോ സമ്ഭാരഭൂമിയോതി വേദിതബ്ബാനി. ചതുത്ഥജ്ഝാനം പന ഇദ്ധിലാഭായ പകതിഭൂമിയേവ. ഇദ്ധിലാഭായാതി അത്തനോ സന്താനേ പാതുഭാവവസേന ഇദ്ധീനം ലാഭായ. ഇദ്ധിപടിലാഭായാതി പരിഹീനാനം വാ ഇദ്ധീനം വീരിയാരമ്ഭവസേന പുന ലാഭായ, ഉപസഗ്ഗവസേന വാ പദം വഡ്ഢിതം. ഇദ്ധിവികുബ്ബനതായാതി ഇദ്ധിയാ വിവിധകരണഭാവായ. ഇദ്ധിവിസവിതായാതി വിവിധം വിസേസം സവതി ജനേതി പവത്തേതീതി വിസവീ, വിവിധം സവനം വാ അസ്സ അത്ഥീതി വിസവീ, തസ്സ ഭാവോ വിസവിതാ. തസ്സാ വിസവിതായ, ഇദ്ധിയാ വിവിധവിസേസപവത്തനഭാവായാതി അത്ഥോ. ഇദ്ധിവസീഭാവായാതി ഇദ്ധിയാ ഇസ്സരഭാവായ. ഇദ്ധിവേസാരജ്ജായാതി ഇദ്ധിവിസാരദഭാവായ. ഇദ്ധിപാദാ ഞാണകഥായം വുത്തത്ഥാ.

ഛന്ദം ചേ ഭിക്ഖു നിസ്സായാതി യദി ഭിക്ഖു ഛന്ദം നിസ്സായ ഛന്ദം അധിപതിം കരിത്വാ. ലഭതി സമാധിന്തി സമാധിം പടിലഭതി നിബ്ബത്തേതി. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ ഛന്ദവീരിയചിത്തവീമംസാ ചത്താരി പദാനി, തംസമ്പയുത്താ ചത്താരോ സമാധീ ചത്താരി പദാനീതി ഏവം അട്ഠ പദാനി. യസ്മാ പന ഇദ്ധിമുപ്പാദേതുകാമതാഛന്ദോ സമാധിനാ ഏകതോ നിയുത്തോവ ഇദ്ധിലാഭായ സംവത്തതി, തഥാ വീരിയാദയോ, തസ്മാ ഇമാനി അട്ഠ പദാനി വുത്താനീതി വേദിതബ്ബാനി.

യം തം ഭഗവതാ അഭിഞ്ഞാ ഉപ്പാദേതുകാമസ്സ യോഗിനോ കത്തബ്ബയോഗവിധിം ദസ്സേന്തേന ‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൩൮) ചിത്തസ്സ ആനേഞ്ജം വുത്തം, തം ഥേരോ സോളസധാ ദസ്സേന്തോ സോളസമൂലാനീതിആദിമാഹ. തത്ഥ അനോനതന്തി കോസജ്ജവസേന അനോനതം, അസല്ലീനന്തി അത്ഥോ. അനുന്നതന്തി ഉദ്ധച്ചവസേന ഉദ്ധം ന ആരുള്ഹം, അനുദ്ധതന്തി അത്ഥോ. അനഭിനതന്തി ലോഭവസേന ന അഭിനതം, അനല്ലീനന്തി അത്ഥോ. അഭികാമതായ നതം അഭിനതന്തി, ഇദം താദിസം ന ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി. രാഗേതി സങ്ഖാരവത്ഥുകേന ലോഭേന. അനപനതന്തി ദോസവസേന ന അപനതം, ന ഘട്ടനന്തി അത്ഥോ. ‘‘നതം നതീ’’തി അത്ഥതോ ഏകം. അപഗതനതന്തി അപനതം, ഇദം താദിസം ന ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി. അനിസ്സിതന്തി അനത്തതോ ദിട്ഠത്താ ദിട്ഠിവസേന ‘‘അത്താ’’തി വാ ‘‘അത്തനിയ’’ന്തി വാ കിഞ്ചി ന നിസ്സിതം. അപ്പടിബദ്ധന്തി പച്ചുപകാരാസാവസേന നപ്പടിബദ്ധം. ഛന്ദരാഗേതി സത്തവത്ഥുകേന ലോഭേന. വിപ്പമുത്തന്തി വിക്ഖമ്ഭനവിമുത്തിവസേന കാമരാഗതോ വിപ്പമുത്തം. അഥ വാ പഞ്ചവിമുത്തിവസേന കാമരാഗതോ വിപ്പമുത്തം. അഥ വാ പഞ്ചവിമുത്തിവസേന തതോ തതോ പടിപക്ഖതോ വിപ്പമുത്തം. ഇദം പുഥുജ്ജനസേഖാസേഖാനമ്പി അഭിഞ്ഞായ ഉപ്പാദനതോ നിരോധസമാപത്തിഞാണേ ‘‘സോളസഹി ഞാണചരിയാഹീ’’തി (പടി. മ. ൧.൮൪) വുത്തനയേന ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദേന വുത്തം, യഥാലാഭവസേന പന ഗഹേതബ്ബം. കാമരാഗേതി മേഥുനരാഗേന. വിസഞ്ഞുത്തന്തി വിക്ഖമ്ഭനതോ സേസകിലേസേഹി വിസംയുത്തം, ഉക്കട്ഠനയേന സമുച്ഛേദതോ വാ വിപ്പയുത്തം. കിലേസേതി സേസകിലേസേന. വിമരിയാദികതന്തി വിക്ഖമ്ഭിതബ്ബമരിയാദവസേന വിഗതകിലേസമരിയാദം കതം, തേന തേന മഗ്ഗേന പഹാതബ്ബമരിയാദവസേന വാ വിഗതകിലേസമരിയാദം കതം. കിലേസമരിയാദേതി തേന തേന പഹീനേന കിലേസമരിയാദേന. ലിങ്ഗവിപല്ലാസോ ചേത്ഥ ദട്ഠബ്ബോ. ഏകത്തഗതന്തി ഏകാരമ്മണഗതം. നാനത്തകിലേസേഹീതി നാനാരമ്മണേ പവത്തമാനേഹി കിലേസേഹി. ഇദം ആരമ്മണമപേക്ഖിത്വാ വുത്തം, ‘‘അനോനത’’ന്തിആദി പന കിലേസേ ഏവ അപേക്ഖിത്വാ. ഓഭാസഗതന്തി പഞ്ഞായ വിസദപ്പവത്തിവസേന പഞ്ഞോഭാസം ഗതം. അവിജ്ജന്ധകാരേതി ബലവഅവിജ്ജായ. ചതസ്സോ ച ഭൂമിയോ സോളസ ച മൂലാനി ഇദ്ധിയാ പുബ്ബഭാഗവസേന വുത്താനി, ചത്താരോ ച പാദാ അട്ഠ ച പദാനി പുബ്ബഭാഗവസേന ച സമ്പയോഗവസേന ച വുത്താനീതി.

൧൦. ഏവം ഇദ്ധിയാ ഭൂമിപാദപദമൂലഭൂതേ ധമ്മേ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി താ ഇദ്ധിയോ ദസ്സേന്തോ കതമാ അധിട്ഠാനാ ഇദ്ധീതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഉദ്ദേസപദാനം അത്ഥോ ഇദ്ധിവിധഞാണനിദ്ദേസേ വുത്തോയേവ. ഇധ ഭിക്ഖൂതി ഇമസ്മിം സാസനേ ഭിക്ഖു. തേന സബ്ബപകാരവസേന ഇദ്ധിവിധകാരകസ്സ അഞ്ഞത്ഥ അഭാവം ദീപേതി. ഇമേസം ദ്വിന്നം പദാനം നിദ്ദേസോ ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥോ. തേനേവ ച ഇദ്ധിയാ ഭൂമിപാദപദമൂലഭൂതേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൩൬൫-൩൬൬) വുത്തേഹി ചുദ്ദസഹി പന്നരസഹി വാ ആകാരേഹി പരിദമിതചിത്തതാ ച ഛന്ദാദിഏകേകാധിപതിസമാപജ്ജനവസേന ആവജ്ജനാദിവസീഭാവവസേന ച മുദുകമ്മഞ്ഞകതചിത്തതാ ച വുത്താ ഹോതി. ബലവപുബ്ബയോഗസമ്പന്നോ പുബ്ബയോഗസമ്പത്തിയാ അരഹത്തപടിലാഭേനേവ പടിലദ്ധാഭിഞ്ഞാദിഗുണോ ഭിക്ഖു ഭൂമിആദീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതീതി കത്വാ സോപി വുത്തോവ ഹോതി.

ബഹുകം ആവജ്ജതീതി പഥവീകസിണാരമ്മണം അഭിഞ്ഞാപാദകം ചതുത്ഥജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ സചേ സതം ഇച്ഛതി, ‘‘സതം ഹോമി, സതം ഹോമീ’’തി പരികമ്മകരണവസേന ആവജ്ജതി. ആവജ്ജിത്വാ ഞാണേന അധിട്ഠാതീതി ഏവം പരികമ്മം കത്വാ അഭിഞ്ഞാഞാണേന അധിട്ഠാതി. ഏത്ഥ പരികമ്മം കത്വാ പുന പാദകജ്ഝാനസമാപജ്ജനം ന വുത്തം. കിഞ്ചാപി ന വുത്തം, അഥ ഖോ അട്ഠകഥായം (വിസുദ്ധി. ൨.൩൮൬) ‘‘ആവജ്ജതീതി പരികമ്മവസേനേവ വുത്തം, ആവജ്ജിത്വാ ഞാണേന അധിട്ഠാതീതി അഭിഞ്ഞാഞാണവസേന വുത്തം, തസ്മാ ബഹുകം ആവജ്ജതി, തതോ തേസം പരികമ്മചിത്താനം അവസാനേ സമാപജ്ജതി, സമാപത്തിതോ വുട്ഠഹിത്വാ പുന ‘ബഹുകോ ഹോമീ’തി ആവജ്ജിത്വാ തതോ പരം പവത്താനം തിണ്ണം ചതുന്നം വാ പുബ്ബഭാഗചിത്താനം അനന്തരാ ഉപ്പന്നേന സന്നിട്ഠാപനവസേന അധിട്ഠാനന്തി ലദ്ധനാമേന ഏകേനേവ അഭിഞ്ഞാഞാണേന അധിട്ഠാതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി വുത്തത്താ ഏവമേവ ദട്ഠബ്ബം. യഥാ ‘‘ഭുഞ്ജിത്വാ സയതീ’’തി വുത്തേ പാനീയം അപിവിത്വാ ഹത്ഥധോവനാദീനി അകത്വാ ഭുത്താനന്തരമേവ സയതീതി അത്ഥോ ന ഹോതീതി അന്തരാ സന്തേസുപി അഞ്ഞേസു കിച്ചേസു ‘‘ഭുത്വാ സയതീ’’തി വുച്ചതി, ഏവമിധാപീതി ദട്ഠബ്ബം. പഠമം പാദകജ്ഝാനസമാപജ്ജനമ്പി ഹി പാളിയം അവുത്തമേവാതി. തേന പന അധിട്ഠാനഞാണേന സഹേവ സതം ഹോതി. സഹസ്സേപി സതസഹസ്സേപി ഏസേവ നയോ. സചേ ഏവം ന ഇജ്ഝതി, പുന പരികമ്മം കത്വാ ദുതിയമ്പി സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ അധിട്ഠാതബ്ബം. സംയുത്തട്ഠകഥായഞ്ഹി ‘‘ഏകവാരം ദ്വിവാരം സമാപജ്ജിതും വട്ടതീ’’തി വുത്തം. തത്ഥ പാദകജ്ഝാനചിത്തം നിമിത്താരമ്മണം, പരികമ്മചിത്താനി സതാരമ്മണാനി വാ സഹസ്സാരമ്മണാനി വാ. താനി ച ഖോ വണ്ണവസേന, ന പണ്ണത്തിവസേന. അധിട്ഠാനചിത്തമ്പി തഥേവ സതാരമ്മണം വാ സഹസ്സാരമ്മണം വാ. തം പുബ്ബേ വുത്തഅപ്പനാചിത്തമിവ ഗോത്രഭുഅനന്തരം ഏകമേവ ഉപ്പജ്ജതി രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനികം.

യഥായസ്മാ ചൂളപന്ഥകോ ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഹോതീതി ബഹുധാഭാവസ്സ കായസക്ഖിദസ്സനത്ഥം വുത്തം. വത്തമാനവചനം പനേത്ഥ ഥേരസ്സ തഥാകരണപകതികത്താ തസ്സ ധരമാനകാലത്താ ച കതന്തി വേദിതബ്ബം. ഏകോ ഹോതീതി വാരേപി ഏസേവ നയോ.

തത്രിദം വത്ഥു (വിസുദ്ധി. ൨.൩൮൬) – തേ ദ്വേ ഭാതരോ കിര ഥേരാ പന്ഥേ ജാതത്താ ‘‘പന്ഥകാ’’തി നാമം ലഭിംസു. തേസു ജേട്ഠോ മഹാപന്ഥകോ പബ്ബജിത്വാ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. സോ അരഹാ ഹുത്വാ ചൂളപന്ഥകം പബ്ബാജേത്വാ –

‘‘പദുമം യഥാ കോകനദം സുഗന്ധം, പാതോ സിയാ ഫുല്ലമവീതഗന്ധം;

അങ്ഗീരസം പസ്സ വിരോചമാനം, തപന്തമാദിച്ചമിവന്തലിക്ഖേ’’തി. (അ. നി. ൫.൧൯൫; സം. നി. ൧.൧൨൩) –

ഇമം ഗാഥം അദാസി. സോ തം ചതൂഹി മാസേഹി പഗുണം കാതും നാസക്ഖി. അഥ നം ഥേരോ ‘‘അഭബ്ബോ ത്വം ഇമസ്മിം സാസനേ, നിക്ഖമ ഇതോ’’തി ആഹ. തസ്മിഞ്ച കാലേ ഥേരോ ഭത്തുദ്ദേസകോ ഹോതി. ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ ബഹും മാലാഗന്ധവിലേപനം ആദായ അത്തനോ അമ്ബവനം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം പൂജേത്വാ ധമ്മം സുത്വാ ദസബലം വന്ദിത്വാ ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘സ്വേ, ഭന്തേ, ബുദ്ധപ്പമുഖാനി പഞ്ച ഭിക്ഖുസതാനി ആദായ അമ്ഹാകം നിവേസനേ ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി ആഹ. ഥേരോപി ‘‘ഠപേത്വാ ചൂളപന്ഥകം സേസാനം അധിവാസേമീ’’തി ആഹ. തം സുത്വാ ചൂളപന്ഥകോ ഭിയ്യോസോ മത്തായ ദോമനസ്സപ്പത്തോ ഹുത്വാ പുനദിവസേ പാതോവ വിഹാരാ നിക്ഖമിത്വാ സാസനേ സാപേക്ഖതായ വിഹാരദ്വാരകോട്ഠകേ രോദമാനോ അട്ഠാസി.

ഭഗവാ തസ്സ ഉപനിസ്സയം ദിസ്വാ തം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘കസ്മാ രോദസീ’’തി ആഹ. സോ തം പവത്തിം ആചിക്ഖി. ഭഗവാ ‘‘ന സജ്ഝായം കാതും അസക്കോന്തോ മമ സാസനേ അഭബ്ബോ നാമ ഹോതി, മാ സോചി, പന്ഥകാ’’തി ചക്കചിത്തതലേന പാണിനാ തസ്സ സീസം പരാമസിത്വാ തം ബാഹായം ഗഹേത്വാ വിഹാരം പവിസിത്വാ ഗന്ധകുടിപമുഖേ നിസീദാപേത്വാ ഇദ്ധിയാ അഭിസങ്ഖതം പരിസുദ്ധം പിലോതികഖണ്ഡം ‘‘ഇമം പിലോതികം ‘രജോഹരണം രജോഹരണ’ന്തി ഹത്ഥേന പരിമജ്ജന്തോ നിസീദ, പന്ഥകാ’’തി വത്വാ തസ്സ പിലോതികഖണ്ഡം ദത്വാ കാലേ ആരോചിതേ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ജീവകസ്സ ഗേഹം ഗന്ത്വാ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദി. തസ്സ തം പിലോതികഖണ്ഡം തഥാപരിമജ്ജന്തസ്സ കിലിട്ഠം ഹുത്വാ കമേന കാളവണ്ണം അഹോസി. സോ ‘‘ഇദം പരിസുദ്ധം പിലോതികഖണ്ഡം, നത്ഥേത്ഥ ദോസോ, അത്തഭാവം നിസ്സായ പനായം ദോസോ’’തി സഞ്ഞം പടിലഭിത്വാ പഞ്ചസു ഖന്ധേസു ഞാണം ഓതാരേത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേസി. അഥസ്സ ഭഗവാ ഓഭാസം വിസ്സജ്ജേത്വാ പുരതോ നിസിന്നോ വിയ പഞ്ഞായമാനരൂപോ ഹുത്വാ ഇമാ ഓഭാസഗാഥാ അഭാസി –

‘‘രാഗോ രജോ ന ച പന രേണു വുച്ചതി, രാഗസ്സേതം അധിവചനം രജോതി;

ഏതം രജം വിപ്പജഹിത്വ ഭിക്ഖവോ, വിഹരന്തി തേ വിഗതരജസ്സ സാസനേ.

‘‘ദോസോ…പേ… സാസനേ.

‘‘മോഹോ രജോ ന ച പന രേണു വുച്ചതി, മോഹസ്സേതം അധിവചനം രജോതി;

ഏതം രജം വിപ്പജഹിത്വ ഭിക്ഖവോ, വിഹരന്തി തേ വിഗതരജസ്സ സാസനേ. (മഹാനി. ൨൦൯);

‘‘അധിചേതസോ അപ്പമജ്ജതോ, മുനിനോ മോനപഥേസു സിക്ഖതോ;

സോകാ ന ഭവന്തി താദിനോ, ഉപസന്തസ്സ സദാ സതീമതോ’’തി. (ഉദാ. ൩൭);

ഗാഥാപരിയോസാനേ ഥേരോ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. സോ മനോമയജ്ഝാനലാഭീ ഹുത്വാ ഏകോ ഹുത്വാ ബഹുധാ, ബഹുധാ ഹുത്വാ ഏകോ ഭവിതും സമത്ഥോ അഹോസി. അരഹത്തമഗ്ഗേനേവസ്സ തീണി പിടകാനി ഛ ച അഭിഞ്ഞാ ആഗമിംസു.

ജീവകോപി ഖോ ദസബലസ്സ ദക്ഖിണോദകം ഉപനാമേസി. സത്ഥാ പത്തം ഹത്ഥേന പിദഹിത്വാ ‘‘കിം ഭന്തേ’’തി പുട്ഠോ ‘‘വിഹാരേ ഏകോ ഭിക്ഖു അത്ഥി, ജീവകാ’’തി ആഹ. സോ പുരിസം പേസേസി ‘‘ഗച്ഛ അയ്യം ഗഹേത്വാ സീഘം ഏഹീ’’തി. ചൂളപന്ഥകത്ഥേരോ തസ്സ പുരിസസ്സ പുരേ ആഗമനായേവ ഭാതരം അത്തനോ പത്തവിസേസം ഞാപേതുകാമോ ഭിക്ഖുസഹസ്സം നിമ്മിനിത്വാ ഏകമ്പി ഏകേന അസദിസം, ഏകസ്സാപി ച ചീവരവിചാരണാദിസാമണകകമ്മം അഞ്ഞേന അസദിസം അകാസി. പുരിസോ ഗന്ത്വാ വിഹാരേ ബഹൂ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ പച്ചാഗന്ത്വാ ‘‘ബഹൂ, ഭന്തേ, വിഹാരേ ഭിക്ഖൂ, പക്കോസിതബ്ബം അയ്യം ന പസ്സാമീ’’തി ജീവകസ്സ കഥേസി. ജീവകോ സത്ഥാരം പുച്ഛിത്വാ തസ്സ നാമം വത്വാ പുന തം പേസേസി. സോ ഗന്ത്വാ ‘‘ചൂളപന്ഥകോ നാമ കതരോ ഭന്തേ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അഹം ചൂളപന്ഥകോ, അഹം ചൂളപന്ഥകോ’’തി സകിംയേവ മുഖസഹസ്സം കഥേസി. സോ പുന ഗന്ത്വാ ‘‘സബ്ബേപി കിര ചൂളപന്ഥകാ, അഹം പക്കോസിതബ്ബം ന ജാനാമീ’’തി ആഹ. ജീവകോ പടിവിദ്ധസച്ചതായ ‘‘ഇദ്ധിമാ ഭിക്ഖൂ’’തി നയതോ അഞ്ഞാസി. ഭഗവാ ആഹ – ‘‘ഗച്ഛ, യം പഠമം പസ്സസി, തം ചീവരകണ്ണേ ഗഹേത്വാ സത്ഥാ തം ആമന്തേതീതി വത്വാ ആനേഹീ’’തി. സോ ഗന്ത്വാ തഥാ അകാസി. താവദേവ സബ്ബേപി നിമ്മിതാ അന്തരധായിംസു. ഥേരോ തം ഉയ്യോജേത്വാ മുഖധോവനാദിസരീരകിച്ചം നിട്ഠപേത്വാ പഠമതരം ഗന്ത്വാ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദി. തസ്മിം ഖണേ സത്ഥാ ദക്ഖിണോദകം ഗണ്ഹിത്വാ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ ചൂളപന്ഥകത്ഥേരേനേവ ഭത്താനുമോദനം ധമ്മകഥം കഥാപേസി. ഥേരോ ദീഘമജ്ഝിമാഗമപ്പമാണം ധമ്മകഥം കഥേസീതി.

അഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ അധിട്ഠാനേന മനോമയം കായം അഭിനിമ്മിനിത്വാ തയോ വാ ചത്താരോ വാ അഭിനിമ്മിനന്തി, ബഹുകേ ഏകസദിസേയേവ ച കത്വാ നിമ്മിനന്തി ഏകവിധമേവ കമ്മം കുരുമാനേ. ചൂളപന്ഥകത്ഥേരോ പന ഏകാവജ്ജനേനേവ ഭിക്ഖുസഹസ്സം മാപേസി. ദ്വേപി ജനേ ന ഏകസദിസേ അകാസി, ന ഏകവിധം കമ്മം കുരുമാനേ. തസ്മാ മനോമയം കായം അഭിനിമ്മിനന്താനം അഗ്ഗോ നാമ ജാതോ. അഞ്ഞേ പന ബഹൂ അനിയമേത്വാ നിമ്മിതാ ഇദ്ധിമതാ സദിസാവ ഹോന്തി. ഠാനനിസജ്ജാദീസു ച ഭാസിതതുണ്ഹീഭാവാദീസു ച യം യം ഇദ്ധിമാ കരോതി, തം തദേവ കരോന്തി. സചേ പന നാനാവണ്ണം കാതുകാമോ ഹോതി കേചി പഠമവയേ കേചി മജ്ഝിമവയേ കേചി പച്ഛിമവയേ, തഥാ ദീഘകേസേ ഉപഡ്ഢമുണ്ഡേ മുണ്ഡേ മിസ്സകകേസേ ഉപഡ്ഢരത്തചീവരേ പണ്ഡുകചീവരേ പദഭാണധമ്മകഥാസരഭഞ്ഞപഞ്ഹാപുച്ഛനപഞ്ഹാവിസജ്ജനരജനപചനചീവരസിബ്ബനധോവനാദീനി കരോന്തേ അപരേപി വാ നാനപ്പകാരകേ കാതുകാമോ ഹോതി, തേന പാദകജ്ഝാനതോ വുട്ഠായ ‘‘ഏത്തകാ ഭിക്ഖൂ പഠമവയാ ഹോന്തൂ’’തിആദിനാ നയേന പരികമ്മം കത്വാ പുന സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ അധിട്ഠാതബ്ബം, അധിട്ഠാനചിത്തേന സദ്ധിം ഇച്ഛിതിച്ഛിതപ്പകാരായേവ ഹോന്തീതി. ഏസേവ നയോ ബഹുധാപി ഹുത്വാ ഏകോ ഹോതീതിആദീസു.

അയം പന വിസേസോ – പകതിയാ ബഹുകോതി നിമ്മിതകാലബ്ഭന്തരേ നിമ്മിതപകതിയാ ബഹുകോ. ഇമിനാ ച ഭിക്ഖുനാ ഏവം ബഹുഭാവം നിമ്മിനിത്വാ പുന ‘‘ഏകോവ ഹുത്വാ ചങ്കമിസ്സാമി, സജ്ഝായം കരിസ്സാമി, പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ വാ, ‘‘അയം വിഹാരോ അപ്പഭിക്ഖുകോ, സചേ കേചി ആഗമിസ്സന്തി ‘കുതോ ഇമേ ഏത്തകാ ഏകസദിസാ ഭിക്ഖൂ, അദ്ധാ ഥേരസ്സ ഏസ ആനുഭാവോ’തി മം ജാനിസ്സന്തീ’’തി അപ്പിച്ഛതായ വാ അന്തരാവ ‘‘ഏകോ ഹോമീ’’തി ഇച്ഛന്തേന പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ‘‘ഏകോ ഹോമീ’’തി പരികമ്മം കത്വാ പുന സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ‘‘ഏകോ ഹോമീ’’തി അധിട്ഠാതബ്ബം. അധിട്ഠാനചിത്തേന സദ്ധിംയേവ ഏകോ ഹോതി. ഏവം അകരോന്തോ പന യഥാപരിച്ഛിന്നകാലവസേന സയമേവ ഏകോ ഹോതി.

൧൧. ആവിഭാവന്തി പദം നിക്ഖിപിത്വാ കേനചി അനാവടം ഹോതീതി വുത്തത്താ കേനചി അനാവടപദേന ആവിഭാവപദസ്സ പാകടഭാവത്ഥോ വുത്തോ. ‘‘ഹോതീ’’തി പദേന ‘‘കരോതീ’’തി പാഠസേസോ വുത്തോ ഹോതി. പാകടം ഹോന്തഞ്ഹി ആവിഭാവേ കതേ ഹോതി. കേനചി അനാവടന്തി കുട്ടാദിനാ യേന കേനചി അനാവടം ആവരണവിരഹിതം. അപ്പടിച്ഛന്നന്തി ഉപരിതോ അച്ഛാദിതം. തദേവ അനാവടത്താ വിവടം. അപ്പടിച്ഛന്നത്താ പാകടം. തിരോഭാവന്തി അന്തരിതഭാവം കരോതി. ആവടംയേവ തേന ആവരണേന പിഹിതം. പടിച്ഛന്നംയേവ തേന പടിച്ഛാദനേന പടികുജ്ജിതം.

ആകാസകസിണസമാപത്തിയാതി പരിച്ഛേദാകാസകസിണേ ഉപ്പാദിതായ ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാപത്തിയാ. ലാഭീതി ലാഭോ അസ്സ അത്ഥീതി ലാഭീ. അപരിക്ഖിത്തേതി കേനചി സമന്തതോ അപരിക്ഖിത്തേ പദേസേ. ഇധ ആകാസകസിണസ്സേവ വുത്തത്താ തത്ഥ ഭാവിതമേവ ഝാനം ആകാസകരണസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, ന അഞ്ഞന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഉപരിആപോകസിണാദീസുപി തദാരമ്മണമേവ ഝാനം ദട്ഠബ്ബം, ന അഞ്ഞം. പഥവിം ആവജ്ജതി, ഉദകം ആവജ്ജതി, ആകാസം ആവജ്ജതീതി പകതിപഥവീഉദകആകാസേ ആവജ്ജതി. അന്തലിക്ഖേതി തസ്സ ആകാസസ്സ പഥവിതോ ദൂരാകാസഭാവം ദീപേതി.

൧൨. ചന്ദിമസൂരിയപരിമജ്ജനേ കസിണനിയമം അകത്വാ ‘‘ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ’’തി അവിസേസേന വുത്തത്താ നത്ഥേത്ഥ കസിണസമാപത്തിനിയമോതി വേദിതബ്ബം. നിസിന്നകോ വാ നിപന്നകോ വാതി നിസിന്നോ വാ നിപന്നോ വാ. ഇമേഹേവ ഇതരഇരിയാപഥദ്വയമ്പി വുത്തമേവ ഹോതി. ഹത്ഥപാസേ ഹോതൂതി ഹത്ഥസമീപേ ഹോതു. ഹത്ഥപസ്സേ ഹോതൂതിപി പാഠോ. ഇദം തഥാ കാതുകാമസ്സ വസേന വുത്തം. അയം പന തത്ഥ ഗന്ത്വാപി ഹത്ഥം വഡ്ഢേത്വാപി ആമസതി. ആമസതീതി ഈസകം ഫുസതി. പരാമസതീതി ബാള്ഹം ഫുസതി. പരിമജ്ജതീതി സമന്തതോ ഫുസതി. രൂപഗതന്തി ഹത്ഥപാസേ ഠിതരൂപമേവ.

ദൂരേപി സന്തികേ അധിട്ഠാതീതി പാദകജ്ഝാനതോ വുട്ഠായ ദൂരേ ദേവലോകം വാ ബ്രഹ്മലോകം വാ ആവജ്ജതി ‘‘സന്തികേ ഹോതൂ’’തി. ആവജ്ജിത്വാ പരികമ്മം കത്വാ പുന സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ഞാണേന അധിട്ഠാതി ‘‘സന്തികേ ഹോതൂ’’തി. സന്തികേ ഹോതി. ഏസ നയോ സേസപദേസുപി. ബ്രഹ്മലോകം പന ഗന്തുകാമസ്സ ദൂരസ്സ സന്തികകരണം വത്വാ ബ്രഹ്മലോകഗമനസ്സ അനുപകാരമ്പി ഇമായ ഇദ്ധിയാ ഇജ്ഝമാനവിസേസം ദസ്സേന്തോ സന്തികേപീതിആദിമാഹ. തത്ഥ ന കേവലം ഥോകകരണബഹുകരണമേവ, ‘‘അമധുരം മധുര’’ന്തിആദീസുപി യം യം ഇച്ഛതി, തം സബ്ബം ഇദ്ധിമതോ ഇജ്ഝതി. അപരോ നയോ – ദൂരേപി സന്തികേ അധിട്ഠാതീതി ദൂരേ ബ്രഹ്മലോകം വാ മനുസ്സലോകസ്സ സന്തികേ അധിട്ഠാതി. സന്തികേപി ദൂരേ അധിട്ഠാതീതി സന്തികേ മനുസ്സലോകം വാ ദൂരേ ബ്രഹ്മലോകേ അധിട്ഠാതി. ബഹുകമ്പി ഥോകം അധിട്ഠാതീതി സചേ ബ്രഹ്മാനോ ബഹൂ സന്നിപതിതാ ഹോന്തി, മഹാഅത്തഭാവത്താ ദസ്സനൂപചാരം സവനൂപചാരം പജഹന്തി, ദസ്സനൂപചാരേ ച സവനൂപചാരേ ച ഏകജ്ഝം സങ്ഖിപിത്വാ ബഹുകമ്പി ഥോകന്തി അധിട്ഠാതി. ഥോകമ്പി ബഹുകം അധിട്ഠാതീതി സചേ മഹാപരിവാരേന ഗന്തുകാമോ ഹോതി, ഏകകത്താ ഥോകം അത്താനം ബഹുകം അധിട്ഠഹിത്വാ മഹാപരിവാരോ ഗച്ഛതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏവം സതി ചതുബ്ബിധമ്പി തം ബ്രഹ്മലോകഗമനേ ഉപകാരോ ഹോതി.

ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ തസ്സ ബ്രഹ്മുനോ രൂപം പസ്സതീതി ഇധ ഠിതോ ആലോകം വഡ്ഢേത്വാ യസ്സ ബ്രഹ്മുനോ രൂപം ദട്ഠുകാമോ, ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ തസ്സ ബ്രഹ്മുനോ രൂപം പസ്സതി. ഇധേവ ഠിതോ ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ തസ്സ ബ്രഹ്മുനോ ഭാസമാനസ്സ സദ്ദം സുണാതി. ചേതോപരിയഞാണേന തസ്സ ബ്രഹ്മുനോ ചിത്തം പജാനാതി. ദിസ്സമാനേനാതി ചക്ഖുനാ പേക്ഖിയമാനേന. കായവസേന ചിത്തം പരിണാമേതീതി രൂപകായസ്സ വസേന ചിത്തം പരിണാമേതി. പാദകജ്ഝാനചിത്തം ഗഹേത്വാ കായേ ആരോപേതി, കായാനുഗതികം കരോതി ദന്ധഗമനം. കായഗമനഞ്ഹി ദന്ധം ഹോതി. അധിട്ഠാതീതി തസ്സേവ വേവചനം, സന്നിട്ഠാപേതീതി അത്ഥോ. സുഖസഞ്ഞഞ്ച ലഹുസഞ്ഞഞ്ച ഓക്കമിത്വാതി പാദകജ്ഝാനാരമ്മണേന ഇദ്ധിചിത്തേന സഹജാതം സുഖസഞ്ഞഞ്ച ലഹുസഞ്ഞഞ്ച ഓക്കമിത്വാ പവിസിത്വാ ഫുസിത്വാ പാപുണിത്വാ. സുഖസഞ്ഞാ ച നാമ ഉപേക്ഖാസമ്പയുത്തസഞ്ഞാ. ഉപേക്ഖാ ഹി സന്തം സുഖന്തി വുത്താ, സായേവ സഞ്ഞാ നീവരണേഹി ചേവ വിതക്കാദിപച്ചനീകേഹി ച വിമുത്തത്താ ലഹുസഞ്ഞാതിപി വേദിതബ്ബാ. തം ഓക്കന്തസ്സ പനസ്സ കരജകായോപി തൂലപിചു വിയ സല്ലഹുകോ ഹോതി. സോ ഏവം വാതക്ഖിത്തതൂലപിചുനാ വിയ സല്ലഹുകേന ദിസ്സമാനേന കായേന ബ്രഹ്മലോകം ഗച്ഛതി. ഏവം ഗച്ഛന്തോ ച സചേ ഇച്ഛതി, പഥവീകസിണവസേന ആകാസേ മഗ്ഗം നിമ്മിനിത്വാ പദസാ ഗച്ഛതി. സചേ ഇച്ഛതി, ആകാസേ പഥവീകസിണവസേനേവ പദേ പദേ പദുമം നിമ്മിനിത്വാ പദുമേ പദുമേ പദം നിക്ഖിപന്തോ പദസാ ഗച്ഛതി. സചേ ഇച്ഛതി, വായോകസിണവസേന വാതം അധിട്ഠഹിത്വാ തൂലപിചു വിയ വായുനാ ഗച്ഛതി. അപിച ഗന്തുകാമതാവ ഏത്ഥ പമാണം. സതി ഹി ഗന്തുകാമതായ ഏവംകതചിത്താധിട്ഠാനോ അധിട്ഠാനവേഗക്ഖിത്തോവ സോ ജിയാവേഗക്ഖിത്തോ സരോ വിയ ദിസ്സമാനോ ഗച്ഛതി.

ചിത്തവസേന കായം പരിണാമേതീതി കരജകായം ഗഹേത്വാ പാദകജ്ഝാനചിത്തേ ആരോപേതി, ചിത്താനുഗതികം കരോതി സീഘഗമനം. ചിത്തഗമനഞ്ഹി സീഘം ഹോതി. സുഖസഞ്ഞഞ്ച ലഹുസഞ്ഞഞ്ച ഓക്കമിത്വാതി രൂപകായാരമ്മണേന ഇദ്ധിചിത്തേന സഹജാതം സുഖസഞ്ഞഞ്ച ലഹുസഞ്ഞഞ്ച. സേസം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഇദം പന ചിത്തഗമനമേവ ഹോതി. ഏവം അദിസ്സമാനേന കായേന ഗച്ഛന്തോ പനായം കിം തസ്സാധിട്ഠാനചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഗച്ഛതി? ഉദാഹു ഠിതിക്ഖണേ ഭങ്ഗക്ഖണേ വാതി വുത്തേ ‘‘തീസുപി ഖണേസു ഗച്ഛതീ’’തി ഥേരോ ആഹ. കിം പന സോ സയം ഗച്ഛതി, നിമ്മിതം പേസേതീതി? യഥാരുചി കരോതി. ഇധ പനസ്സ സയം ഗമനമേവ ആഗതം.

മനോമയന്തി അധിട്ഠാനമനേന നിമ്മിതത്താ മനോമയം. സബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗന്തി സബ്ബഅങ്ഗപച്ചങ്ഗവന്തം. അഹീനിന്ദ്രിയന്തി ഇദം ചക്ഖുസോതാദീനം സണ്ഠാനവസേന വുത്തം, നിമ്മിതരൂപേ പന പസാദോ നാമ നത്ഥി. സചേ സോ ഇദ്ധിമാ ചങ്കമതി, നിമ്മിതോപി തത്ഥ ചങ്കമതീതിആദി സബ്ബം സാവകനിമ്മിതം സന്ധായ വുത്തം. ബുദ്ധനിമ്മിതാ പന യം യം ഭഗവാ കരോതി, തം തമ്പി കരോന്തി, ഭഗവതോ ചിത്തവസേന അഞ്ഞമ്പി കരോന്തീതി. ധൂമായതി പജ്ജലതീതി തേജോകസിണവസേന. ധമ്മം ഭാസതീതിആദീനി തീണി അനിയമേത്വാ വുത്താനി. സന്തിട്ഠതീതി സങ്ഗമ്മ തിട്ഠതി. സല്ലപതീതി സങ്ഗമ്മ ലപതി. സാകച്ഛം സമാപജ്ജതീതി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഉത്തരപച്ചുത്തരദാനവസേന സംകഥം കരോതി. ഏത്ഥ ച യം സോ ഇദ്ധിമാ ഇധേവ ഠിതോ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ രൂപം പസ്സതി, ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ സദ്ദം സുണാതി, ചേതോപരിയഞാണേന ചിത്തം പജാനാതി, യമ്പി സോ ഇധേവ ഠിതോ തേന ബ്രഹ്മുനാ സദ്ധിം സന്തിട്ഠതി, സല്ലപതി, സാകച്ഛം സമാപജ്ജതി, യമ്പിസ്സ ‘‘ദൂരേപി സന്തികേ അധിട്ഠാതീ’’തിആദികം അധിട്ഠാനം, യമ്പി സോ ദിസ്സമാനേന വാ അദിസ്സമാനേന വാ കായേന ബ്രഹ്മലോകം ഗച്ഛതി, ഏത്താവതാ ന കായേന വസം വത്തേതി. യഞ്ച ഖോ ‘‘സോ തസ്സ ബ്രഹ്മുനോ പുരതോ രൂപിം അഭിനിമ്മിനാതീ’’തിആദിനാ നയേന വുത്തവിധാനം ആപജ്ജതി, ഏത്താവതാ കായേന വസം വത്തേതി നാമ. സേസം പന കായേന വസവത്തനായ പുബ്ബഭാഗദസ്സനത്ഥം വുത്തന്തി. അയം താവ അധിട്ഠാനാ ഇദ്ധി.

൧൩. വികുബ്ബനിദ്ധിനിദ്ദേസേ സിഖിസ്സ ഭഗവതോ സാവകനിദസ്സനം വികുബ്ബനിദ്ധിയാ കായസക്ഖിപുഗ്ഗലദസ്സനത്ഥം വുത്തം. തമ്പി ദസ്സേന്തോ പഠമം താവ ബ്രഹ്മലോകേ ഠിതോ സഹസ്സിലോകധാതും സരേന വിഞ്ഞാപേസീതി അതിവിയ അച്ഛരിയഅബ്ഭുതഭൂതം സഹസ്സിലോകധാതുയാ സദ്ദസവനം അധിട്ഠാനിദ്ധിം ദസ്സേസി. ഇദാനി തസ്സ വത്ഥുസ്സ പരിദീപനത്ഥമിദം വുച്ചതി – ഇമസ്മാ ഹി കപ്പാ ഏകതിംസേ കപ്പേ സിഖീ ഭഗവാ അനന്തരജാതിയാ തുസിതപുരതോ ചവിത്വാ അരുണവതീനഗരേ അരുണവതോ രഞ്ഞോ പഭാവതിയാ നാമ മഹേസിയാ കുച്ഛിസ്മിം നിബ്ബത്തിത്വാ പരിപക്കഞാണോ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമിത്വാ ബോധിമണ്ഡേ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പടിവിജ്ഝിത്വാ പവത്തവരധമ്മചക്കോ അരുണവതിം നിസ്സായ വിഹരന്തോ ഏകദിവസം പാതോവ സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ ‘‘അരുണവതിം പിണ്ഡായ പവിസിസ്സാമീ’’തി നിക്ഖമിത്വാ വിഹാരദ്വാരകോട്ഠകസമീപേ ഠിതോ അഭിഭും നാമ അഗ്ഗസാവകം ആമന്തേസി – ‘‘അതിപ്പഗോ ഖോ, ഭിക്ഖു, അരുണവതിം പിണ്ഡായ പവിസിതും. യേന അഞ്ഞതരോ ബ്രഹ്മലോകോ തേനുപസങ്കമിസ്സാമാ’’തി. യഥാഹ –

‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സിഖീ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ അഭിഭും ഭിക്ഖും ആമന്തേസി – ‘ആയാമ, ബ്രാഹ്മണ, യേന അഞ്ഞതരോ ബ്രഹ്മലോകോ, തേനുപസങ്കമിസ്സാമ യാവ ഭത്തസ്സ കാലോ ഭവിസ്സതീ’തി. ‘ഏവം ഭന്തേ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അഭിഭൂ ഭിക്ഖു സിഖിസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പച്ചസ്സോസി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സിഖീ ച ഭഗവാ അഭിഭൂ ച ഭിക്ഖു യേന അഞ്ഞതരോ ബ്രഹ്മലോകോ, തേനുപസങ്കമിംസൂ’’തി (സം. നി. ൧.൧൮൫).

തത്ഥ മഹാബ്രഹ്മാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ദിസ്വാ അത്തമനോ പച്ചുഗ്ഗമനം കത്വാ ബ്രഹ്മാസനം പഞ്ഞാപേത്വാ അദാസി. ഥേരസ്സാപി അനുച്ഛവികം ആസനം പഞ്ഞാപയിംസു. നിസീദി ഭഗവാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ, ഥേരോപി അത്തനോ പത്താസനേ നിസീദി. മഹാബ്രഹ്മാപി ദസബലം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. തേനാഹ – അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സിഖീ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ അഭിഭും ഭിക്ഖും ആമന്തേസി – ‘‘പടിഭാതു, ബ്രാഹ്മണ, തം ബ്രഹ്മുനോ ച ബ്രഹ്മപരിസായ ച ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാനഞ്ച ധമ്മീ കഥാ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അഭിഭൂ ഭിക്ഖു സിഖിസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പടിസ്സുണിത്വാ ബ്രഹ്മുനോ ച ബ്രഹ്മപരിസായ ച ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാനഞ്ച ധമ്മകഥം കഥേസി. ഥേരേ ധമ്മകഥം കഥേന്തേ ബ്രഹ്മാനോ ഉജ്ഝായിംസു ‘‘ചിരസ്സഞ്ച മയം സത്ഥു ബ്രഹ്മലോകാഗമനം ലഭിമ്ഹാ, അയഞ്ച ഭിക്ഖു ഠപേത്വാ സത്ഥാരം സയം ധമ്മകഥം ആരഭീ’’തി. സത്ഥാ തേസം അനത്തമനഭാവം ഞത്വാ അഭിഭും ഭിക്ഖും ഏതദവോച – ‘‘ഉജ്ഝായന്തി ഖോ തേ, ബ്രാഹ്മണ, ബ്രഹ്മാ ച ബ്രഹ്മപരിസാ ച ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാ ച. തേന ഹി, ത്വം ബ്രാഹ്മണ, ഭിയ്യോസോ മത്തായ സംവേജേഹീ’’തി. ഥേരോ സത്ഥു വചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവികുബ്ബനം കത്വാ സഹസ്സിലോകധാതും സരേന വിഞ്ഞാപേന്തോ –

‘‘ആരമ്ഭഥ നിക്കമഥ, യുഞ്ജഥ ബുദ്ധസാസനേ;

ധുനാഥ മച്ചുനോ സേനം, നളാഗാരംവ കുഞ്ജരോ.

‘‘യോ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ, അപ്പമത്തോ വിഹസ്സതി;

പഹായ ജാതിസംസാരം, ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സതീ’’തി. (അ. നി. ൧.൧൮൫) –

ഇമം ഗാഥാദ്വയം അഭാസി.

കിം പന കത്വാ ഥേരോ സഹസ്സിലോകധാതും സരേന വിഞ്ഞാപേസീതി? നീലകസിണം താവ സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ അഭിഞ്ഞാഞാണേന ചക്കവാളസഹസ്സേ സബ്ബത്ഥ അന്ധകാരം ഫരി. തതോ ‘‘കിമിദം അന്ധകാര’’ന്തി സത്താനം ആഭോഗേ ഉപ്പന്നേ ആലോകകസിണം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ആലോകം ദസ്സേസി. ‘‘കിം ആലോകോ അയ’’ന്തി വിചിനന്താനം അത്താനം ദസ്സേസി. ചക്കവാളസഹസ്സേ ച ദേവമനുസ്സാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ഥേരംയേവ നമസ്സമാനാ അട്ഠംസു. ഥേരോ ‘‘മഹാജനോ മയ്ഹം ധമ്മം ദേസേന്തസ്സ സദ്ദം സുണാതൂ’’തി ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി. സബ്ബേ ഓസടായ പരിസായ മജ്ഝേ നിസീദിത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തസ്സ വിയ സദ്ദം അസ്സോസും. അത്ഥോപി തേസം പാകടോ അഹോസി. തം വിഞ്ഞാപനം സന്ധായ ‘‘സരേന വിഞ്ഞാപേസീ’’തി വുത്തം. തേന കതം അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവികുബ്ബനം സന്ധായ പുന സോ ദിസ്സമാനേനപീതിആദി വുത്തം. തത്ഥ ധമ്മം ദേസേസീതി പഠമം വുത്തപ്പകാരം ഇദ്ധിവികുബ്ബനം ദസ്സേന്തോ ധമ്മം ദേസേസി, തതോ യഥാവുത്തക്കമേന ദ്വേ ഗാഥാ ഭാസന്തോ സരേന വിഞ്ഞാപേസീതി വേദിതബ്ബം. ദിസ്സമാനേനപി കായേനാതിആദീസു ച ഇത്ഥംഭൂതലക്ഖണേ കരണവചനം, ഏവംഭൂതകായോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ.

ഇദാനി തം വത്ഥും ദസ്സേത്വാ അഞ്ഞസ്സാപി ഇദ്ധിമതോ വികുബ്ബനിദ്ധികരണവിധാനം ദസ്സേന്തോ സോ പകതിവണ്ണം വിജഹിത്വാതിആദിമാഹ. തത്ഥ സോതി ഹേട്ഠാ വുത്തവിധാനേന മുദുകമ്മഞ്ഞകതചിത്തോ സോ ഇദ്ധിമാ ഭിക്ഖു. സചേ വികുബ്ബനിദ്ധിം കാതുകാമോ ഹോതി, അത്തനോ പകതിവണ്ണം പകതിസണ്ഠാനം വിജഹിത്വാ കുമാരകവണ്ണം വാ ദസ്സേതി. കഥം? പഥവീകസിണാരമ്മണാഭിഞ്ഞാപാദകചതുത്ഥജ്ഝാനതോ വുട്ഠായ ‘‘ഏവരൂപോ കുമാരകോ ഹോമീ’’തി നിമ്മിനിതബ്ബം കുമാരകവണ്ണം ആവജ്ജിത്വാ കതപരികമ്മാവസാനേ പുന സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ‘‘ഏവരൂപോ നാമ കുമാരകോ ഹോമീ’’തി അഭിഞ്ഞാഞാണേന അധിട്ഠാതി, സഹ അധിട്ഠാനേന കുമാരകോ ഹോതീതി. വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൦൦) കസിണനിദ്ദേസേ ‘‘പഥവീകസിണവസേന ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഹോതീതിആദിഭാവോ…പേ… ഏവമാദീനി ഇജ്ഝന്തീ’’തി വചനേന ഇധ പഥവീകസിണാരമ്മണം പാദകജ്ഝാനം യുജ്ജതി. തത്ഥേവ പന അഭിഞ്ഞാനിദ്ദേസേ വികുബ്ബനിദ്ധിയാ ‘‘പഥവീകസിണാദീസു അഞ്ഞതരാരമ്മണതോ അഭിഞ്ഞാപാദകജ്ഝാനതോ വുട്ഠായാ’’തി വുത്തം, തത്ഥേവ (വിസുദ്ധി. ൨.൩൯൮) ച ‘‘അത്തനോ കുമാരകവണ്ണോ ആവജ്ജിതബ്ബോ’’തി വുത്തം, തം നാഗാദിനിമ്മാനേ ന യുജ്ജതി വിയ. നാഗവണ്ണാദിനിമ്മാനേപി ഏസേവ നയോ.

തത്ഥ നാഗവണ്ണന്തി സപ്പസണ്ഠാനം. സുപണ്ണവണ്ണന്തി ഗരുളസണ്ഠാനം. ഇന്ദവണ്ണന്തി സക്കസണ്ഠാനം. ദേവവണ്ണന്തി സേസദേവസണ്ഠാനം. സമുദ്ദവണ്ണം പന ആപോകസിണവസേന ഇജ്ഝതി. പത്തിന്തി പദാതിം. വിവിധമ്പി സേനാബ്യൂഹന്തി ഹത്ഥിആദീനം വസേന അനേകവിഹിതം സേനാസമൂഹം. വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ പന ‘‘ഹത്ഥിമ്പി ദസ്സേതീതിആദി പനേത്ഥ ബഹിദ്ധാപി ഹത്ഥിആദിദസ്സനവസേന വുത്തം. തത്ഥ ‘ഹത്ഥീ ഹോമീ’തി അനധിട്ഠഹിത്വാ ‘ഹത്ഥീ ഹോതൂ’തി അധിട്ഠാതബ്ബം. അസ്സാദീസുപി ഏസേവ നയോ’’തി വുത്തം, തം ‘‘പകതിവണ്ണം വിജഹിത്വാ’’തി വുത്തമൂലപദേന ച വികുബ്ബനിദ്ധിഭാവേന ച വിരുജ്ഝതി. പാളിയം വുത്തക്കമേന ഹി പകതിവണ്ണം അവിജഹിത്വാ അധിട്ഠാനവസേന അഞ്ഞസ്സ ദസ്സനം അധിട്ഠാനിദ്ധി നാമ, പകതിവണ്ണം വിജഹിത്വാ അധിട്ഠാനവസേന അത്തനോ അഞ്ഞഥാദസ്സനം വികുബ്ബനിദ്ധി നാമ.

൧൪. മനോമയിദ്ധിഞാണനിദ്ദേസേ ഇമമ്ഹാ കായാ അഞ്ഞം കായം അഭിനിമ്മിനാതീതിആദീസു ഇദ്ധിമാ ഭിക്ഖു മനോമയിദ്ധിം കാതുകാമോ ആകാസകസിണാരമ്മണപാദകജ്ഝാനതോ വുട്ഠായ അത്തനോ രൂപകായം താവ ആവജ്ജിത്വാ വുത്തനയേനേവ ‘‘സുസിരോ ഹോതൂ’’തി അധിട്ഠാതി, സുസിരോ ഹോതി. അഥ തസ്സ അബ്ഭന്തരേ പഥവീകസിണവസേന അഞ്ഞം കായം ആവജ്ജിത്വാ പരികമ്മം കത്വാ വുത്തനയേനേവ അധിട്ഠാതി, തസ്സ അബ്ഭന്തരേ അഞ്ഞോ കായോ ഹോതി. സോ തം മുഖതോ അബ്ബൂഹിത്വാ ബഹി ഠപേതി. ഇദാനി തമത്ഥം ഉപമാഹി പകാസേന്തോ സേയ്യഥാപീതിആദിമാഹ. തത്ഥ മുഞ്ജമ്ഹാതി മുഞ്ജതിണമ്ഹാ. ഈസികം പവാഹേയ്യാതി കളീരം ലുഞ്ചേയ്യ. കോസിയാതി കോസകതോ. കരണ്ഡാതി കരണ്ഡായ, പുരാണതചകഞ്ചുകതോതി അത്ഥോ. തത്ഥ ച ഉദ്ധരേയ്യാതി ചിത്തേനേവസ്സ ഉദ്ധരണം വേദിതബ്ബം. അയഞ്ഹി അഹി നാമ സജാതിയം ഠിതോ, കട്ഠന്തരം വാ രുക്ഖന്തരം വാ നിസ്സായ, തചതോ സരീരം നിക്കഡ്ഢനപയോഗസങ്ഖാതേന ഥാമേന, സരീരം ഖാദയമാനം വിയ പുരാണതചം ജിഗുച്ഛന്തോ ഇമേഹി ചതൂഹി കാരണേഹി സയമേവ കഞ്ചുകം പജഹാതി.

ഏത്ഥ ച യഥാ ഈസികാദയോ മുഞ്ജാദീഹി സദിസാ ഹോന്തി, ഏവമിദം മനോമയം രൂപം ഇദ്ധിമതാ സബ്ബാകാരേഹി സദിസമേവ ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം ഇമാ ഉപമാ വുത്താതി. ‘‘മനോമയേന കായേന, ഇദ്ധിയാ ഉപസങ്കമീ’’തി (ഥേരഗാ. ൯൦൧) ഏത്ഥ അഭിഞ്ഞാമനേന കതകായോ മനോമയകായോ നാമ. ‘‘അഞ്ഞതരം മനോമയം കായം ഉപപജ്ജതീ’’തി (ചൂളവ. ൩൩൩) ഏത്ഥ ഝാനമനേന നിബ്ബിത്തിതകായോ തേന മനേന കതത്താ മനോമയകായോ നാമ. ഇധ പന അഭിഞ്ഞാമനേന ഉപ്പാദിതകായോ തേന മനേന കതത്താ മനോമയകായോ നാമ. ഏവം സതി അധിട്ഠാനിദ്ധിയാ വികുബ്ബനിദ്ധിയാ ച കതോ മനോമയകായോ നാമ ഹോതീതി ചേ? ഹോതിയേവ. ഇധ പന താസം വിസും വിസും വിസേസേന വിസേസേത്വാ അധിട്ഠാനിദ്ധി വികുബ്ബനിദ്ധീതി ച വുത്തത്താ അബ്ഭന്തരതോ നിമ്മാനമേവ മനോമയിദ്ധി നാമ.

൧൫. ഞാണവിപ്ഫാരിദ്ധിനിദ്ദേസേ ഞാണസ്സ വിപ്ഫാരോ വേഗോ അസ്സാ അത്ഥീതി ഞാണവിപ്ഫാരാ. ഏത്ഥ ച സത്തഅനുപസ്സനാവസേനേവ ഇദ്ധിം ദസ്സേത്വാ സേസാ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ സങ്ഖിത്താതി വേദിതബ്ബാ.

ആയസ്മതോ ബാകുലസ്സ ഞാണവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധീതിആദീസു ബാകുലത്ഥേരോ താവ ദ്വീസു കുലേസു വഡ്ഢിതത്താ ഏവംലദ്ധനാമോ പുബ്ബബുദ്ധേസു കതാധികാരോ പുഞ്ഞസമ്പദായ സമ്പന്നോ ഥേരോ. സോ ഹി മഹാസമ്പത്തിം അനുഭവമാനോ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ അമ്ഹാകം ദസബലസ്സ നിബ്ബത്തിതോ പുരേതരമേവ കോസമ്ബിയം സേട്ഠികുലേ നിബ്ബത്തി. തം ജാതകാലേ മങ്ഗലത്ഥായ മഹാപരിവാരേന യമുനം നേത്വാ സപരിവാരാ ധാതീ നിമുജ്ജനുമ്മുജ്ജനവസേന കീളാപേന്തീ ന്ഹാപേതി. ഏകോ മഹാമച്ഛോ ‘‘ഭക്ഖോ മേ അയ’’ന്തി മഞ്ഞമാനോ മുഖം വിവരിത്വാ ഉപഗതോ. ധാതീ ദാരകം ഛഡ്ഡേത്വാ പലാതാ. മഹാമച്ഛോ തം ഗിലി. പുഞ്ഞവാ സത്തോ സയനഗബ്ഭം പവിസിത്വാ നിപന്നോ വിയ ന കിഞ്ചി ദുക്ഖം പാപുണി. മച്ഛോ ദാരകസ്സ തേജേന തത്തകം ഫാലം ഗിലിത്വാ വിയ ദയ്ഹമാനോ വേഗേന തിംസയോജനം ഗന്ത്വാ ബാരാണസിവാസിനോ മച്ഛബന്ധസ്സ ജാലം പാവിസി. സോ ദാരകസ്സ തേജേന ജാലതോ നീഹടമത്തോവ മതോ. മച്ഛബന്ധാ തം സകലമേവ അന്തരകാജേന ആദായ ‘‘സഹസ്സേന ദേമാ’’തി നഗരേ ചരന്താ അസീതികോടിധനസ്സ അപുത്തകസ്സ സേട്ഠിസ്സ ഘരദ്വാരം ഗന്ത്വാ സേട്ഠിഭരിയായ ഏകേന കഹാപണേന അദംസു. സാ തം സയമേവ ഫലകേ ഠപേത്വാ പിട്ഠിതോ ഫാലേന്തീ മച്ഛകുച്ഛിയം സുവണ്ണവണ്ണം ദാരകം ദിസ്വാ ‘‘മച്ഛകുച്ഛിയം മേ പുത്തോ ലദ്ധോ’’തി നാദം നദിത്വാ ദാരകം ആദായ സാമികം ഉപഗച്ഛി. സേട്ഠി താവദേവ ഭേരിം ചരാപേത്വാ ദാരകം ആദായ രഞ്ഞോ സന്തികം ആനേത്വാ തമത്ഥം ആരോചേസി. രാജാ ‘‘പുഞ്ഞവാ ദാരകോ, പോസേഹി ന’’ന്തി ആഹ. ഇതരമ്പി സേട്ഠികുലം തം പവത്തിം സുത്വാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ‘‘അമ്ഹാകം പുത്തോ’’തി തം ദാരകം ഗണ്ഹിതും വിവദി. ഉഭോപി രാജകുലം അഗമംസു. രാജാ ‘‘ദ്വിന്നമ്പി അപുത്തകം കാതും ന സക്കാ, ദ്വിന്നമ്പി ദായാദോ ഹോതൂ’’തി ആഹ. തതോ പട്ഠായ ദ്വേപി കുലാനി ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപ്പത്താനി അഹേസും. തസ്സ ദ്വീഹി കുലേഹി വഡ്ഢിതത്താ ‘‘ബാകുലകുമാരോ’’തി നാമം അകംസു. തസ്സ വിഞ്ഞുതം പത്തസ്സ ദ്വീസുപി നഗരേസു തയോ തയോ പാസാദേ കാരേത്വാ നാടകാനി പച്ചുപട്ഠപേസും. ഏകേകസ്മിം നഗരേ ചത്താരോ ചത്താരോ മാസേ വസി. തഹിം ഏകസ്മിം നഗരേ ചത്താരോ മാസേ വുട്ഠസ്സ സങ്ഘാടനാവാസു മണ്ഡപം കാരേത്വാ തത്ഥ നം നാടകേഹി സദ്ധിം ആരോപേത്വാ മഹാസമ്പത്തിം അനുഭവമാനം ദ്വീഹി മാസേഹി ഇതരം നഗരം ഉപഡ്ഢപഥം നേന്തി. ഇതരനഗരവാസിനോ നാടകാപി ‘‘ദ്വീഹി മാസേഹി ഉപഡ്ഢപഥം ആഗതോ ഭവിസ്സതീ’’തി തഥേവ പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ ദ്വീഹി മാസേഹി അത്തനോ നഗരം ആനേന്തി. ഇതരനാടകാ മജ്ഝേ നിവത്തിത്വാ അത്തനോ നഗരമേവ ഗച്ഛന്തി. തത്ഥ ചത്താരോ മാസേ വസിത്വാ തേനേവ നിയാമേന പുന ഇതരനഗരം ഗച്ഛതി. ഏവമസ്സ സമ്പത്തിം അനുഭവന്തസ്സ അസീതി വസ്സാനി പരിപുണ്ണാനി.

തസ്മിം സമയേ അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ സബ്ബഞ്ഞുതം പാപുണിത്വാ പവത്തവരധമ്മചക്കോ അനുക്കമേന ചാരികം ചരന്തോ കോസമ്ബിം പാപുണി. ‘‘ബാരാണസി’’ന്തി മജ്ഝിമഭാണകാ. ബാകുലസേട്ഠിപി ഖോ ‘‘ദസബലോ ആഗതോ’’തി സുത്വാ ബഹും ഗന്ധമാലം ആദായ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ധമ്മകഥം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജി. സോ സത്താഹമേവ പുഥുജ്ജനോ ഹുത്വാ അട്ഠമേ അരുണേ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. അഥസ്സ ദ്വീസു നഗരേസു പരിചിതമാതുഗാമാ അത്തനോ കുലഘരാനി ആഗന്ത്വാ തത്ഥേവ വസമാനാ ചീവരാനി കരിത്വാ പഹിണിംസു. ഥേരോ ഏകം അഡ്ഢമാസം കോസമ്ബിവാസീഹി പഹിതം ചീവരം പരിഭുഞ്ജതി, ഏകം അഡ്ഢമാസം ബാരാണസിവാസീഹീതി ഏതേനേവ നിയാമേന ദ്വീസു നഗരേസു യം യം ഉത്തമം, തം തം ഥേരസ്സേവ ആഹരീയതി. പബ്ബജിതസ്സാപിസ്സ സുഖേനേവ അസീതി വസ്സാനി അഗമംസു. ഉഭയത്ഥാപിസ്സ മുഹുത്തമത്തമ്പി അപ്പമത്തകോപി ആബാധോ ന ഉപ്പന്നപുബ്ബോ. സോ പച്ഛിമേ കാലേ ബാകുലസുത്തം (മ. നി. ൩.൨൦൯ ആദയോ) കഥേത്വാ പരിനിബ്ബായീതി. ഏവം മച്ഛകുച്ഛിയം അരോഗഭാവോ ആയസ്മതോ ബാകുലസ്സ പച്ഛിമഭവികസ്സ തേന അത്തഭാവേന പടിലഭിതബ്ബഅരഹത്തഞാണാനുഭാവേന നിബ്ബത്തത്താ ഞാണവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി നാമ. സുചരിതകമ്മഫലപ്പത്തസ്സ പടിസമ്ഭിദാഞാണസ്സ ആനുഭാവേനാതിപി വദന്തി.

സംകിച്ചത്ഥേരോപി (വിസുദ്ധി. ൨.൩൭൩) പുബ്ബേ കതപുഞ്ഞോ ധമ്മസേനാപതിത്ഥേരസ്സ ഉപട്ഠാകസ്സ സാവത്ഥിയം അഡ്ഢകുലസ്സ ധീതു കുച്ഛിസ്മിം നിബ്ബത്തി. സാ തസ്മിം കുച്ഛിഗതേ ഏകേന ബ്യാധിനാ തം ഖണംയേവ കാലമകാസി, തസ്സാ സരീരേ ഝാപിയമാനേ ഠപേത്വാ ഗബ്ഭമംസം സേസമംസം ഝാപയി. അഥസ്സാ ഗബ്ഭമംസം ചിതകതോ ഓതാരേത്വാ ദ്വീസു തീസു ഠാനേസു സൂലേഹി വിജ്ഝിംസു. സൂലകോടി ദാരകസ്സ അക്ഖികോടിം ഫുസി. ഏവം ഗബ്ഭമംസം വിജ്ഝിത്വാ അങ്ഗാരരാസിമ്ഹി പക്ഖിപിത്വാ അങ്ഗാരേഹേവ പടിച്ഛാദേത്വാ പക്കമിംസു. ഗബ്ഭമംസം ഝായി, അങ്ഗാരമത്ഥകേ പന സുവണ്ണബിമ്ബസദിസോ ദാരകോ പദുമഗബ്ഭേ നിപന്നോ വിയ അഹോസി. പച്ഛിമഭവികസത്തസ്സ ഹി സിനേരുനാ ഓത്ഥരിയമാനസ്സാപി അരഹത്തം അപ്പത്വാ ജീവിതക്ഖയോ നാമ നത്ഥി. പുനദിവസേ ‘‘ചിതകം നിബ്ബാപേസ്സാമാ’’തി ആഗതാ തഥാ നിപന്നം ദാരകം ദിസ്വാ അച്ഛരിയബ്ഭുതചിത്തജാതാ ദാരകം ആദായ നഗരം ഗന്ത്വാ നേമിത്തകേ പുച്ഛിംസു. നേമിത്തകാ ‘‘സചേ അയം ദാരകോ അഗാരം അജ്ഝാവസിസ്സതി, യാവ സത്തമാ കുലപരിവട്ടാ ഞാതകാ ദുഗ്ഗതാ ഭവിസ്സന്തി. സചേ പബ്ബജിസ്സതി, പഞ്ചഹി സമണസതേഹി പരിവുതോ ചരിസ്സതീ’’തി ആഹംസു. അയ്യകാ തം ദാരകം വഡ്ഢേസി. ഞാതകാപി വഡ്ഢിതകാലേ ‘‘അമ്ഹാകം അയ്യസ്സ സന്തികേ പബ്ബാജേസ്സാമാ’’തി പോസയിംസു. സോ സത്തവസ്സികകാലേ ‘‘തവ കുച്ഛിയാ വസനകാലേ മാതാ തേ കാലമകാസി, തസ്സാ സരീരേ ഝാപിയമാനേപി ത്വം ന ഝായീ’’തി കുമാരകാനം കഥം സുത്വാ ‘‘അഹം കിര ഏവരൂപാ ഭയാ മുത്തോ, കിം മേ ഘരാവാസേന പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി ഞാതകാനം ആരോചേസി. തേ ‘‘സാധു, താതാ’’തി തം ധമ്മസേനാപതിത്ഥേരസ്സ സന്തികം നേത്വാ ‘‘ഭന്തേ, ഇമം പബ്ബാജേഥാ’’തി അദംസു. ഥേരോ തചപഞ്ചകകമ്മട്ഠാനം ദത്വാ പബ്ബാജേസി. സോ ഖുരഗ്ഗേയേവ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. പരിപുണ്ണവസ്സോ ച ഉപസമ്പദം ലഭിത്വാ ദസവസ്സോ ഹുത്വാ പഞ്ചസതഭിക്ഖുപരിവാരോ വിചരീതി. ഏവം വുത്തനയേനേവ ദാരുചിതകായ അരോഗഭാവോ ആയസ്മതോ സംകിച്ചസ്സ ഞാണവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി നാമ.

ഭൂതപാലത്ഥേരോപി (വിസുദ്ധി. ൨.൩൭൩) പുബ്ബഹേതുസമ്പന്നോ. തസ്സ പിതാ രാജഗഹേ ദലിദ്ദമനുസ്സോ. സോ തം ദാരകം ഗഹേത്വാ ദാരൂനം അത്ഥായ സകടേന അടവിം ഗന്ത്വാ ദാരുഭാരം കത്വാ സായം നഗരദ്വാരസമീപം പത്തോ. അഥസ്സ ഗോണാ യുഗം ഓസ്സജിത്വാ നഗരം പവിസിംസു. സോ സകടമൂലേ പുത്തകം നിസീദാപേത്വാ ഗോണാനം അനുപദം ഗച്ഛന്തോ നഗരമേവ പാവിസി. തസ്സ അനിക്ഖന്തസ്സേവ ദ്വാരം പിദഹി. ദാരകോ സകലരത്തിം സകടസ്സ ഹേട്ഠാ നിപജ്ജിത്വാ നിദ്ദം ഓക്കമി. രാജഗഹം പകതിയാപി അമനുസ്സബഹുലം, ഇദം പന സുസാനസമീപട്ഠാനം. ന ച കോചി യക്ഖോ തസ്സ പച്ഛിമഭവികസ്സ ദാരകസ്സ ഉപദ്ദവം കാതുമസക്ഖി. സോ അപരേന സമയേന പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണിത്വാ ഭൂതപാലത്ഥേരോ നാമ അഹോസീതി. ഏവം വാളയക്ഖാനുചരിതേപി പദേസേ വുത്തനയേനേവ അരോഗഭാവോ ആയസ്മതോ ഭൂതപാലസ്സ ഞാണവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി നാമ.

൧൬. സമാധിവിപ്ഫാരിദ്ധിനിദ്ദേസേ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ സമാധിവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധീതിആദീസു ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരേന സദ്ധിം കപോതകന്ദരായം വിഹരതോ ജുണ്ഹായ രത്തിയാ നവോരോപിതേഹി കേസേഹി അജ്ഝോകാസേ നിസിന്നസ്സ ഏകോ ദുട്ഠയക്ഖോ സഹായകേന യക്ഖേന വാരിയമാനോപി സീസേ പഹാരം അദാസി. യസ്സ മേഘസ്സ വിയ ഗജ്ജതോ സദ്ദോ അഹോസി, ഥേരോ തസ്സ പഹരണസമയേ സമാപത്തിം അപ്പേത്വാ നിസിന്നോ ഹോതി. അഥസ്സ തേന പഹാരേന ന കോചി ആബാധോ അഹോസി. അയം തസ്സ ആയസ്മതോ സമാധിവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി. യഥാഹ –

‘‘ഏവം മേ സുതം (ഉദാ. ൩൪) – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ ച സാരിപുത്തോ ആയസ്മാ ച മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ കപോതകന്ദരായം വിഹരന്തി. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ജുണ്ഹായ രത്തിയാ നവോരോപിതേഹി കേസേഹി അബ്ഭോകാസേ നിസിന്നോ ഹോതി അഞ്ഞതരം സമാധിം സമാപജ്ജിത്വാ.

‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ദ്വേ യക്ഖാ സഹായകാ ഉത്തരായ ദിസായ ദക്ഖിണം ദിസം ഗച്ഛന്തി കേനചിദേവ കരണീയേന. അദ്ദസംസു ഖോ തേ യക്ഖാ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ജുണ്ഹായ രത്തിയാ നവോരോപിതേഹി കേസേഹി അബ്ഭോകാസേ നിസിന്നം, ദിസ്വാന ഏകോ യക്ഖോ ദുതിയം യക്ഖം ഏതദവോച – ‘പടിഭാതി മം, സമ്മ, ഇമസ്സ സമണസ്സ സീസേ പഹാരം ദാതു’ന്തി. ഏവം വുത്തേ സോ യക്ഖോ തം യക്ഖം ഏതദവോച – ‘അലം, സമ്മ, മാ സമണം ആസാദേസി, ഉളാരോ സോ, സമ്മ, സമണോ മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ’തി.

‘‘ദുതിയമ്പി ഖോ…പേ… തതിയമ്പി ഖോ സോ യക്ഖോ തം യക്ഖം ഏതദവോച – ‘പടിഭാതി മം, സമ്മ, ഇമസ്സ സമണസ്സ സീസേ പഹാരം ദാതു’ന്തി. തതിയമ്പി ഖോ സോ യക്ഖോ തം യക്ഖം ഏതദവോച – ‘അലം, സമ്മ, മാ സമണം ആസാദേസി, ഉളാരോ സോ, സമ്മ, സമണോ മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ’തി.

‘‘അഥ ഖോ സോ യക്ഖോ തം യക്ഖം അനാദിയിത്വാ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ സീസേ പഹാരം അദാസി. താവ മഹാപഹാരോ അഹോസി, അപി തേന പഹാരേന സത്തരതനം വാ അഡ്ഢട്ഠമരതനം വാ നാഗം ഓസാരേയ്യ, മഹന്തം വാ പബ്ബതകൂടം പദാലേയ്യ. അഥ ച പന സോ യക്ഖോ ‘ദയ്ഹാമി ദയ്ഹാമീ’തി തത്ഥേവ മഹാനിരയം അപതാസി.

‘‘അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന തേന യക്ഖേന ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ സീസേ പഹാരം ദീയമാനം, ദിസ്വാ യേന ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോച – ‘കച്ചി തേ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഖമനീയം, കച്ചി യാപനീയം, കച്ചി ന കിഞ്ചി ദുക്ഖ’ന്തി. ‘ഖമനീയം മേ, ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന, യാപനീയം മേ, ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന, അപി ച മേ സീസം ഥോകം ദുക്ഖ’ന്തി.

‘‘അച്ഛരിയം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, അബ്ഭുതം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, യാവ മഹിദ്ധികോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ മഹാനുഭാവോ. ഇധ തേ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, അഞ്ഞതരോ യക്ഖോ സീസേ പഹാരം അദാസി. താവ മഹാ പഹാരോ അഹോസി, അപി തേന പഹാരേന സത്തരതനം വാ അഡ്ഢട്ഠമരതനം വാ നാഗം ഓസാരേയ്യ, മഹന്തം വാ പബ്ബതകൂടം പദാലേയ്യ. അഥ ച പനായസ്മാ സാരിപുത്തോ ഏവമാഹ – ‘ഖമനീയം മേ, ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന, യാപനീയം മേ, ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന, അപി ച മേ സീസം ഥോകം ദുക്ഖ’ന്തി.

‘‘അച്ഛരിയം, ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന, അബ്ഭുതം, ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന, യാവ മഹിദ്ധികോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ മഹാനുഭാവോ, യത്ര ഹി നാമ യക്ഖമ്പി പസ്സിസ്സതി, മയം പനേതരഹി പംസുപിസാചകമ്പി ന പസ്സാമാതി.

‘‘അസ്സോസി ഖോ ഭഗവാ ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ വിസുദ്ധായ അതിക്കന്തമാനുസികായ തേസം ഉഭിന്നം മഹാനാഗാനം ഇമം ഏവരൂപം കഥാസല്ലാപം.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘യസ്സ സേലൂപമം ചിത്തം, ഠിതം നാനുപകമ്പതി;

വിരത്തം രജനീയേസു, കോപനീയേ ന കുപ്പതി;

യസ്സേവം ഭാവിതം ചിത്തം, കുതോ തം ദുക്ഖമേസ്സതീ’’തി. (ഉദാ. ൩൪);

ഏത്ഥ ച ‘‘കുതോ തം ദുക്ഖമേസ്സതീ’’തി ഭഗവതാ വുത്തവചനേന ‘‘തേന പഹാരേന ന കോചി ആബാധോ അഹോസീ’’തി അട്ഠകഥാവചനം അതിവിയ സമേതി. തസ്മാ ‘‘അപിച മേ സീസം ഥോകം ദുക്ഖ’’ന്തി വചനേന ദുക്ഖവേദനാ ന ഹോതി, സീസസ്സ പന അകമ്മഞ്ഞഭാവം സന്ധായ ‘‘ദുക്ഖ’’ന്തി വുത്തം. ലോകേപി ഹി അകിച്ഛേന പരിഹരിതും സക്കുണേയ്യോ സുഖസീലോ, കിച്ഛേന പരിഹരിതും സക്കുണേയ്യോ ദുക്ഖസീലോതി വുച്ചതി. തമ്പി ഖോ അകമ്മഞ്ഞതം സമാപത്തിതോ വുട്ഠിതസമയത്താ അഹോസീതി വേദിതബ്ബോ. സമാപത്തിഅപ്പിതസമയേ ഹി തമ്പി ന ഭവേയ്യാതി. ‘‘ഏതരഹി പംസുപിസാചകമ്പി ന പസ്സാമാ’’തി ദട്ഠും അസമത്ഥതായ ന വുത്തം, അഭിഞ്ഞാസു ബ്യാപാരാഭാവേന വുത്തം. ഥേരോ കിര ‘‘പച്ഛിമാ ജനതാ പോഥുജ്ജനികായ ഇദ്ധിയാ സാരസഞ്ഞാ മാഹേസു’’ന്തി പച്ഛിമം ജനതം അനുകമ്പമാനോ യേഭുയ്യേന ഇദ്ധിം ന വലഞ്ജേസി. ഥേരഗാഥായ ച –

‘‘നേവ പുബ്ബേനിവാസായ, നപി ദിബ്ബസ്സ ചക്ഖുനോ;

ചേതോപരിയായ ഇദ്ധിയാ, ചുതിയാ ഉപപത്തിയാ;

സോതധാതുവിസുദ്ധിയാ, പണിധി മേ ന വിജ്ജതീ’’തി. (ഥേരഗാ. ൯൯൬) –

ഥേരേന സയമേവ അഭിഞ്ഞാസു പത്ഥനാഭാവോ വുത്തോ. ഥേരോ പന സത്തസട്ഠിയാ സാവകപാരമീഞാണേസു പാരമിപ്പത്തോതി.

സഞ്ജീവത്ഥേരം പന കകുസന്ധസ്സ ഭഗവതോ ദുതിയഅഗ്ഗസാവകം നിരോധസമാപന്നം ‘‘കാലങ്കതോ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാ ഗോപാലകാദയോ തിണകട്ഠാദീനി സംകഡ്ഢിത്വാ അഗ്ഗിം അദംസു. ഥേരസ്സ ചീവരേ അംസുമത്തമ്പി ന ഝായിത്ഥ. അയമസ്സായസ്മതോ അനുപുബ്ബസമാപത്തിവസേന പവത്തസമഥാനുഭാവനിബ്ബത്തത്താ സമാധിവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി. യഥാഹ –

‘‘തേന ഖോ പന, പാപിമ, സമയേന കകുസന്ധോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പന്നോ ഹോതി. കകുസന്ധസ്സ ഖോ പന, പാപിമ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ വിധുരസഞ്ജീവം നാമ സാവകയുഗം അഹോസി അഗ്ഗം ഭദ്ദയുഗം. യാവതാ പന, പാപിമ, കകുസന്ധസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സാവകാ. തേസു ന ച കോചി ആയസ്മതാ വിധുരേന സമസമോ ഹോതി യദിദം ധമ്മദേസനായ. ഇമിനാ ഖോ ഏതം, പാപിമ, പരിയായേന ആയസ്മതോ വിധുരസ്സ വിധുരോതേവ സമഞ്ഞാ ഉദപാദി. ആയസ്മാ പന, പാപിമ, സഞ്ജീവോ അരഞ്ഞഗതോപി രുക്ഖമൂലഗതോപി സുഞ്ഞാഗാരഗതോപി അപ്പകസിരേനേവ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപജ്ജതി.

‘‘ഭൂതപുബ്ബം, പാപിമ, ആയസ്മാ സഞ്ജീവോ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നോ നിസിന്നോ ഹോതി. അദ്ദസംസു ഖോ, പാപിമ, ഗോപാലകാ പസുപാലകാ കസ്സകാ പഥാവിനോ ആയസ്മന്തം സഞ്ജീവം അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നം, ദിസ്വാന തേസം ഏതദഹോസി – ‘അച്ഛരിയം വത ഭോ, അബ്ഭുതം വത ഭോ, അയം സമണോ നിസിന്നകോ കാലങ്കതോ, ഹന്ദ നം ദഹാമാ’തി.

‘‘അഥ ഖോ തേ, പാപിമ, ഗോപാലകാ പസുപാലകാ കസ്സകാ പഥാവിനോ തിണഞ്ച കട്ഠഞ്ച ഗോമയഞ്ച സംകഡ്ഢിത്വാ ആയസ്മതോ സഞ്ജീവസ്സ കായേ ഉപചിനിത്വാ അഗ്ഗിം ദത്വാ പക്കമിംസു. അഥ ഖോ, പാപിമ, ആയസ്മാ സഞ്ജീവോ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന തായ സമാപത്തിയാ വുട്ഠഹിത്വാ ചീവരാനി പപ്ഫോടേത്വാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ ഗാമം പിണ്ഡായ പാവിസി. അദ്ദസംസു ഖോ തേ, പാപിമ, ഗോപാലകാ പസുപാലകാ കസ്സകാ പഥാവിനോ ആയസ്മന്തം സഞ്ജീവം പിണ്ഡായ ചരന്തം, ദിസ്വാന നേസം ഏതദഹോസി – ‘അച്ഛരിയം വത ഭോ, അബ്ഭുതം വത ഭോ, അയം സമണോ നിസിന്നകോവ കാലങ്കതോ, സ്വായം പടിസഞ്ജീവിതോ’തി. ഇമിനാ ഖോ ഏവം, പാപിമ, പരിയായേന ആയസ്മതോ സഞ്ജീവസ്സ സഞ്ജീവോതേവ സമഞ്ഞാ ഉദപാദീ’’തി (മ. നി. ൧.൫൦൭).

ഖാണുകോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരോ പന പകതിയാവ സമാപത്തിബഹുലോ, സോ അഞ്ഞതരസ്മിം അരഞ്ഞേ രത്തിം സമാപത്തിം അപ്പേത്വാ നിസീദി, പഞ്ചസതാ ചോരാ ഭണ്ഡകം ഥേനേത്വാ ഗച്ഛന്താ ‘‘ഇദാനി അമ്ഹാകം അനുപദം ഗച്ഛന്താ നത്ഥീ’’തി വിസ്സമിതുകാമാ ഭണ്ഡകം ഓരോപയമാനാ ‘‘ഖാണുകോ അയ’’ന്തി മഞ്ഞമാനാ ഥേരസ്സേവ ഉപരി സബ്ബഭണ്ഡകാനി ഠപേസും. തേസം വിസ്സമിത്വാ ഗച്ഛന്താനം പഠമം ഠപിതഭണ്ഡകസ്സ ഗഹണകാലേ കാലപരിച്ഛേദവസേന ഥേരോ വുട്ഠാസി. തേ ഥേരസ്സ ചലനാകാരം ദിസ്വാ ഭീതാ വിരവിംസു. ഥേരോ ‘‘മാ ഭായഥ, ഉപാസകാ, ഭിക്ഖു അഹ’’ന്തി ആഹ. തേ ആഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ഥേരഗതേന പസാദേന പബ്ബജിത്വാ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണിംസു. തതോ പഭുതി ച ഥേരോ ഖാണുകോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരോ നാമ അഹോസി. അയമേത്ഥ പഞ്ചഹി ഭണ്ഡകസതേഹി അജ്ഝോത്ഥടസ്സ തസ്സായസ്മതോ ആബാധാഭാവോ സമാധിവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി.

ഉത്തരാ (അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൬൨) പന ഉപാസികാ രാജഗഹേ മഹാധനസ്സ പുണ്ണസ്സ സേട്ഠിനോ ധീതാ, കുമാരികകാലേയേവ സദ്ധിം മാതാപിതൂഹി സോതാപത്തിഫലം പത്താ, സാ വയപ്പത്താ രാജഗഹസേട്ഠിനോ മഹതാ നിബന്ധേന തസ്സ പുത്തസ്സ മിച്ഛാദിട്ഠികസ്സ ദിന്നാ. സാ ബുദ്ധദസ്സനായ ധമ്മസ്സവനായ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദാനഞ്ച ദാതും ധമ്മഞ്ച സോതും ഓകാസം അലഭമാനാ ഉപദ്ദുതാ ഹുത്വാ തസ്മിംയേവ നഗരേ സിരിമം നാമ ഗണികം പക്കോസാപേത്വാ ഓകാസകരണത്ഥമേവ പിതു ഘരാവ ആനീതാനി പഞ്ചദസകഹാപണസഹസ്സാനി തസ്സാ ദത്വാ ‘‘ഇമേ കഹാപണേ ഗഹേത്വാ ഇമം അഡ്ഢമാസം സേട്ഠിപുത്തം പരിചരാഹീ’’തി തം സാമികസ്സ അപ്പേത്വാ സയം ഉപോസഥങ്ഗാനി അധിട്ഠായ ‘‘ഇമം അഡ്ഢമാസം ബുദ്ധദസ്സനാദീനി ലഭിസ്സാമീ’’തി തുട്ഠമാനസാ യാവ പവാരണായ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിമന്താപേത്വാ അഡ്ഢമാസം മഹാദാനം അദാസി, പച്ഛാഭത്തം മഹാനസേ ഖജ്ജഭോജ്ജാദീനി സംവിദഹാപേതി. തസ്സാ സാമികോ ‘‘സ്വേ പവാരണാ’’തി സിരിമായ സഹ വാതപാനേ ഠത്വാ ബഹി ഓലോകേന്തോ തം തഥാവിചരന്തിം സേദകിലിന്നം ഛാരികായ ഓകിണ്ണം അങ്ഗാരമസിമക്ഖിതം ദിസ്വാ ‘‘അത്തനോ സമ്പത്തിം അഭുഞ്ജിത്വാ കുസലം നാമ കരോതി ബാലാ’’തി ഹസി. ഉത്തരാപി തം ഓലോകേത്വാ ‘‘സമ്പരായത്ഥം കുസലം ന കരോതി ബാലോ’’തി ഹസി.

സിരിമാ ഉഭിന്നമ്പി തം കിരിയം ദിസ്വാ ‘‘അഹം ഘരസാമിനീ’’തി മഞ്ഞമാനാ ഇസ്സാപകതാ ഉത്തരായ കുജ്ഝിത്വാ ‘‘ദുക്ഖം ഉപ്പാദേസ്സാമീ’’തി പാസാദാ ഓതരതി. ഉത്തരാ തം ഞത്വാ പീഠകേ നിസീദിത്വാ തം മേത്തേന ചിത്തേന ഫരി. സിരിമാ പാസാദാ ഓരുയ്ഹ മഹാനസം പവിസിത്വാ പൂവപചനതോ ഉളുങ്കപൂരം പക്കുഥിതം സപ്പിം ഗഹേത്വാ തസ്സാ മത്ഥകേ ഓകിരി. തം പദുമിനിപണ്ണേ സീതൂദകം വിയ വിനിവട്ടേത്വാ അഗമാസി. ദാസിയോ സിരിമം ഹത്ഥേഹി പാദേഹി പോഥേത്വാ ഭൂമിയം പാതേസും. ഉത്തരാ മേത്താഝാനതോ വുട്ഠായ ദാസിയോ വാരേസി. സിരിമാ ഉത്തരം ഖമാപേസി. ഉത്തരാ ‘‘സ്വേ സത്ഥു പുരതോ ഖമാപേഹീ’’തി വത്വാ തായ കായവേയ്യാവടികം യാചിതായ ബ്യഞ്ജനസമ്പാദനം ആചിക്ഖി. സാ തം സമ്പാദേത്വാ അത്തനോ പരിവാരാ പഞ്ചസതാ ഗണികായോ സസങ്ഘം സത്ഥാരം പരിവിസിത്വാ ‘‘ഖമാപനസഹായികാ ഹോഥാ’’തി വത്വാ പുനദിവസേ തഥാ താഹി ഗണികാഹി സദ്ധിം സത്ഥു ഭത്തകിച്ചാവസാനേ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ‘‘അഹം ഭഗവാ ഉത്തരായ അപരജ്ഝിം, ഖമതു മേ ഉത്തരാ’’തി ആഹ. സത്ഥാ ‘‘ഖമ, ഉത്തരേ’’തി വത്വാ ‘‘ഖമാമി, ഭഗവാ’’തി വുത്തേ ‘‘അക്കോധേന ജിനേ കോധ’’ന്തിആദികം (ധ. പ. ൨൨൩) ധമ്മം ദേസേസി. ഉത്തരാ പുരേതരമേവ സാമികഞ്ച സസ്സുസസുരേ ച സത്ഥു സന്തികേ ഉപനേസി. ദേസനാവസാനേ തേ ച തയോ ജനാ, സബ്ബാ ച ഗണികായോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിംസൂതി. ഏവം ഉത്തരായ ഉപാസികായ പക്കുഥിതസപ്പിനാ പീളാഭാവോ സമാധിവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി.

സാമാവതീ ഉപാസികാ നാമ കോസമ്ബിയം ഉദേനസ്സ രഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസീ. തസ്സ ഹി രഞ്ഞോ പഞ്ചസതപഞ്ചസതഇത്ഥിപരിവാരാ തിസ്സോ അഗ്ഗമഹേസിയോ അഹേസും. താസം സാമാവതീ ഭദ്ദിയനഗരേ ഭദ്ദിയസേട്ഠിനോ ധീതാ. പിതരി കാലങ്കതേ പിതു സഹായകസ്സ കോസമ്ബിയം ഘോസിതസേട്ഠിനോ ഘരേ പഞ്ചസതഇത്ഥിപരിവാരവഡ്ഢിതം വയപ്പത്തം രാജാ ദിസ്വാ സഞ്ജാതസിനേഹോ സപരിവാരമത്തനോ ഘരം നേത്വാ അഭിസേകട്ഠാനം അദാസി. ചണ്ഡപജ്ജോതസ്സ രഞ്ഞോ ധീതാ വാസുലദത്താ നാമ ഏകാ മഹേസീ. മാഗണ്ഡിയബ്രാഹ്മണസ്സ ധീതാ ഭഗവതോ പാദപരിചാരികം കത്വാ പിതരാ ദിയ്യമാനാ –

‘‘ദിസ്വാന തണ്ഹം അരതിം രഗഞ്ച, നാഹോസി ഛന്ദോ അപി മേഥുനസ്മിം;

കിമേവിദം മുത്തകരീസപുണ്ണം, പാദാപി നം സമ്ഫുസിതും ന ഇച്ഛേ’’തി. (സു. നി. ൮൪൧) –

ഭഗവതാ ഭാസിതം ഗാഥം സുത്വാ ഭഗവതി ആഘാതം ബന്ധി. തസ്സാ മാതാപിതരോ മാഗണ്ഡിയസുത്തദേസനാവസാനേ അനാഗാമിഫലം പത്വാ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണിംസു. തസ്സാ ചൂളപിതാ മാഗണ്ഡിയോ തം കോസമ്ബിം നേത്വാ രഞ്ഞോ അദാസി. സാ രഞ്ഞോ ഏകാ മഹേസീ.

അഥ ഖോ ഘോസിതസേട്ഠി കുക്കുടസേട്ഠി പാവാരികസേട്ഠീതി തയോ സേട്ഠിനോ ലോകേ തഥാഗതുപ്പാദം സുത്വാ ജേതവനം സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുത്വാ സോതാപത്തിഫലം പത്വാ അഡ്ഢമാസം ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മഹാദാനം ദത്വാ സത്ഥു കോസമ്ബിഗമനം ആയാചിത്വാ കോസമ്ബിം ഗന്ത്വാ ഘോസിതാരാമോ കുക്കുടാരാമോ പാവാരികാരാമോതി തയോ ജനാ തയോ ആരാമേ കാരാപേത്വാ അനുപുബ്ബേന തത്ഥ ആഗതം സത്ഥാരം പടിപാടിയാ ഏകേകസ്മിം ദിവസേ ഏകേകസ്മിം വിഹാരേ വസാപേത്വാ ഏകേകോ സസങ്ഘസ്സ ഭഗവതോ മഹാദാനമദാസി. അഥേകദിവസം തേസം ഉപട്ഠാകോ സുമനോ നാമ മാലാകാരോ സേട്ഠിനോ ആയാചിത്വാ സസങ്ഘം സത്ഥാരം ഭോജേതും അത്തനോ ഘരേ നിസീദാപേസി. തസ്മിം ഖണേ സാമാവതിയാ പരിചാരികാ ഖുജ്ജുത്തരാ നാമ ദാസീ അട്ഠ കഹാപണേ ഗഹേത്വാ തസ്സ ഘരം അഗമാസി. സോ ‘‘സസങ്ഘസ്സ താവ സത്ഥുനോ പരിവേസനസഹായാ ഹോഹീ’’തി ആഹ. സാ തഥാ കത്വാ സത്ഥു ഭത്തകിച്ചാവസാനേ ധമ്മദേസനം സുത്വാ സോതാപന്നാ ഹുത്വാ അഞ്ഞദാ ചത്താരോ കഹാപണേ അത്തനോ ആദിയന്തീ അദിന്നം ആദിയിതും അഭബ്ബത്താ അട്ഠഹി കഹാപണേഹി പുപ്ഫാനി ആദായ സാമാവതിയാ ഉപനാമേസി. തായ പുപ്ഫാനം ബഹുഭാവകാരണം പുട്ഠാ മുസാ ഭണിതും അഭബ്ബത്താ യഥാസഭാവം ആഹ. ‘‘അജ്ജ കസ്മാ ന ഗണ്ഹീ’’തി വുത്താ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ധമ്മം സുത്വാ അമതം സച്ഛാകാസി’’ന്തി ആഹ. ‘‘അമ്മ ഉത്തരേ, തം ധമ്മം അമ്ഹാകമ്പി കഥേഹീ’’തി. ‘‘തേന ഹി മം ന്ഹാപേത്വാ സുദ്ധം വത്ഥയുഗം ദത്വാ ഉച്ചേ ആസനേ നിസീദാപേത്വാ സബ്ബാ നീചാസനേസു നിസീദഥാ’’തി ആഹ. താ സബ്ബാപി തഥാ കരിംസു. സാ സേഖപടിസമ്ഭിദപ്പത്താ അരിയസാവികാ ഏകം വത്ഥം നിവാസേത്വാ ഏകം ഉത്തരാസങ്ഗം കത്വാ ബീജനിം ഗഹേത്വാ താസം ധമ്മം ദേസേസി. സാമാവതീ ച പഞ്ചസതാ ച ഇത്ഥിയോ സോതാപത്തിഫലം പാപുണിംസു. താ സബ്ബാപി ഖുജ്ജുത്തരം വന്ദിത്വാ ‘‘അമ്മ, അജ്ജതോ പട്ഠായ വേയ്യാവച്ചം അകത്വാ അമ്ഹാകം മാതുട്ഠാനേ ആചരിയട്ഠാനേ ച ഠത്വാ സത്ഥാരാ ദേസിതദേസിതം ധമ്മം സുത്വാ അമ്ഹാകം കഥേഹീ’’തി ആഹംസു. സാ തഥാ കരോന്തീ അപരഭാഗേ തിപിടകധരാ ഹുത്വാ സത്ഥാരാ ബഹുസ്സുതാനം ഉപാസികാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപിതാ അഗ്ഗട്ഠാനം ലഭി. സാമാവതിമിസ്സികാ ബുദ്ധസ്സ ദസ്സനം പിഹേന്തി, ദസബലേ അന്തരവീഥിം പടിപന്നേ വാതപാനേസു അപ്പഹോന്തേസു ഭിത്തിം ഭിന്ദിത്വാ സത്ഥാരം ഓലോകേന്തി, വന്ദനപൂജനഞ്ച കരോന്തി.

മാഗണ്ഡിയാ തത്ഥ ഗതാ താനി ഛിദ്ദാനി ദിസ്വാ തത്ഥ കാരണം പുച്ഛന്തീ സത്ഥു ആഗതഭാവം ഞത്വാ ഭഗവതി ആഘാതേന താസമ്പി കുജ്ഝിത്വാ ‘‘മഹാരാജ, സാമാവതിമിസ്സികാനം ബഹിദ്ധാ പത്ഥനാ അത്ഥി, ഭിത്തിം ഭിന്ദിത്വാ സമണം ഗോതമം ഓലോകേന്തി, കതിപാഹേന തം മാരേസ്സന്തീ’’തി രാജാനം ആഹ. രാജാ ഛിദ്ദാനി ദിസ്വാപി തസ്സാ വചനം ന സദ്ദഹി, ഉദ്ധച്ഛിദ്ദകവാതപാനാനി കാരാപേസി. പുന മാഗണ്ഡിയാ രാജാനം താസു ഭിന്ദിതുകാമാ അട്ഠ സജീവകുക്കുടേ ആഹരാപേത്വാ ‘‘മഹാരാജ, താസം വീമംസനത്ഥം ഇമേ കുക്കുടേ മാരേത്വാ ‘മമത്ഥായ പചാഹീ’തി പേസേഹീ’’തി ആഹ. രാജാ തഥാ പേസേസി. തായ ‘‘പാണാതിപാതം ന കരോമാ’’തി വുത്തേ പുന ‘‘തസ്സ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ പചിത്വാ പേസേഹീ’’തി ആഹ. രഞ്ഞാ തഥാ പേസിതേ മാഗണ്ഡിയാ അട്ഠ മാരിതകുക്കുടേ തഥാ വത്വാ പേസേസി. സാമാവതീ പചിത്വാ ദസബലസ്സ പാഹേസി. മാഗണ്ഡിയാ തേനപി രാജാനം കോപേതും നാസക്ഖി.

രാജാ പന തീസു മഹേസീസു ഏകേകിസ്സാ വസനട്ഠാനേ സത്ത സത്ത ദിവസാനി വസതി. രാജാ അത്തനോ ഗമനട്ഠാനം ഹത്ഥികന്തവീണം ആദായ ഗച്ഛതി. മാഗണ്ഡിയാ രഞ്ഞോ സാമാവതിയാ പാസാദഗമനകാലേ ദാഠാ അഗദേന ധോവാപേത്വാ വേളുപബ്ബേ പക്ഖിപാപേത്വാ ഏകം കണ്ഹസപ്പപോതകം ആഹരാപേത്വാ അന്തോവീണായ പക്ഖിപിത്വാ മാലാഗുളകേന ഛിദ്ദം പിദഹി. തം രഞ്ഞോ തത്ഥ ഗതകാലേ അപരാപരം വിചരന്തീ വിയ ഹുത്വാ വീണാഛിദ്ദതോ മാലാഗുളകം അപനേസി. സപ്പോ നിക്ഖമിത്വാ പസ്സസന്തോ ഫണം കത്വാ സയനപിട്ഠേ നിപജ്ജി. സാ ആഹ – ‘‘ധീ സപ്പോ’’തി മഹാസദ്ദമകാസി. രാജാ സപ്പം ദിസ്വാ കുജ്ഝി. സാമാവതീ രഞ്ഞോ കുദ്ധഭാവം ഞത്വാ പഞ്ചന്നം ഇത്ഥിസതാനം സഞ്ഞമദാസി ‘‘അജ്ജ ഓധിസകമേത്താഫരണേന രാജാനം ഫരഥാ’’തി. സയമ്പി തഥാ അകാസി. രാജാ സഹസ്സഥാമധനും ആദായ ജിയം പോഠേത്വാ സാമാവതിം ധുരേ കത്വാ സബ്ബാ താ ഇത്ഥിയോ പടിപാടിയാ ഠപാപേത്വാ വിസപീതം ഖുരപ്പം സന്നയ്ഹിത്വാ ധനും പൂരേത്വാ അട്ഠാസി. ഖുരപ്പം നേവ ഖിപിതും, ന ഓരോപിതും സക്കോതി, ഗത്തേഹി സേദാ മുച്ചന്തി, സരീരം വേധതി, മുഖതോ ഖേളോ പതതി, ഗണ്ഹിതബ്ബഗഹണം ന പസ്സതി, അഥ നം സാമാവതീ ‘‘കിം, മഹാരാജ, കിലമസീ’’തി ആഹ. ‘‘ആമ, ദേവി, കിലമാമി, അവസ്സയോ മേ ഹോഹീ’’തി. ‘‘സാധു, മഹാരാജ, ഖുരപ്പം പഥവീമുഖം കരോഹീ’’തി. രാജാ തഥാ അകാസി. സാ ‘‘രഞ്ഞോ ഹത്ഥതോ ഖുരപ്പം മുച്ചതൂ’’തി അധിട്ഠാസി. തസ്മിം ഖണേ ഖുരപ്പം മുച്ചി. രാജാ തംഖണഞ്ഞേവ ഉദകേ നിമുജ്ജിത്വാ അല്ലവത്ഥോ അല്ലകേസോ സാമാവതിയാ പാദേസു നിപതിത്വാ ‘‘ഖമ, ദേവി, മയ്ഹം –

‘സമ്മുയ്ഹാമി പമുയ്ഹാമി, സബ്ബാ മുയ്ഹന്തി മേ ദിസാ;

സാമാവതീ മം തായസ്സു, ത്വഞ്ച മേ സരണം ഭവാ’’’തി. – ആഹ;

സാമാവതീ –

‘‘മാ മം ത്വം സരണം ഗച്ഛ, യമഹം സരണം ഗതാ;

സരണം ഗച്ഛ തം ബുദ്ധം, ത്വഞ്ച മേ സരണം ഭവാ’’തി. –

ആഹ. രാജാ ‘‘തേന ഹി തം സരണം ഗച്ഛാമി സത്ഥാരഞ്ച, വരഞ്ച തേ ദമ്മീ’’തി ആഹ. സാ ‘‘വരോ ഗഹിതോ ഹോതു, മഹാരാജാ’’തി ആഹ. രാജാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ സരണം ഗന്ത്വാ നിമന്തേത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ സത്താഹം മഹാദാനം ദത്വാ ‘‘സാമാവതിം വരം ഗണ്ഹാഹീ’’തി ആഹ. ‘‘സാധു, മഹാരാജ, ഇമം മേ വരം ദേഹി, സത്ഥാ പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം ഇധാഗച്ഛതു, ധമ്മം സോസ്സാമീ’’തി ആഹ. രാജാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം നിബദ്ധം ഇധാഗച്ഛഥ, സാമാവതിമിസ്സികാ ‘ധമ്മം സോസ്സാമാ’തി വദന്തീ’’തി ആഹ. സത്ഥാ ‘‘മഹാരാജ, ബുദ്ധാനം നാമ ഏകട്ഠാനം നിബദ്ധം ഗന്തും ന വട്ടതി, മഹാജനോപി പച്ചാസീസതീ’’തി ആഹ. ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂ ആണാപേഥാ’’തി. സത്ഥാ ആനന്ദത്ഥേരം ആണാപേസി. ഥേരോ പഞ്ച ഭിക്ഖുസതാനി ആദായ നിബദ്ധം രാജകുലം ഗച്ഛതി. താപി ദേവീപമുഖാ ഇത്ഥിയോ ഥേരം ഭോജേത്വാ ധമ്മം സുണിംസു. സാമാവതിഞ്ച സത്ഥാ മേത്താവിഹാരീനം ഉപാസികാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി. ഏവം രഞ്ഞോ ഖുരപ്പം മുഞ്ചിതും അവിസഹനഭാവോ സാമാവതിയാ ഉപാസികായ സമാധിവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധീതി. ഏത്ഥ ച അവേച്ചപ്പസാദേന വാ ഓകപ്പനപസാദേന വാ രതനത്തയസരണഗമനേന വാ രതനത്തയം ഉപാസതീതി ഉപാസികാതി വുച്ചതീതി.

൧൭. അരിയിദ്ധിനിദ്ദേസേ അരിയാ ഇദ്ധീതി ചേതോവസിപ്പത്താനം ഖീണാസവഅരിയാനംയേവ സമ്ഭവതോ അരിയാ ഇദ്ധീതി വുച്ചതീതി. ഇധ ഭിക്ഖൂതി ഇമസ്മിം സാസനേ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു. അനിട്ഠേ വത്ഥുസ്മിന്തി ആരമ്മണപകതിയാ അമനാപേ വത്ഥുസ്മിം സത്തേ വാ സങ്ഖാരേ വാ. മേത്തായ വാ ഫരതീതി സത്തോ ചേ ഹോതി, മേത്താഭാവനായ ഫരതി. ധാതുതോ വാ ഉപസംഹരതീതി സങ്ഖാരോ ചേ ഹോതി, ‘‘ധാതുമത്ത’’ന്തി ധാതുമനസികാരം ഉപസംഹരതി. സത്തേപി ധാതൂപസംഹാരോ വട്ടതി. അസുഭായ വാ ഫരതീതി സത്തോ ചേ, അസുഭഭാവനായ ഫരതി. അനിച്ചതോ വാ ഉപസംഹരതീതി സങ്ഖാരോ ചേ, ‘‘അനിച്ച’’ന്തി മനസികാരം ഉപസംഹരതി. തദുഭയന്തി തം ഉഭയം. ഉപേക്ഖകോതി ഛളങ്ഗുപേക്ഖായ ഉപേക്ഖകോ. സതോതി സതിവേപുല്ലപ്പത്തത്താ. സമ്പജാനോതി പഞ്ഞായ സമ്പജാനകാരിത്താ. ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാതി കാരണവസേന ചക്ഖൂതി ലദ്ധവോഹാരേന രൂപദസ്സനസമത്ഥേന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന രൂപം ദിസ്വാ. പോരാണാ പനാഹു – ‘‘ചക്ഖു രൂപം ന പസ്സതി അചിത്തകത്താ, ചിത്തം ന പസ്സതി അചക്ഖുകത്താ, ദ്വാരാരമ്മണസങ്ഘട്ടനേ പന പസാദവത്ഥുകേന ചിത്തേന പസ്സതി. ഈദിസീ പനേസാ ‘ധനുനാ വിജ്ഝതീ’തിആദീസു വിയ സസമ്ഭാരകഥാ നാമ ഹോതി. തസ്മാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന രൂപം ദിസ്വാതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൧൩൫൨). അഥ വാ ചക്ഖുനാ കരണഭൂതേന രൂപം ദിസ്വാതി അത്ഥോ. നേവ സുമനോ ഹോതീതി ഗേഹസിതസോമനസ്സപടിക്ഖേപോ, ന കിരിയഭൂതായ സോമനസ്സവേദനായ. ന ദുമ്മനോതി സബ്ബദോമനസ്സപടിക്ഖേപോ. ഉപേക്ഖകോ വിഹരതീതി ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണാപാഥേ പരിസുദ്ധപകതിഭാവാവിജഹനാകാരഭൂതായ ഛസു ദ്വാരേസു പവത്തനതോ ‘‘ഛളങ്ഗുപേക്ഖാ’’തി ലദ്ധനാമായ തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖായ ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി. സോതേന സദ്ദം സുത്വാതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ.

൧൮. കമ്മവിപാകജിദ്ധിനിദ്ദേസേ സബ്ബേസം പക്ഖീനന്തി സബ്ബേസം പക്ഖിജാതാനം ഝാനാഭിഞ്ഞാ വിനായേവ ആകാസേന ഗമനം. തഥാ സബ്ബേസം ദേവാനം ആകാസഗമനം ദസ്സനാദീനി ച. ഏകച്ചാനം മനുസ്സാനന്തി പഠമകപ്പികാനം മനുസ്സാനം. ഏകച്ചാനം വിനിപാതികാനന്തി പിയങ്കരമാതാ പുനബ്ബസുമാതാ ഫുസ്സമിത്താ ധമ്മഗുത്താതിഏവമാദീനം സുഖസമുസ്സയതോ വിനിപതിതത്താ വിനിപാതികാനം അഞ്ഞേസഞ്ച പേതാനം നാഗസുപണ്ണാനഞ്ച ആകാസഗമനാദികം കമ്മവിപാകജാ ഇദ്ധി.

പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധിനിദ്ദേസേ രാജാതി ധമ്മേന പരേസം രഞ്ജനതോ രാജാ. രതനചക്കം വത്തേതീതി ചക്കവത്തീ. വേഹാസം ഗച്ഛതീതി അച്ചന്തസംയോഗത്ഥേ ഉപയോഗവചനം. ചതുരങ്ഗിനിയാതി ഹത്ഥിഅസ്സരഥപത്തിസങ്ഖാതചതുഅങ്ഗവതിയാ. സേനാതി തേസം സമൂഹമത്തമേവ. അന്തമസോതി ഹേട്ഠിമന്തതോ. അസ്സബന്ധാ നാമ അസ്സാനം രക്ഖകാ. ഗോപുരിസാ നാമ ഗുന്നം രക്ഖകാ. ഉപാദായാതി അവിസ്സജ്ജേത്വാ. ഏവം തേസം വേഹാസഗമനഞ്ച പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധീതി അത്ഥോ.

ജോതികസ്സ ഗഹപതിസ്സ പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധീതി ജോതികോ നാമ പുബ്ബേ പച്ചേകബുദ്ധേസു കതാധികാരോ രാജഗഹനഗരേ സേട്ഠി. തസ്സ കിര ജാതദിവസേ സകലനഗരേ സബ്ബാവുധാനി ജലിംസു, സബ്ബേസം കായാരുള്ഹാനി ആഭരണാനിപി പജ്ജലിതാനി വിയ ഓഭാസം മുഞ്ചിംസു, നഗരം ഏകപജ്ജോതം അഹോസി. അഥസ്സ നാമഗ്ഗഹണദിവസേ സകലനഗരസ്സ ഏകജോതിഭൂതത്താ ജോതികോതി നാമം കരിംസു. അഥസ്സ വയപ്പത്തകാലേ ഗേഹകരണത്ഥായ ഭൂമിതലേ സോധിയമാനേ സക്കോ ദേവരാജാ ആഗന്ത്വാ സോളസകരീസമത്തേ ഠാനേ പഥവിം ഭിന്ദിത്വാ സത്തരതനമയം സത്തഭൂമികം പാസാദം ഉട്ഠാപേസി, പാസാദം പരിക്ഖിപിത്വാ സത്തരതനമയേ സത്തദ്വാരകോട്ഠകയുത്തേ സത്തപാകാരേ ഉട്ഠാപേസി, പാകാരപരിയന്തേ ചതുസട്ഠി കപ്പരുക്ഖേ ഉട്ഠാപേസി, പാസാദസ്സ ചതൂസു കണ്ണേസു യോജനികതിഗാവുതികദ്വിഗാവുതികഏകഗാവുതികാ ചതസ്സോ നിധികുമ്ഭിയോ ഉട്ഠാപേസി. പാസാദസ്സ ചതൂസു കണ്ണേസു തരുണതാലക്ഖന്ധപ്പമാണാ ചതസ്സോ സുവണ്ണമയാ ഉച്ഛുയട്ഠിയോ നിബ്ബത്തിംസു. താസം മണിമയാനി പത്താനി സുവണ്ണമയാനി പബ്ബാനി അഹേസും. സത്തസു ദ്വാരകോട്ഠകേസു ഏകേകസ്മിം ഏകദ്വിതിചതുപഞ്ചഛസത്തയക്ഖസഹസ്സപരിവാരാ സത്ത യക്ഖാ ആരക്ഖം ഗണ്ഹിംസു.

ബിമ്ബിസാരമഹാരാജാ പാസാദാദീനം ഉട്ഠാനം സുത്വാ സേട്ഠിഛത്തം പഹിണി. സോ ജോതികസേട്ഠീതി സകലജമ്ബുദീപേ പാകടോ ഹുത്വാ ഉത്തരകുരുതോ ദേവതാഹി ആനേത്വാ സിരിഗബ്ഭേ നിസീദാപിതായ ഏകഞ്ച തണ്ഡുലനാളിം തയോ ച ജോതിപാസാണേ ഗഹേത്വാ ആഗതായ ഭരിയായ സദ്ധിം തസ്മിം പാസാദേ മഹാസമ്പത്തിം അനുഭവന്തോ വസി. തേസം യാവജീവം തായ ഏകതണ്ഡുലനാളിയാ ഭത്തം പഹോസി. സചേ കിര തേ സകടസതമ്പി തണ്ഡുലാനം പൂരേതുകാമാ ഹോന്തി, സാ തണ്ഡുലനാളിയേവ ഹുത്വാ തിട്ഠതി. ഭത്തപചനകാലേ തണ്ഡുലേ ഉക്ഖലിയം പക്ഖിപിത്വാ തേസം പാസാണാനം ഉപരി ഠപേന്തി. പാസാണാ താവദേവ പജ്ജലിത്വാ ഭത്തേ പക്കമത്തേ നിബ്ബായന്തി. തേനേവ സഞ്ഞാണേന ഭത്തസ്സ പക്കഭാവം ജാനന്തി. സൂപേയ്യാദിപചനകാലേപി ഏസേവ നയോ. ഏവം തേസം ജോതിപാസാണേഹി ആഹാരോ പച്ചതി, മണിആലോകേന വസന്തി. അഗ്ഗിസ്സ വാ ദീപസ്സ വാ ഓഭാസമേവ ന ജാനിംസു. ജോതികസ്സ കിര ഏവരൂപാ സമ്പത്തീതി സകലജമ്ബുദീപേ പാകടോ അഹോസി. മഹാജനോ യാനാദീഹി ദസ്സനത്ഥായ ആഗച്ഛതി. ജോതികസേട്ഠി ആഗതാഗതാനം ഉത്തരകുരുതണ്ഡുലാനം ഭത്തം ദാപേതി, ‘‘കപ്പരുക്ഖേഹി വത്ഥാഭരണാനി ഗണ്ഹന്തൂ’’തി ആണാപേതി, ‘‘ഗാവുതികനിധികുമ്ഭിയാ മുഖം വിവരാപേത്വാ യാപനമത്തം ഗണ്ഹന്തൂ’’തി ആണാപേതി. സകലജമ്ബുദീപവാസികേസു ധനം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തേസു നിധികുമ്ഭിയാ അങ്ഗുലമത്തമ്പി ഊനം നാഹോസീതി അയമസ്സ പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധി.

ജടിലസ്സ ഗഹപതിസ്സ പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധീതി ജടിലോ നാമ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ ധാതുചേതിയേ കതാധികാരോ തക്കസിലായം സേട്ഠി. തസ്സ കിര മാതാ ബാരാണസിയം സേട്ഠിധീതാ അഭിരൂപാ അഹോസി. തം പന്നരസസോളസവസ്സുദ്ദേസികകാലേ ആരക്ഖനത്ഥായ സത്തഭൂമികസ്സ പാസാദസ്സ ഉപരിതലേ വാസയിംസു. തം ഏകദിവസം വാതപാനം വിവരിത്വാ ബഹി ഓലോകിയമാനം ആകാസേന ഗച്ഛന്തോ വിജ്ജാധരോ ദിസ്വാ ഉപ്പന്നസിനേഹോ വാതപാനേന പവിസിത്വാ തായ സദ്ധിം സന്ഥവമകാസി. സാ തേന ഗബ്ഭം ഗണ്ഹി. അഥ നം ദാസീ ദിസ്വാ ‘‘അമ്മ, കിം ഇദ’’ന്തി വത്വാ ‘‘ഹോതു, കസ്സചി മാ ആചിക്ഖീ’’തി വുത്താ ഭയേന തുണ്ഹീ അഹോസി. സാപി ദസമേ മാസേ പുത്തം വിജായിത്വാ നവഭാജനം ആഹരാപേത്വാ തത്ഥ തം ദാരകം നിപജ്ജാപേത്വാ തം ഭാജനം പിദഹിത്വാ ഉപരി പുപ്ഫദാമാനി ഠപേത്വാ ‘‘ഇമം സീസേന ഉക്ഖിപിത്വാ ഗന്ത്വാ ഗങ്ഗായ വിസ്സജ്ജേഹി, ‘കിം ഇദ’ന്തി ച പുട്ഠാ ‘അയ്യായ മേ ബലികമ്മ’ന്തി വദേയ്യാസീ’’തി ദാസിം ആണാപേസി. സാ തഥാ അകാസി. ഹേട്ഠാഗങ്ഗായപി ദ്വേ ഇത്ഥിയോ ന്ഹായമാനാ തം ഭാജനം ഉദകേന ആഹരിയമാനം ദിസ്വാ ഏകാ ‘‘മയ്ഹേതം ഭാജന’’ന്തി ആഹ. ഏകാ ‘‘യം ഏതസ്സ അന്തോ, തം മയ്ഹ’’ന്തി വത്വാ ഭാജനേ സമ്പത്തേ തം ആദായ ഥലേ ഠപേത്വാ വിവരിത്വാ ദാരകം ദിസ്വാ ഏകാ ‘‘മമ ഭാജന’’ന്തി വുത്തത്താ ‘‘ദാരകോ മമേവ ഹോതീ’’തി ആഹ. ഏകാ ‘‘യം ഭാജനസ്സ അന്തോ, തം മമാ’’തി വുത്തത്താ ‘‘മമ ദാരകോ’’തി ആഹ. താ വിവദമാനാ വിനിച്ഛയം ഗന്ത്വാ അമച്ചേസു വിനിച്ഛിതും അസക്കോന്തേസു രഞ്ഞോ സന്തികം അഗമംസു. രാജാ താസം വചനം സുത്വാ ‘‘ത്വം ദാരകം ഗണ്ഹ, ത്വം ഭാജന’’ന്തി ആഹ. യായ പന ദാരകോ ലദ്ധോ, സാ മഹാകച്ചായനത്ഥേരസ്സ ഉപട്ഠായികാ ഹോതി. സാ തം ദാരകം ‘‘ഥേരസ്സ സന്തികേ പബ്ബാജേസ്സാമീ’’തി പോസേസി. തസ്സ ജാതദിവസേ ഗബ്ഭമലസ്സ ധോവിത്വാ അനപനീതത്താ കേസാ ജടിതാ ഹുത്വാ അട്ഠംസു. തേനസ്സ ജടിലോതേവ നാമം അകംസു.

തസ്സ പദസാ വിചരണകാലേ ഥേരോ തം ഗേഹം പിണ്ഡായ പാവിസി. ഉപാസികാ ഥേരം നിസീദാപേത്വാ ആഹാരമദാസി. ഥേരോ ദാരകം ദിസ്വാ ‘‘ഉപാസികേ, ദാരകോ തേ ലദ്ധോ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ഇമാഹം തുമ്ഹാകം സന്തികേ പബ്ബാജേസ്സന്തി പോസേസി’’ന്തി ആഹ. ഥേരോ ‘‘സാധൂ’’തി തം ആദായ ഗച്ഛന്തോ ‘‘അത്ഥി നു ഖോ ഇമസ്സ ഗിഹിസമ്പത്തിം അനുഭവിതും പുഞ്ഞകമ്മ’’ന്തി ഓലോകേന്തോ ‘‘മഹാപുഞ്ഞോ സത്തോ മഹാസമ്പത്തിം അനുഭവിസ്സതി, ദഹരോ ഏവ ച താവ, ഞാണമ്പി താവസ്സ പരിപാകം ന ഗച്ഛതീ’’തി ചിന്തേത്വാ തം ആദായ തക്കസിലായം ഏകസ്സ ഉപട്ഠാകസ്സ ഗേഹം അഗമാസി. സോ ഥേരം വന്ദിത്വാ ഠിതോ ദാരകം ദിസ്വാ ‘‘ദാരകോ, ഭന്തേ, ലദ്ധോ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ആമ, ഉപാസക, പബ്ബജിസ്സതി, ദഹരോ താവ തവ സന്തികേ ഹോതൂ’’തി. സോ ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി തം പുത്തട്ഠാനേ ഠപേത്വാ പടിജഗ്ഗി. തസ്സ പന ഗേഹേ ദ്വാദസ വസ്സാനി ഭണ്ഡകം ഉസ്സന്നം ഹോതി. സോ ഗാമന്തരം ഗച്ഛന്തോ സബ്ബമ്പി തം ഭണ്ഡകം ആപണം ആഹരിത്വാ തസ്സ തസ്സ ഭണ്ഡകസ്സ മൂലം ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘ഇദഞ്ചിദഞ്ച ഏത്തകം നാമ ധനം ഗഹേത്വാ ദദേയ്യാസീ’’തി വത്വാ പക്കാമി.

തം ദിവസം നഗരപരിഗ്ഗാഹികാ ദേവതാ അന്തമസോ ജീരകമരിചമത്തകേനാപി അത്ഥികേ തസ്സേവ ആപണാഭിമുഖേ കരിംസു. സോ ദ്വാദസ വസ്സാനി ഉസ്സന്നഭണ്ഡകം ഏകദിവസേനേവ വിക്കിണി. കുടുമ്ബികോ ആഗന്ത്വാ ആപണേ കിഞ്ചി അദിസ്വാ ‘‘സബ്ബം തേ, താത, ഭണ്ഡകം നാസിത’’ന്തി ആഹ. ‘‘ന നാസിതം, താത, സബ്ബം തുമ്ഹേഹി വുത്തനയേന വിക്കിണിതം, ഇദം അസുകസ്സ മൂലം, ഇദം അസുകസ്സ മൂല’’ന്തി സബ്ബമൂലം തസ്സേവ അപ്പേസി. കുടുമ്ബികോ പസീദിത്വാ ‘‘അനഗ്ഘോ പുരിസോ യത്ഥ കത്ഥചി ജീവിതും സമത്ഥോ’’തി അത്തനോ വയപ്പത്തം ധീതരം തസ്സ ദത്വാ ‘‘ഗേഹമസ്സ കരോഥാ’’തി പുരിസേ ആണാപേത്വാ നിട്ഠിതേ ഗേഹേ ‘‘ഗച്ഛഥ തുമ്ഹേ, അത്തനോ ഗേഹേ വസഥാ’’തി ആഹ. അഥസ്സ ഗേഹപവിസനകാലേ ഏകേന പാദേന ഉമ്മാരേ അക്കന്തമത്തേ ഗേഹസ്സ പച്ഛിമഭാഗേ ഭൂമിട്ഠാനേ അസീതിഹത്ഥോ സുവണ്ണപബ്ബതോ ഉട്ഠഹി. രാജാ കിര ജടിലസ്സ ഗേഹേ ഭൂമിം ഭിന്ദിത്വാ സുവണ്ണപബ്ബതോ ഉട്ഠിതോതി സുത്വാ തസ്സ സേട്ഠിഛത്തം പേസേസി. സോ ജടിലസേട്ഠി നാമ അഹോസീതി അയമസ്സ പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധി.

മേണ്ഡകസ്സ സേട്ഠിസ്സ പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധീതി (മഹാവ. ൨൯൬) മേണ്ഡകോ നാമ വിപസ്സിമ്ഹി ഭഗവതി കതാധികാരോ മഗധരട്ഠേ ഭദ്ദിയനഗരേ സേട്ഠി. തസ്സ കിര പച്ഛിമഗേഹേ അട്ഠകരീസമത്തേ ഠാനേ ഹത്ഥിഅസ്സഉസഭപ്പമാണാ സുവണ്ണമേണ്ഡകാ പഥവിം ഭിന്ദിത്വാ പിട്ഠിയാ പിട്ഠിം പഹരമാനാ ഉട്ഠഹിംസു, തേസം മുഖേസു പഞ്ചവണ്ണാനം സുത്താനം ഗേണ്ഡുകാ പക്ഖിത്താ ഹോന്തി. സപ്പിതേലമധുഫാണിതാദീഹി ച വത്ഥച്ഛാദനഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദീഹി ച അത്ഥേ സതി തേസം മുഖതോ ഗേണ്ഡുകം അപനേന്തി. ഏകസ്സപി മേണ്ഡകസ്സ മുഖതോ സകലജമ്ബുദീപവാസീനം പഹോനകം സപ്പിതേലമധുഫാണിതവത്ഥച്ഛാദനഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം നിക്ഖമതി. തതോ പട്ഠായേസ മേണ്ഡകസേട്ഠീതി പഞ്ഞായീതി അയമസ്സ പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധി.

ഘോസിതസ്സ ഗഹപതിസ്സ പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധീതി ഘോസിതോ (അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൬൦-൨൬൧) നാമ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധേ കതാധികാരോ സക്കരട്ഠേ കോസമ്ബിയം സേട്ഠി. സോ കിര ദേവലോകതോ ചവിത്വാ കോസമ്ബിയം നഗരസോഭിനിയാ കുച്ഛിസ്മിം നിബ്ബത്തി. സാ തം വിജാതദിവസേ സുപ്പേ സയാപേത്വാ സങ്കാരകൂടേ ഛഡ്ഡാപേസി. ദാരകം കാകസുനഖാ പരിവാരേത്വാ നിസീദിംസു. ഏകോ പുരിസോ തം ദിസ്വാവ പുത്തസഞ്ഞം പടിലഭിത്വാ ‘‘പുത്തോ മേ ലദ്ധോ’’തി ഗേഹം നേസി. തദാ കോസമ്ബികസേട്ഠി പുരോഹിതം ദിസ്വാ ‘‘കിം, ആചരിയ, അജ്ജ തേ തിഥികരണനക്ഖത്താദയോ ഓലോകിതാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ആമ, മഹാസേട്ഠീ’’തി വുത്തേ ‘‘ജനപദസ്സ കിം ഭവിസ്സതീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ഇമസ്മിം നഗരേ അജ്ജ ജാതദാരകോ ജേട്ഠസേട്ഠി ഭവിസ്സതീ’’തി ആഹ. തദാ സേട്ഠിനോ ഭരിയാ ഗരുഗബ്ഭാ ഹോതി, തസ്മാ സോ സീഘം ഗേഹം പേസേസി ‘‘ഗച്ഛ, ജാനാഹി നം വിജാതാ വാ, ന വാ’’തി. ‘‘ന വിജാതാ’’തി സുത്വാ ഗേഹം ഗന്ത്വാ കാളിം നാമ ദാസിം പക്കോസിത്വാ സഹസ്സം ദത്വാ ‘‘ഗച്ഛ, ഇമസ്മിം നഗരേ ഉപധാരേത്വാ അജ്ജ ജാതദാരകം ഗണ്ഹിത്വാ ഏഹീ’’തി ആഹ. സാ ഉപധാരേന്തീ തം ഗേഹം ഗന്ത്വാ തം ദാരകം തം ദിവസം ജാതം ഞത്വാ സഹസ്സം ദത്വാ ആനേത്വാ സേട്ഠിനോ ദസ്സേസി. സേട്ഠി ‘‘സചേ മേ ധീതാ ജായിസ്സതി, തായ നം സദ്ധിം നിവാസേത്വാ സേട്ഠിട്ഠാനസ്സ സാമികം കരിസ്സാമി. സചേ പുത്തോ ജായിസ്സതി, ഘാതേസ്സാമി ന’’ന്തി ചിന്തേത്വാ തം ഗേഹേ വഡ്ഢാപേസി.

അഥസ്സ ഭരിയാ കതിപാഹച്ചയേന പുത്തം വിജായി. സേട്ഠി ‘‘ഇമസ്മിം അസതി മമ പുത്തോ സേട്ഠിട്ഠാനം ലഭിസ്സതി. ഇദാനേവ നം മാരേതും വട്ടതീ’’തി കാളിം ആമന്തേത്വാ ‘‘ഗച്ഛ ജേ, വജതോ ഗുന്നം നിക്ഖമനവേലായ വജദ്വാരമജ്ഝേ ഇമം തിരിയം നിപജ്ജാപേഹി, ഗാവിയോ നം മദ്ദിത്വാ മാരേസ്സന്തി, മദ്ദിതാമദ്ദിതഭാവം പനസ്സ ഞത്വാ ഏഹീ’’തി ആഹ. സാ ഗന്ത്വാ ഗോപാലകേന വജദ്വാരേ വിവടമത്തേയേവ തം തഥാ നിപജ്ജാപേസി. ഗോഗണജേട്ഠകോ ഉസഭോ അഞ്ഞസ്മിം കാലേ സബ്ബപച്ഛാ നിക്ഖമന്തോപി തംദിവസം സബ്ബപഠമം നിക്ഖമിത്വാ ദാരകം ചതുന്നം പാദാനം അന്തരേ കത്വാ അട്ഠാസി. അനേകസതാ ഗാവോ ഉസഭസ്സ ദ്വേ പസ്സാനി ഘംസന്തിയോ നിക്ഖമിംസു. ഗോപാലകോപി ‘‘അയം ഉസഭോ പുബ്ബേ സബ്ബപച്ഛാ നിക്ഖമതി, അജ്ജ പന പഠമം നിക്ഖമിത്വാ ദ്വാരമജ്ഝേ നിച്ചലോവ ഠിതോ, കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ഗന്ത്വാ തസ്സ ഹേട്ഠാ നിപന്നം ദാരകം ദിസ്വാ പുത്തസിനേഹം പടിലഭിത്വാ ‘‘പുത്തോ മേ ലദ്ധോ’’തി ഗേഹം നേസി.

കാളീ ഗന്ത്വാ സേട്ഠിനാ പുച്ഛിതാ തമത്ഥം ആരോചേത്വാ ‘‘ഗച്ഛ, നം പുന ഇമം സഹസ്സം ദത്വാ ആനേഹീ’’തി വുത്താ പുന ആനേത്വാ അദാസി. അഥ നം സേട്ഠി ആഹ – ‘‘അമ്മ കാളി, ഇമസ്മിം നഗരേ പഞ്ചസകടസതാനി പച്ചൂസകാലേ ഉട്ഠായ വാണിജ്ജായ ഗച്ഛന്തി, ത്വം ഇമം നേത്വാ ചക്കമഗ്ഗേ നിപജ്ജാപേഹി, ഗോണാ വാ നം മദ്ദിസ്സന്തി, ചക്കം വാ ഛിന്ദിസ്സതി, പവത്തിഞ്ചസ്സ ഞത്വാ ആഗച്ഛേയ്യാസീ’’തി. സാ ഗന്ത്വാ ചക്കമഗ്ഗേ നിപജ്ജാപേസി. സാകടികജേട്ഠകോ പുരതോ അഹോസി. അഥസ്സ ഗോണാ തം ഠാനം പത്വാ ധുരം ഛഡ്ഡേസും, പുനപ്പുനം ആരോപേത്വാ പാജിയമാനാപി പുരതോ ന ഗച്ഛിംസു. ഏവം തസ്സ തേഹി സദ്ധിം വായമന്തസ്സേവ അരുണം ഉട്ഠഹി. സോ ‘‘കിം നാമ ഗോണാ കരിംസൂ’’തി മഗ്ഗം ഓലോകേന്തോ ദാരകം ദിസ്വാ ‘‘ഭാരിയം വത കമ്മ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ‘‘പുത്തോ മേ ലദ്ധോ’’തി തുട്ഠമാനസോ തം ഗേഹം നേസി.

കാളീപി ഗന്ത്വാ സേട്ഠിനാ പുച്ഛിതാ തം പവത്തിം ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘ഗച്ഛ, നം പുന സഹസ്സം ദത്വാ ആനേഹീ’’തി വുത്താ തഥാ അകാസി. അഥ നം സേട്ഠി ആഹ – ‘‘ഇദാനി നം ആമകസുസാനം നേത്വാ ഗച്ഛന്തരേ നിപജ്ജാപേഹി, തത്ഥ സുനഖാദീഹി ഖാദിതോ, അമനുസ്സേന വാ പഹടോ മരിസ്സതി, മതാമതഭാവഞ്ചസ്സ ജാനിത്വാ ആഗച്ഛേയ്യാസീ’’തി. സാ തം നേത്വാ തത്ഥ നിപജ്ജാപേത്വാ ഏകമന്തേ അട്ഠാസി. തം സുനഖാദയോ വാ അമനുസ്സോ വാ ഉപസങ്കമിതും നാസക്ഖിംസു. അഥേകോ അജപാലോ അജാ ഗോചരം നേന്തോ സുസാനപസ്സേന ഗച്ഛതി. ഏകാ അജാ പണ്ണാനി ഖാദമാനാ ഗച്ഛന്തരം പവിസിത്വാ ദാരകം ദിസ്വാ ജണ്ണുകേഹി ഠത്വാ ദാരകസ്സ ഥനം അദാസി. അജപാലകേന ‘‘ഹേ ഹേ’’തി സദ്ദേ കതേപി ന നിക്ഖമി. സോ ‘‘യട്ഠിയാ നം പഹരിത്വാ നീഹരിസ്സാമീ’’തി ഗച്ഛന്തരം പവിട്ഠോ ജണ്ണുകേഹി ഠത്വാ ദാരകം ഖീരം പായന്തിം ദിസ്വാ ദാരകേ പുത്തസിനേഹം പടിലഭിത്വാ ‘‘പുത്തോ മേ ലദ്ധോ’’തി ആദായ പക്കാമി.

കാളീ ഗന്ത്വാ സേട്ഠിനാ പുച്ഛിതാ തം പവത്തിം ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘ഗച്ഛ, നം പുന സഹസ്സം ദത്വാ ആനേഹീ’’തി വുത്താ തഥാ അകാസി. അയ നം സേട്ഠി ആഹ – ‘‘അമ്മ, ഇമം ആദായ ചോരപപാതപബ്ബതം അഭിരുഹിത്വാ പപാതേ ഖിപ, പബ്ബതകുച്ഛിയം പടിഹഞ്ഞമാനോ ഖണ്ഡാഖണ്ഡികോ ഹുത്വാ ഭൂമിയം പതിസ്സതി, മതാമതഭാവഞ്ചസ്സ ഞത്വാ ആഗച്ഛേയ്യാസീ’’തി. സാ തം തഥാ നേത്വാ പബ്ബതമത്ഥകേ ഠത്വാ ഖിപി. തം ഖോ പന പബ്ബതകുച്ഛിം നിസ്സായ മഹാവേളുഗുമ്ബോ പബ്ബതാനുസാരേനേവ വഡ്ഢി, തസ്സ മത്ഥകം ഘനജാതോ ജിഞ്ജുകഗുമ്ബോ അവത്ഥരി. ദാരകോ പതന്തോ കോജവേ വിയ തസ്മിം പതി. തം ദിവസഞ്ച നളകാരജേട്ഠകസ്സ വേണുബലി പത്തോ ഹോതി. സോ പുത്തേന സദ്ധിം ഗന്ത്വാ തം വേളുഗുമ്ബം ഛിന്ദിതും ആരഭി. തസ്മിം ചലിതേ ദാരകോ സദ്ദമകാസി. സോ ദാരകസദ്ദോ വിയാതി ഏകേന പസ്സേന അഭിരുഹിത്വാ തം ദിസ്വാ ‘‘പുത്തോ മേ ലദ്ധോ’’തി തുട്ഠചിത്തോ ആദായ ഗതോ. കാളീ ഗന്ത്വാ സേട്ഠിനാ പുച്ഛിതാ തം പവത്തിം ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘ഗച്ഛ, നം പുന സഹസ്സം ദത്വാ ആനേഹീ’’തി വുത്താ തഥാ അകാസി.

സേട്ഠിനോ ഇദഞ്ചിദഞ്ച കരോന്തസ്സേവ ദാരകോ വഡ്ഢിതോ. മഹാഘോസവചനത്താ ചസ്സ ഘോസിതോതേവ നാമം അഹോസി. സോ സേട്ഠിനോ അക്ഖിമ്ഹി കണ്ടകോ വിയ ഖായി, ഉജുകം ഓലോകേതുമ്പി ന വിസഹി. അഥസ്സ മരണൂപായം ചിന്തേന്തോ അത്തനോ കുമ്ഭകാരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ തസ്സ ‘‘കദാ ആവാപം ആലിമ്പേസ്സസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സ്വേ’’തി വുത്തേ ‘‘തേന ഹി ഇദം സഹസ്സം ഗണ്ഹിത്വാ മമേകം കമ്മം കരോഹീ’’തി ആഹ. ‘‘കിം സാമീ’’തി? ‘‘ഏകോ മേ അവജാതപുത്തോ അത്ഥി, തം തവ സന്തികം പേസിസ്സാമി, അഥ നം ഗബ്ഭം പവേസേത്വാ തിണ്ഹായ വാസിയാ ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം ഛിന്ദിത്വാ ചാടിയം പക്ഖിപിത്വാ ആവാപേ പവേസേയ്യാസീതി. ഇദം തേ സഹസ്സം സച്ചകാരസദിസം, ഉത്തരിം പന തേ കത്തബ്ബയുത്തകം പച്ഛാ കരിസ്സാമീ’’തി. കുമ്ഭകാരോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛി.

സേട്ഠി പുനദിവസേ ഘോസിതം പക്കോസിത്വാ ‘‘ഹിയ്യോ മയാ കുമ്ഭകാരോ ഏകം കമ്മം ആണത്തോ, ഏഹി, ത്വം താത, തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ഏവം വദേഹി ‘ഹിയ്യോ കിര മേ പിതരാ ആണത്തം കമ്മം നിപ്ഫാദേഹീ’’’തി പഹിണി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി അഗമാസി. തം തത്ഥ ഗച്ഛന്തം ഇതരോ സേട്ഠിനോ പുത്തോ ദാരകേഹി സദ്ധിം ഗുളകകീളം കീളന്തോ ദിസ്വാ പക്കോസിത്വാ ‘‘കുഹിം ഗച്ഛസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ പിതു സാസനം ഗഹേത്വാ ‘‘കുമ്ഭകാരസ്സ സന്തിക’’ന്തി വുത്തേ ‘‘അഹം തത്ഥ ഗമിസ്സാമി, ഇമേ മം ദാരകാ ബഹുലക്ഖം ജിനിംസു, തം മേ പടിജിനിത്വാ ദേഹീ’’തി ആഹ. ‘‘അഹം പിതു ഭായാമീ’’തി. ‘‘മാ ഭായി, ഭാതിക, അഹം തം സാസനം ഹരിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ബഹൂഹി ജിതോ യാവാഹം ആഗച്ഛാമി, താവ മേ ലക്ഖം പടിജിനാഹീ’’തി. ഘോസിതോ കിര ഗുളകകീളായം ഛേകോ, തേന നം ഏവം നിബന്ധി. സോപി തം ‘‘തേന ഹി ഗന്ത്വാ കുമ്ഭകാരം വദേഹി ‘പിതരാ കിര മേ ഹിയ്യോ ഏകം കമ്മം ആണത്തം, തം നിപ്ഫാദേഹീ’’’തി ഉയ്യോജേസി. സോ തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ തഥാ അവച. അഥ നം കുമ്ഭകാരോ സേട്ഠിനാ വുത്തനിയാമേന മാരേത്വാ ആവാപേ ഖിപി. ഘോസിതോപി ദിവസഭാഗം കീളിത്വാ സായന്ഹസമയേവ ഗേഹം ഗന്ത്വാ ‘‘കിം, താത, ന ഗതോസീ’’തി വുത്തേ അത്തനോ അഗതകാരണഞ്ച കനിട്ഠസ്സ ഗതകാരണഞ്ച ആരോചേസി. സേട്ഠി ‘‘ധീ ധീ’’തി മഹാവിരവം വിരവിത്വാ സകലസരീരേ പക്കുഥിതലോഹിതോ വിയ ഹുത്വാ ‘‘അമ്ഭോ കുമ്ഭകാര, മാ നാസയി, മാ നാസയീ’’തി ബാഹാ പഗ്ഗയ്ഹ കന്ദന്തോ തസ്സ സന്തികം അഗമാസി. കുമ്ഭകാരോ തം തഥാ ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ‘‘സാമി, മാ സദ്ദം കരി, കമ്മം നിപ്ഫന്ന’’ന്തി ആഹ. സോ പബ്ബതേന വിയ മഹന്തേന സോകേന അവത്ഥടോ ഹുത്വാ അനപ്പകം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേസി.

ഏവം സന്തേപി പന സേട്ഠി തം ഉജുകം ഓലോകേതും ന സക്കോതി. ‘‘കിന്തി നം മാരേയ്യ’’ന്തി ചിന്തേന്തോ ‘‘മമ ഗാമസതേ ആയുത്തകസ്സ സന്തികം പേസേത്വാ മാരാപേസ്സാമീ’’തി ഉപായം ദിസ്വാ ‘‘അയം മേ അവജാതപുത്തോ, ഇമം മാരേത്വാ വച്ചകൂപേ ഖിപതു, ഏവഞ്ച കതേ അഹം മാതുലസ്സ കത്തബ്ബയുത്തകം ജാനിസ്സാമീ’’തി തസ്സ പണ്ണം ലിഖിത്വാ ‘‘താത ഘോസിത, അമ്ഹാകം ഗാമസതേ ആയുത്തകോ അത്ഥി, ഇമം പണ്ണം ഹരിത്വാ തസ്സ ദേഹീ’’തി വത്വാ പണ്ണം തസ്സ ദുസ്സന്തേ ബന്ധി. സോ പന അക്ഖരസമയം ന ജാനാതി. ദഹരകാലതോ പട്ഠായ ഹി തം മാരാപേന്തോവ സേട്ഠി മാരേതും നാസക്ഖി, കിം അക്ഖരസമയം സിക്ഖാപേസ്സതി. സോ അത്തനോ മരണപണ്ണമേവ ദുസ്സന്തേ ബന്ധിത്വാ നിക്ഖമന്തോ ആഹ – ‘‘പാഥേയ്യം മേ, താത, നത്ഥീ’’തി. ‘‘പാഥേയ്യേന കമ്മം നത്ഥി, അന്തരാമഗ്ഗേ അസുകഗാമേ നാമ മമ സഹായകോ സേട്ഠി അത്ഥി, തസ്സ ഘരേ പാതരാസം കത്വാ പുരതോ ഗച്ഛാ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി പിതരം വന്ദിത്വാ നിക്ഖന്തോ തം ഗാമം പത്വാ സേട്ഠിഘരം പുച്ഛിത്വാ ഗന്ത്വാ സേട്ഠിജായം പസ്സി. ‘‘കുതോ ആഗതോസീ’’തി ച വുത്തേ ‘‘അന്തോനഗരതോ’’തി ആഹ. ‘‘കസ്സ പുത്തോസീ’’തി? ‘‘തുമ്ഹാകം സഹായസേട്ഠിനോ, അമ്മാ’’തി. ‘‘ത്വംസി ഘോസിതോ നാമാ’’തി? ‘‘ആമ, അമ്മാ’’തി. തസ്സാ സഹ ദസ്സനേനേവ തസ്മിം പുത്തസിനേഹോ ഉപ്പജ്ജി. സേട്ഠിനോ പനേകാ ധീതാ അത്ഥി പന്നരസസോളസവസ്സുദ്ദേസികാ അഭിരൂപാ പാസാദികാ, തം രക്ഖിതും ഏകമേവ പേസനകാരികം ദാസിം ദത്വാ സത്തഭൂമികസ്സ പാസാദസ്സ ഉപരിമതലേ സിരിഗബ്ഭേ വസാപേന്തി. സേട്ഠിധീതാ തസ്മിം ഖണേ തം ദാസിം അന്തരാപണം പേസേസി. അഥ നം സേട്ഠിജായാ ദിസ്വാ ‘‘കുഹിം ഗച്ഛസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘അയ്യധീതായ പേസനേനാ’’തി വുത്തേ ‘‘ഇതോ താവ ഏഹി, തിട്ഠതു പേസനം, പുത്തസ്സ മേ പീഠകം അത്ഥരിത്വാ ഉദകം ആഹരിത്വാ പാദേ ധോവിത്വാ തേലം മക്ഖിത്വാ സയനം അത്ഥരിത്വാ ദേഹി, പച്ഛാ പേസനം കരിസ്സസീ’’തി ആഹ. സാ തഥാ അകാസി.

അഥ നം ചിരേനാഗതം സേട്ഠിധീതാ സന്തജ്ജേസി. അഥ നം സാ ആഹ – ‘‘മാ മേ കുജ്ഝി, സേട്ഠിപുത്തോ ഘോസിതോ ആഗതോ, തസ്സ ഇദഞ്ചിദഞ്ച കത്വാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ആഗതാമ്ഹീ’’തി. സേട്ഠിധീതായ ‘‘സേട്ഠിപുത്തോ ഘോസിതോ’’തി നാമം സുത്വാവ പുബ്ബസന്നിവാസവസേന പേമം ഛവിആദീനി ഛിന്ദിത്വാ അട്ഠിമിഞ്ജം ആഹച്ച ഠിതം. അഥ നം പുച്ഛി ‘‘കുഹിം സോ അമ്മാ’’തി? ‘‘സയനേ നിപന്നോ നിദ്ദായതീ’’തി. ‘‘അത്ഥി പനസ്സ ഹത്ഥേ കിഞ്ചീ’’തി? ‘‘ദുസ്സന്തേ പണ്ണം അത്ഥീ’’തി. സാ ‘‘കിം പണ്ണം നു ഖോ ഏത’’ന്തി തസ്മിം നിദ്ദായന്തേ മാതാപിതൂനം അഞ്ഞവിഹിതതായ അപസ്സന്താനം ഓതരിത്വാ തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ തം പണ്ണം മോചേത്വാ ആദായ അത്തനോ ഗബ്ഭം പവിസിത്വാ ദ്വാരം പിധായ വാതപാനം വിവരിത്വാ അക്ഖരസമയേ കുസലതായ തം പണ്ണം വാചേത്വാ ‘‘അഹോ വത ബാലോ അത്തനോ മരണപണ്ണം ദുസ്സന്തേ ബന്ധിത്വാ വിചരതി, സചേ മയാ ന ദിട്ഠം അസ്സ, നത്ഥി തസ്സ ജീവിത’’ന്തി. തം പണ്ണം ഫാലേത്വാ നാസേത്വാ സേട്ഠിസ്സ വചനേന അപരം പണ്ണം ലിഖി – ‘‘അയം മമ പുത്തോ ഘോസിതോ നാമ, ഗാമസതതോ പണ്ണാകാരം ആഹരാപേത്വാ ഇമസ്സ ജനപദസേട്ഠിനോ ധീതരാ സദ്ധിം മങ്ഗലം കത്വാ അത്തനോ വസനഗാമസ്സ മജ്ഝേ ദ്വിഭൂമികം ഗേഹം കാരേത്വാ പാകാരപരിക്ഖേപേന ചേവ പുരിസഗുത്തീഹി ച സുസംവിഹിതാരക്ഖം കരോതു, മയ്ഹം ഇദഞ്ചിദഞ്ച മയാ കതന്തി സാസനം പേസേതു. ഏവം കതേ അഹം മാതുലസ്സ കത്തബ്ബയുത്തകം ജാനിസ്സാമീ’’തി ലിഖിത്വാ ച പണ്ണം സങ്ഘരിത്വാ ദുസ്സന്തേയേവസ്സ ബന്ധി.

സോ ദിവസഭാഗം നിദ്ദായിത്വാ ഉട്ഠായ ഭുഞ്ജിത്വാ പക്കാമി, പുനദിവസേ പാതോവ തം ഗാമം ഗന്ത്വാ ആയുത്തകം ഗാമകിച്ചം കരോന്തമേവ പസ്സി. സോ തം ദിസ്വാ ‘‘കിം താതാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘പിതരാ മേ തുമ്ഹാകം പണ്ണം പേസിത’’ന്തി വുത്തേ പണ്ണം ഗഹേത്വാ വാചേത്വാ തുട്ഠമാനസോ ‘‘പസ്സഥ, ഭോ, മമ സാമിനോ മയി സിനേഹം കത്വാ ജേട്ഠപുത്തസ്സ മങ്ഗലം കരോതൂ’’തി മമ സന്തികം പഹിണി. ‘‘സീഘം ദാരുആദീനി ആഹരഥാ’’തി ഗഹപതികേ ആണാപേത്വാ ഗാമമജ്ഝേ വുത്തപ്പകാരം ഗേഹം കാരാപേത്വാ ഗാമസതതോ പണ്ണാകാരം ആഹരാപേത്വാ ജനപദസേട്ഠിനോ ധീതരം ആനേത്വാ മങ്ഗലം കത്വാ സേട്ഠിസ്സ സാസനം പഹിണി ‘‘ഇദഞ്ചിദഞ്ച മയാ കത’’ന്തി.

തം സുത്വാ സേട്ഠിനോ ‘‘യം കാരേമി, തം ന ഹോതി. യം ന കാരേമി, തം ഹോതീ’’തി മഹന്തം ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജി. പുത്തസോകേന സദ്ധിം സോ സോകോ ഏകതോ ഹുത്വാ കുച്ഛിദാഹം ഉപ്പാദേത്വാ അതിസാരം ജനേസി. സേട്ഠിധീതാപി ‘‘സചേ കോചി സേട്ഠിനോ സന്തികാ ആഗച്ഛതി, മമ അകഥേത്വാ സേട്ഠിപുത്തസ്സ പഠമതരം മാ കഥേഥാ’’തി ആണാപേസി. സേട്ഠിപി ഖോ ‘‘ന ദാനി ദുട്ഠപുത്തം മമ സാപതേയ്യസ്സ സാമികം കരിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഏകം ആയുത്തകം ആഹ – ‘‘മാതുല, പുത്തം മേ ദട്ഠുകാമോമ്ഹി, ഏകം പാദമൂലികം പേസേത്വാ ഏകം പണ്ണം ലിഖിത്വാ പേസേത്വാ മമ പുത്തം പക്കോസാപേഹീ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി പണ്ണം ദത്വാ ഏകം പുരിസം പേസേസി. സേട്ഠിധീതാ സേട്ഠിസ്സ ബലവഗിലാനകാലേ ഘോസിതകുമാരം ആദായ അഗമാസി. സേട്ഠി കാലമകാസി. രാജാ പിതരി കാലങ്കതേ പിതരാ ഭുത്തഭോഗം ദത്വാ സബ്ബസതേന സേട്ഠിട്ഠാനം അദാസി. ഘോസിതസേട്ഠി നാമ ഹുത്വാ മഹാസമ്പത്തിയം ഠിതോ സേട്ഠിധീതായ കാളിയാ വചനേന ആദിതോ പട്ഠായ സത്തസു ഠാനേസു അത്തനോ മരണമുത്തഭാവം ഞത്വാ ദേവസികം സതസഹസ്സം വിസ്സജ്ജേത്വാ ദാനം പട്ഠപേസീതി. ഏവമസ്സ സത്തസു ഠാനേസു അരോഗഭാവോ പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധി. തത്ഥ ഗഹന്തി ഗേഹം വുച്ചതി, ഗഹേ പതി ഗഹപതി. മഹാസാലകുലേ അധിപതിസ്സേതം നാമം. കേസുചി പോത്ഥകേസു ഘോസിതാനന്തരം മേണ്ഡകോ ലിഖിതോ.

പഞ്ചന്നം മഹാപുഞ്ഞാനം പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധീതി ഏത്ഥ പുഞ്ഞിദ്ധി പഞ്ചന്നം മഹാപുഞ്ഞാനം ദട്ഠബ്ബാതി അത്ഥോ. പഞ്ച മഹാപുഞ്ഞാ നാമ മേണ്ഡകസേട്ഠി, തസ്സ ഭരിയാ ചന്ദപദുമാ, പുത്തോ ധനഞ്ചയസേട്ഠി, സുണിസാ സുമനദേവീ, ദോസോ പുണ്ണോ നാമാതി ഇമേ പഞ്ച ജനാ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധേ കതാധികാരാ. തേസു മേണ്ഡകസേട്ഠി അഡ്ഢതേരസാനി കോട്ഠസതാനി സോധാപേത്വാ സീസം ന്ഹാതോ ദ്വാരേ നിസീദിത്വാ ഉദ്ധം ഉല്ലോകേതി, ആകാസതോ രത്തസാലിധാരാ ഓപതിത്വാ സബ്ബകോട്ഠേ പൂരേതി. തസ്സ ഭരിയാ തണ്ഡുലം ഏകനാളിമത്തം ഗഹേത്വാ ഭത്തം പചാപേത്വാ ഏകസ്മിം സൂപബ്യഞ്ജനകേ സൂപം കാരേത്വാ സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതാ ദ്വാരകോട്ഠകേ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദിത്വാ ‘‘സബ്ബേ ഭത്തേന അത്ഥികാ ആഗച്ഛന്തൂ’’തി ഘോസാപേത്വാ പക്കോസാപേത്വാ സുവണ്ണകടച്ഛും ആദായ ആഗതാഗതാനം ഉപനീതഭാജനാനി പൂരേത്വാ ദേതി, സകലദിവസമ്പി ദേന്തിയാ കടച്ഛുനാ സകിം ഗഹിതട്ഠാനമത്തമേവ പഞ്ഞായതി. തസ്സ പുത്തോ സീസം ന്ഹാതോ സഹസ്സത്ഥവികം ആദായ ‘‘കഹാപണേഹി അത്ഥികാ ആഗച്ഛന്തൂ’’തി ഘോസാപേത്വാ ആഗതാഗതാനം ഗഹിതഭാജനാനി പൂരേത്വാ ദേതി. ഥവികായ കഹാപണസഹസ്സമേവ ഹോതി. തസ്സ സുണിസാ സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതാ ചതുദോണികം വീഹിപിടകം ആദായ ആസനേ നിസിന്നാ ‘‘ബീജഭത്തേന അത്ഥികാ ആഗച്ഛന്തൂ’’തി ഘോസാപേത്വാ ആഗതാഗതാനം ഗഹിതഭാജനാനി പൂരേത്വാ ദേതി, പിടകം യഥാപൂരിതമേവ ഹോതി. തസ്സ ദാസോ സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതോ സുവണ്ണയുഗേ സുവണ്ണയോത്തേഹി ഗോണേ യോജേത്വാ സുവണ്ണപതോദയട്ഠിം ആദായ ഗോണാനം ഗന്ധപഞ്ചങ്ഗുലികാനി ദത്വാ വിസാണേസു സുവണ്ണകോസകേ പടിമുഞ്ചിത്വാ ഖേത്തം ഗന്ത്വാ പാജേതി, ഇതോ തിസ്സോ, ഇതോ തിസ്സോ, മജ്ഝേ ഏകാതി സത്ത സീതായോ ഭിജ്ജിത്വാ ഗച്ഛന്തി. ജമ്ബുദീപവാസിനോ ഭത്തബീജഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദീസു യഥാരുചിതം സേട്ഠിഗേഹതോയേവ ഗണ്ഹിംസു. അനുക്കമേന പന ഭദ്ദിയനഗരം അനുപ്പത്തേ ഭഗവതി ഭഗവതോ ധമ്മദേസനായ പഞ്ച മഹാപുഞ്ഞാ ച ധനഞ്ചയസേട്ഠിസ്സ ധീതാ വിസാഖാ ച സോതാപത്തിഫലം പാപുണിംസു. അയം പന നേസം പഞ്ചന്നം മഹാപുഞ്ഞാനം പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധി. സങ്ഖേപേന പന പരിപാകഗതേ പുഞ്ഞസമ്ഭാരേ ഇജ്ഝനകവിസേസോ പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധി.

വിജ്ജാമയിദ്ധിനിദ്ദേസേ ഇജ്ഝനാകാരം ഗന്ധാരിവിജ്ജം വാ ഉപചാരസിദ്ധം പത്ഥിതസിദ്ധം അഞ്ഞം വാ വിജ്ജം ധാരേന്തീതി വിജ്ജാധരാ. വിജ്ജം പരിജപ്പേത്വാതി യഥോപചാരം വിജ്ജം മുഖേന പരിവത്തേത്വാ. സേസം വുത്തത്ഥമേവാതി.

സമ്മാപയോഗിദ്ധിനിദ്ദേസേ ഇജ്ഝനാകാരമത്തം പുച്ഛിത്വാ അഞ്ഞസ്സ വിസേസസ്സ അഭാവതോ ‘‘കതമാ’’തി അപുച്ഛിത്വാ പകാരമത്തമേവ പുച്ഛന്തേന ‘‘കഥ’’ന്തി പുച്ഛാ കതാ, തഥേവ ‘‘ഏവ’’ന്തി നിഗമനം കതം. ഏത്ഥ ച പടിപത്തിസങ്ഖാതസ്സേവ സമ്മാപയോഗസ്സ ദീപനവസേന പുരിമപാളിസദിസാവ പാളി ആഗതാ. അട്ഠകഥായം പന സകടബ്യൂഹാദികരണവസേന യംകിഞ്ചി സംവിദഹനം യംകിഞ്ചി സിപ്പകമ്മം യംകിഞ്ചി വേജ്ജകമ്മം തിണ്ണം വേദാനം ഉഗ്ഗഹണം തിണ്ണം പിടകാനം ഉഗ്ഗഹണം, അന്തമസോ കസനവപനാദീനി ഉപാദായ തം തം കമ്മം കത്വാ നിബ്ബത്തവിസേസോ തത്ഥ തത്ഥ സമ്മാപയോഗപച്ചയാ ഇജ്ഝനട്ഠേന ഇദ്ധീതി ആഗതാതി.

ഇദ്ധികഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.