൧. മഹാപഞ്ഞാകഥാ

മഹാപഞ്ഞാകഥാവണ്ണനാ

൧. ഇദാനി വിസേസതോ പഞ്ഞാപദട്ഠാനഭൂതായ സുഞ്ഞകഥായ അനന്തരം കഥിതായ പഞ്ഞാകഥായ അപുബ്ബത്ഥാനുവണ്ണനാ. തത്ഥ ആദിതോ താവ സത്തസു അനുപസ്സനാസു ഏകേകമൂലകാ സത്ത പഞ്ഞാ പുച്ഛാപുബ്ബങ്ഗമം കത്വാ നിദ്ദിട്ഠാ, പുന സത്താനുപസ്സനാമൂലകാ ഏകേകുത്തരമൂലകാ ച തിസ്സോ പഞ്ഞാ പുച്ഛം അകത്വാവ നിദ്ദിട്ഠാ, ഏവമാദിതോ ദസപഞ്ഞാപാരിപൂരീ നിദ്ദിട്ഠാ. തത്ഥ അനിച്ചാനുപസ്സനാ താവ യസ്മാ അനിച്ചതോ ദിട്ഠേസു സങ്ഖാരേസു ‘‘യദനിച്ചം, തം ദുക്ഖ’’ന്തി ദുക്ഖതോ ച ‘‘യം ദുക്ഖം, തദനത്താ’’തി അനത്തതോ ച ജവതി, തസ്മാ സാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ജവനപഞ്ഞം പരിപൂരേതി. സാ ഹി സകവിസയേസു ജവതീതി ജവനാ, ജവനാ ച സാ പഞ്ഞാ ചാതി ജവനപഞ്ഞാ. ദുക്ഖാനുപസ്സനാ സമാധിന്ദ്രിയനിസ്സിതത്താ ബലവതീ ഹുത്വാ പണിധിം നിബ്ബിജ്ഝതി പദാലേതി, തസ്മാ നിബ്ബേധികപഞ്ഞം പരിപൂരേതി. സാ ഹി നിബ്ബിജ്ഝതീതി നിബ്ബേധികാ, നിബ്ബേധികാ ച സാ പഞ്ഞാ ചാതി നിബ്ബേധികപഞ്ഞാ. അനത്താനുപസ്സനാ സുഞ്ഞതാദസ്സനേന വുദ്ധിപ്പത്തിയാ മഹത്തപ്പത്തത്താ മഹാപഞ്ഞം പരിപൂരേതി. സാ ഹി വുദ്ധിപ്പത്തത്താ മഹതീ ച സാ പഞ്ഞാ ചാതി മഹാപഞ്ഞാ. നിബ്ബിദാനുപസ്സനാ യസ്മാ തിസ്സന്നംയേവ അനുപസ്സനാനം പുരിമതോപി ആസേവനായ ബലപ്പത്താവത്ഥത്താ സബ്ബസങ്ഖാരേസു നിബ്ബിന്ദനസമത്ഥാ ഹുത്വാ തിക്ഖാ ഹോതി, തസ്മാ തിക്ഖപഞ്ഞം പരിപൂരേതി. വിരാഗാനുപസ്സനാപി യസ്മാ തിസ്സന്നംയേവ അനുപസ്സനാനം പുരിമതോപി ആസേവനാബലപ്പത്താനം വുദ്ധതരാവത്ഥത്താ സബ്ബസങ്ഖാരേഹി വിരജ്ജനസമത്ഥാ ഹുത്വാ വിപുലാ ഹോതി, തസ്മാ വിപുലപഞ്ഞം പരിപൂരേതി.

നിരോധാനുപസ്സനാപി യസ്മാ തിസ്സന്നംയേവ അനുപസ്സനാനം പുരിമതോപി ആസേവനാബലപ്പത്താനം വുദ്ധതരാവത്ഥത്താ വയലക്ഖണവസേന സബ്ബസങ്ഖാരാനം നിരോധദസ്സനസമത്ഥാ ഹുത്വാ ഗമ്ഭീരാ ഹോതി, തസ്മാ ഗമ്ഭീരപഞ്ഞം പരിപൂരേതി. നിരോധോ ഹി ഉത്താനപഞ്ഞേഹി അലബ്ഭനേയ്യപതിട്ഠത്താ ഗമ്ഭീരോ, തസ്മിം ഗമ്ഭീരേ ഗാധപ്പത്താ പഞ്ഞാപി ഗമ്ഭീരാ. പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനാപി യസ്മാ തിസ്സന്നംയേവ അനുപസ്സനാനം പുരിമതോപി ആസേവനാബലപ്പത്താനം വുദ്ധതരാവത്ഥത്താ വയലക്ഖണവസേന സബ്ബസങ്ഖാരപടിനിസ്സജ്ജനസമത്ഥാ ഹുത്വാ അസാമന്താ ഹോതി, വുദ്ധിപരിയന്തപ്പത്തത്താ ഛഹി പഞ്ഞാഹി ദൂരേ ഹോതീതി അത്ഥോ. തസ്മാ സയം അസാമന്തത്താ അസാമന്തപഞ്ഞം പരിപൂരേതി. സാ ഹി ഹേട്ഠിമപഞ്ഞാഹി ദൂരത്താ അസാമന്താ, അസമീപാ വാ പഞ്ഞാതി അസാമന്തപഞ്ഞാ. പണ്ഡിച്ചം പരിപൂരേന്തീതി പണ്ഡിതഭാവം പരിപൂരേന്തി. യസ്മാ യഥാവുത്താ സത്ത പഞ്ഞാ പരിപുണ്ണാ ഭാവേത്വാ പണ്ഡിതലക്ഖണപ്പത്തോ സിഖപ്പത്തവുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാസങ്ഖാതേഹി സങ്ഖാരുപേക്ഖാനുലോമഗോത്രഭുഞാണേഹി പണ്ഡിതോ ഹുത്വാ പണ്ഡിച്ചേന സമന്നാഗതോ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘പണ്ഡിച്ചം പരിപൂരേന്തീ’’തി വുത്തം.

അട്ഠ പഞ്ഞാതി പണ്ഡിച്ചസങ്ഖാതായ പഞ്ഞായ സഹ സബ്ബാ അട്ഠ പഞ്ഞാ. പുഥുപഞ്ഞം പരിപൂരേന്തീതി യസ്മാ തേന പണ്ഡിച്ചേന സമന്നാഗതോ ഹുത്വാ സോ പണ്ഡിതോ ഗോത്രഭുഞാണാനന്തരം നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ ലോകുത്തരഭാവപ്പത്തിയാ ലോകിയതോ പുഥുഭൂതത്താ വിസുംഭൂതത്താ പുഥുപഞ്ഞാതിസങ്ഖാതം മഗ്ഗഫലപഞ്ഞം പാപുണാതി, തസ്മാ ‘‘അട്ഠ പഞ്ഞാ പുഥുപഞ്ഞം പരിപൂരേന്തീ’’തി വുത്തം.

ഇമാ നവ പഞ്ഞാതിആദീസു തസ്സേവ കമേന അധിഗതമഗ്ഗഫലസ്സ അരിയപുഗ്ഗലസ്സ പണീതലോകുത്തരധമ്മോപയോഗേന പണീതചിത്തസന്താനത്താ പഹട്ഠാകാരേനേവ ച പവത്തമാനചിത്തസന്താനസ്സ ഫലാനന്തരം ഓതിണ്ണഭവങ്ഗതോ വുട്ഠിതസ്സ മഗ്ഗപച്ചവേക്ഖണാ, തതോ ച ഭവങ്ഗം ഓതരിത്വാ വുട്ഠിതസ്സ ഫലപച്ചവേക്ഖണാ, ഇമിനാവ നയേന പഹീനകിലേസപച്ചവേക്ഖണാ, അവസിട്ഠകിലേസപച്ചവേക്ഖണാ, നിബ്ബാനപച്ചവേക്ഖണാതി പഞ്ച പച്ചവേക്ഖണാ പവത്തന്തി. താസു പച്ചവേക്ഖണാസു മഗ്ഗപച്ചവേക്ഖണാ ഫലപച്ചവേക്ഖണാ ച പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ ഹോതി. കഥം? ‘‘യംകിഞ്ചി പച്ചയസമ്ഭൂതം നിബ്ബാനം ഭാസിതത്ഥോ വിപാകോ കിരിയാതി ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ അത്ഥോ’’തി അഭിധമ്മേ പാളിം അനുഗന്ത്വാ തദട്ഠകഥായം വുത്തം. നിബ്ബാനസ്സ ച അത്ഥത്താ തദാരമ്മണം മഗ്ഗഫലഞാണം ‘‘അത്ഥേസു ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ’’തി (വിഭ. ൭൧൮; പടി. മ. ൧.൧൧൦) വചനതോ അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ ഹോതി. തസ്സ അത്ഥപടിസമ്ഭിദാഭൂതസ്സ മഗ്ഗഫലഞാണസ്സ പച്ചവേക്ഖണഞാണം ‘‘ഞാണേസു ഞാണം പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ’’തി വചനതോ പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ ഹോതി. സാ ച പച്ചവേക്ഖണപഞ്ഞാ ഹാസാകാരേന പവത്തമാനചിത്തസന്താനസ്സ ഹാസപഞ്ഞാ നാമ ഹോതി. തസ്മാ നവ പഞ്ഞാ ഹാസപഞ്ഞം പരിപൂരേന്തീതി ച ഹാസപഞ്ഞാ പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാതി ച വുത്തം. സബ്ബപ്പകാരാപി പഞ്ഞാ തസ്സ തസ്സ അത്ഥസ്സ പാകടകരണസങ്ഖാതേന പഞ്ഞാപനട്ഠേന പഞ്ഞാ, തേന തേന വാ പകാരേന ധമ്മേ ജാനാതീതി പഞ്ഞാ.

തസ്സാതി തസ്സ വുത്തപ്പകാരസ്സ അരിയപുഗ്ഗലസ്സ. കരണത്ഥേ സാമിവചനം. അത്ഥവവത്ഥാനതോതി യഥാവുത്തസ്സ പഞ്ചവിധസ്സ അത്ഥസ്സ വവത്ഥാപനവസേന. വുത്തമ്പി ചേതം സമണകരണീയകഥായം ‘‘ഹേതുഫലം നിബ്ബാനം വചനത്ഥോ അഥ വിപാകം കിരിയാതി അത്ഥേ പഞ്ച പഭേദേ പഠമന്തപഭേദഗതം ഞാണ’’ന്തി. അധിഗതാ ഹോതീതി പടിലദ്ധാ ഹോതി. സായേവ പടിലാഭസച്ഛികിരിയായ സച്ഛികതാ. പടിലാഭഫസ്സേനേവ ഫസ്സിതാ പഞ്ഞായ. ധമ്മവവത്ഥാനതോതി ‘‘യോ കോചി ഫലനിബ്ബത്തകോ ഹേതു അരിയമഗ്ഗോ ഭാസിതം കുസലം അകുസലന്തി ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ ധമ്മോ’’തി അഭിധമ്മേ പാളിയാനുസാരേന വുത്താനം പഞ്ചന്നം ധമ്മാനം വവത്ഥാപനവസേന. വുത്തമ്പി ചേതം സമണകരണീയകഥായം ‘‘ഹേതു അരിയമഗ്ഗോ വചനം കുസലഞ്ച അകുസലഞ്ചാതി ധമ്മേ പഞ്ച പഭേദേ ദുതിയന്തപഭേദഗതം ഞാണ’’ന്തി. നിരുത്തിവവത്ഥാനതോതി തേസം തേസം അത്ഥധമ്മാനം അനുരൂപനിരുത്തീനം വവത്ഥാപനവസേന. പടിഭാനവവത്ഥാനതോതി പടിഭാനസങ്ഖാതാനം തിണ്ണം പടിസമ്ഭിദാഞാണാനം വവത്ഥാപനവസേന. തസ്സിമാതി നിഗമനവചനമേതം.

൨. ഏവം സബ്ബസങ്ഗാഹകവസേന അനുപസ്സനാനം വിസേസം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി വത്ഥുഭേദവസേന ദസ്സേന്തോ രൂപേ അനിച്ചാനുപസ്സനാതിആദിമാഹ. തം ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥമേവ. പുന രൂപാദീസുയേവ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നവസേന ജവനപഞ്ഞം ദസ്സേതുകാമോ കേവലം രൂപാദിവസേന ച അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നരൂപാദിവസേന ച പുച്ഛം കത്വാ പുച്ഛാകമേനേവ വിസ്സജ്ജനം അകാസി. തത്ഥ സുദ്ധരൂപാദിവിസ്സജ്ജനേസു പഠമം നിദ്ദിട്ഠാ ഏവ പഞ്ഞാ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നമൂലകേസു സബ്ബവിസ്സജ്ജനേസു തേസു അതീതാദീസു ജവനവസേന ജവനപഞ്ഞാതി നിദ്ദിട്ഠാ.

൩. പുന അനേകസുത്തന്തപുബ്ബങ്ഗമം പഞ്ഞാപഭേദം ദസ്സേതുകാമോ പഠമം താവ സുത്തന്തേ ഉദ്ദിസി. തത്ഥ സപ്പുരിസസംസേവോതി ഹേട്ഠാ വുത്തപ്പകാരാനം സപ്പുരിസാനം ഭജനം. സദ്ധമ്മസ്സവനന്തി തേസം സപ്പുരിസാനം സന്തികേ സീലാദിപടിപത്തിദീപകസ്സ സദ്ധമ്മവചനസ്സ സവനം. യോനിസോമനസികാരോതി സുതാനം ധമ്മാനം അത്ഥൂപപരിക്ഖണവസേന ഉപായേന മനസികാരോ. ധമ്മാനുധമ്മപടിപത്തീതി ലോകുത്തരധമ്മേ അനുഗതസ്സ സീലാദിപടിപദാധമ്മസ്സ പടിപജ്ജനം. പഞ്ഞാപടിലാഭായ പഞ്ഞാവുദ്ധിയാ പഞ്ഞാവേപുല്ലായ പഞ്ഞാബാഹുല്ലായാതി ഇമാനി ചത്താരി പഞ്ഞാവസേന ഭാവവചനാനി. സേസാനി ദ്വാദസ പുഗ്ഗലവസേന ഭാവവചനാനി.

൧. സോളസപഞ്ഞാനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൪. സുത്തന്തനിദ്ദേസേ ഛന്നം അഭിഞ്ഞാഞാണാനന്തി ഇദ്ധിവിധദിബ്ബസോതചേതോപരിയപുബ്ബേനിവാസദിബ്ബചക്ഖുആസവാനം ഖയഞാണാനം. തേസത്തതീനം ഞാണാനന്തി ഞാണകഥായ നിദ്ദിട്ഠാനം സാവകസാധാരണാനം ഞാണാനം. സത്തസത്തതീനം ഞാണാനന്തി ഏത്ഥ –

‘‘സത്തസത്തരി വോ, ഭിക്ഖവേ, ഞാണവത്ഥൂനി ദേസേസ്സാമി, തം സുണാഥ സാധുകം മനസി കരോഥ, ഭാസിസ്സാമീതി. കതമാനി, ഭിക്ഖവേ, സത്തസത്തരി ഞാണവത്ഥൂനി? ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണന്തി ഞാണം, അസതി ജാതിയാ നത്ഥി ജരാമരണന്തി ഞാണം. അതീതമ്പി അദ്ധാനം ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണന്തി ഞാണം, അസതി ജാതിയാ നത്ഥി ജരാമരണന്തി ഞാണം, അനാഗതമ്പി അദ്ധാനം ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണന്തി ഞാണം, അസതി ജാതിയാ നത്ഥി ജരാമരണന്തി ഞാണം. യമ്പിസ്സ തം ധമ്മട്ഠിതിഞാണം, തമ്പി ഖയധമ്മം വയധമ്മം വിരാഗധമ്മം നിരോധധമ്മന്തി ഞാണം. ഭവപച്ചയാ ജാതീതി ഞാണം…പേ… ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോതി ഞാണം… തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനന്തി ഞാണം… വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാതി ഞാണം… ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാതി ഞാണം… സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോതി ഞാണം… നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനന്തി ഞാണം… വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപന്തി ഞാണം… സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണന്തി ഞാണം… അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാതി ഞാണം, അസതി അവിജ്ജായ നത്ഥി സങ്ഖാരാതി ഞാണം. അതീതമ്പി അദ്ധാനം അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാതി ഞാണം, അസതി അവിജ്ജായ നത്ഥി സങ്ഖാരാതി ഞാണം, അനാഗതമ്പി അദ്ധാനം അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാതി ഞാണം, അസതി അവിജ്ജായ നത്ഥി സങ്ഖാരാതി ഞാണം. യമ്പിസ്സ തം ധമ്മട്ഠിതിഞാണം, തമ്പി ഖയധമ്മം വയധമ്മം വിരാഗധമ്മം നിരോധധമ്മന്തി ഞാണം. ഇമാനി വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, സത്തസത്തരി ഞാണവത്ഥൂനീ’’തി (സം. നി. ൨.൩൪) –

ഏവം ഭഗവതാ നിദാനവഗ്ഗേ വുത്താനി സത്തസത്തതി ഞാണാനി. ‘‘ജരാമരണേ ഞാണം, ജരാമരണസമുദയേ ഞാണം, ജരാമരണനിരോധേ ഞാണം, ജരാമരണനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ ഞാണ’’ന്തി (സം. നി. ൨.൩൩) ഇമിനാ നയേന ഏകാദസസു അങ്ഗേസു ചത്താരി ചത്താരി കത്വാ വുത്താനി ചതുചത്താരീസ ഞാണവത്ഥൂനി പന ഇധ ന ഗഹിതാനി. ഉഭയത്ഥ ച ഞാണാനിയേവ ഹിതസുഖസ്സ വത്ഥൂനീതി ഞാണവത്ഥൂനി. ലാഭോതിആദീസു ലാഭോയേവ ഉപസഗ്ഗേന വിസേസേത്വാ പടിലാഭോതി വുത്തോ. പുന തസ്സേവ അത്ഥവിവരണവസേന പത്തി സമ്പത്തീതി വുത്തം. ഫസ്സനാതി അധിഗമവസേന ഫുസനാ. സച്ഛികിരിയാതി പടിലാഭസച്ഛികിരിയാ. ഉപസമ്പദാതി നിപ്ഫാദനാ.

സത്തന്നഞ്ച സേക്ഖാനന്തി തിസ്സോ സിക്ഖാ സിക്ഖന്തീതി സേക്ഖസഞ്ഞിതാനം സോതാപത്തിമഗ്ഗട്ഠാദീനം സത്തന്നം. പുഥുജ്ജനകല്യാണകസ്സ ചാതി നിബ്ബാനഗാമിനിയാ പടിപദായ യുത്തത്താ സുന്ദരട്ഠേന കല്യാണസഞ്ഞിതസ്സ പുഥുജ്ജനസ്സ. വഡ്ഢിതം വഡ്ഢനം ഏതായാതി വഡ്ഢിതവഡ്ഢനാ. യഥാവുത്താനം അട്ഠന്നമ്പി പഞ്ഞാനം വസേന വിസേസതോ ച അരഹതോ പഞ്ഞാവസേന പഞ്ഞാവുദ്ധിയാ. തഥാ പഞ്ഞാവേപുല്ലായ. മഹന്തേ അത്ഥേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതിആദീസു പടിസമ്ഭിദപ്പത്തോ അരിയസാവകോ അത്ഥാദയോ ആരമ്മണകരണേന പരിഗ്ഗണ്ഹാതി. സബ്ബാപി മഹാപഞ്ഞാ അരിയസാവകാനംയേവ. തസ്സാ ച പഞ്ഞായ വിസയാ ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥാ ഏവ.

പുഥുനാനാഖന്ധേസൂതിആദീസു നാനാസദ്ദോ പുഥുസദ്ദസ്സ അത്ഥവചനം. ഞാണം പവത്തതീതി പുഥുപഞ്ഞാതി തേസു തഥാവുത്തേസു ഖന്ധാദീസു ഞാണം പവത്തതീതി കത്വാ തം ഞാണം പുഥുപഞ്ഞാ നാമാതി അത്ഥോ. നാനാപടിച്ചസമുപ്പാദേസൂതി പടിച്ചസമുപ്പന്നാനം ധമ്മാനം വസേന പച്ചയബഹുത്താ വുത്തം. നാനാസുഞ്ഞതമനുപലബ്ഭേസൂതി ഉപലബ്ഭനം ഉപലബ്ഭോ, ഗഹണന്തി അത്ഥോ. ന ഉപലബ്ഭോ അനുപലബ്ഭോ, അനുപലബ്ഭാനം ബഹുത്താ ബഹുവചനേന അനുപലബ്ഭാ, പഞ്ചവീസതിസുഞ്ഞതാവസേന വാ നാനാസുഞ്ഞതാസു അത്തത്തനിയാദീനം അനുപലബ്ഭാ നാനാസുഞ്ഞതാനുപലബ്ഭാ, തേസു. ‘‘നാനാസുഞ്ഞതാനുപലബ്ഭേസൂ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘അദുക്ഖമസുഖാ’’തിആദീസു (ധ. സ. തികമാതികാ ൨) വിയ മ-കാരോ പദസന്ധിവസേന വുത്തോ. ഇമാ പഞ്ച പഞ്ഞാ കല്യാണപുഥുജ്ജനേഹി സാധാരണാ, നാനാഅത്ഥാദീസു പഞ്ഞാ അരിയാനംയേവ. പുഥുജ്ജനസാധാരണേ ധമ്മേതി ലോകിയധമ്മേ. ഇമിനാ അവസാനപരിയായേന ലോകിയതോ പുഥുഭൂതനിബ്ബാനാരമ്മണത്താ പുഥുഭൂതാ വിസുംഭൂതാ പഞ്ഞാതി പുഥുപഞ്ഞാ നാമാതി വുത്തം ഹോതി.

വിപുലപഞ്ഞാ മഹാപഞ്ഞാനയേന വേദിതബ്ബാ. യഥാവുത്തേ ധമ്മേ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ ഗുണമഹന്തതായ തേസം ധമ്മാനം പരിഗ്ഗാഹികായ ച പഞ്ഞായ മഹന്തതാ, തേസം ധമ്മാനം സയമേവ മഹന്തത്താ ഉളാരത്താ ധമ്മാനഞ്ച പഞ്ഞായ ച വിപുലതാ വേദിതബ്ബാ. ഗമ്ഭീരപഞ്ഞാ പുഥുപഞ്ഞാനയേന വേദിതബ്ബാ. തേ ച ധമ്മാ തേ ച അനുപലബ്ഭാ സാ ച പഞ്ഞാ പകതിജനേന അലബ്ഭനേയ്യപതിട്ഠത്താ ഗമ്ഭീരാ.

യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സാതി അരിയപുഗ്ഗലസ്സേവ. അഞ്ഞോ കോചീതി പുഥുജ്ജനോ. അഭിസമ്ഭവിതുന്തി സമ്പാപുണിതും. അനഭിസമ്ഭവനീയോതി സമ്പാപുണിതും അസക്കുണേയ്യോ. അഞ്ഞേഹീതി പുഥുജ്ജനേഹേവ. അട്ഠമകസ്സാതി അരഹത്തഫലട്ഠതോ പട്ഠായ ഗണിയമാനേ അട്ഠമഭൂതസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗട്ഠസ്സ. ദൂരേതി വിപ്പകട്ഠേ. വിദൂരേതി വിസേസേന വിപ്പകട്ഠേ. സുവിദൂരേതി സുട്ഠു വിസേസേന വിപ്പകട്ഠേ. ന സന്തികേതി ന സമീപേ. ന സാമന്താതി ന സമീപഭാഗേ. ഇമാനി ദ്വേ പടിസേധസഹിതാനി വചനാനി ദൂരഭാവസ്സേവ നിയമനാനി. ഉപാദായാതി പടിച്ച. സോതാപന്നസ്സാതി സോതാപത്തിഫലട്ഠസ്സ. ഏതേനേവ തംതംമഗ്ഗപഞ്ഞാ തംതംഫലപഞ്ഞായ ദൂരേതി വുത്തം ഹോതി. പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോതി ഉപസഗ്ഗേന വിസേസിതം. ഇതരദ്വയം പന സുദ്ധമേവ ആഗതം.

൫. ‘‘പച്ചേകബുദ്ധസ്സ സദേവകസ്സ ച ലോകസ്സ പഞ്ഞാ തഥാഗതസ്സ പഞ്ഞായ ദൂരേ’’തിആദീനി വത്വാ തമേവ ദൂരട്ഠം അനേകപ്പകാരതോ ദസ്സേതുകാമോ പഞ്ഞാപഭേദകുസലോതിആദിമാഹ. തത്ഥ പഞ്ഞാപഭേദകുസലോതി അത്തനോ അനന്തവികപ്പേ പഞ്ഞാപഭേദേ ഛേകോ. പഭിന്നഞാണോതി അനന്തപ്പഭേദപത്തഞാണോ. ഏതേന പഞ്ഞാപഭേദകുസലത്തേപി സതി താസം പഞ്ഞാനം അനന്തഭേദത്തം ദസ്സേതി. അധിഗതപടിസമ്ഭിദോതി പടിലദ്ധഅഗ്ഗചതുപടിസമ്ഭിദാഞാണോ. ചതുവേസാരജ്ജപ്പത്തോതി ചത്താരി വിസാരദഭാവസങ്ഖാതാനി ഞാണാനി പത്തോ. യഥാഹ –

‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ തേ പടിജാനതോ ‘ഇമേ ധമ്മാ അനഭിസമ്ബുദ്ധാ’തി, തത്ര വത മം സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ദേവോ വാ മാരോ വാ ബ്രഹ്മാ വാ കോചി വാ ലോകസ്മിം സഹ ധമ്മേന പടിചോദേസ്സതീതി നിമിത്തമേതം, ഭിക്ഖവേ, ന സമനുപസ്സാമി, ഏതമഹം, ഭിക്ഖവേ, നിമിത്തം അസമനുപസ്സന്തോ ഖേമപ്പത്തോ അഭയപ്പത്തോ വേസാരജ്ജപ്പത്തോ വിഹരാമി. ഖീണാസവസ്സ തേ പടിജാനതോ ‘ഇമേ ആസവാ അപരിക്ഖീണാ’തി, ‘യേ ഖോ പന തേ അന്തരായികാ ധമ്മാ വുത്താ, തേ പടിസേവതോ നാലം അന്തരായായാ’തി, ‘യസ്സ ഖോ പന തേ അത്ഥായ ധമ്മോ ദേസിതോ, സോ ന നിയ്യാതി തക്കരസ്സ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായാ’തി, തത്ര വത മം സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ദേവോ വാ മാരോ വാ ബ്രഹ്മാ വാ കോചി വാ ലോകസ്മിം സഹ ധമ്മേന പടിചോദേസ്സതീതി നിമിത്തമേതം, ഭിക്ഖവേ, ന സമനുപസ്സാമി, ഏതമഹം, ഭിക്ഖവേ, നിമിത്തം അസമനുപസ്സന്തോ ഖേമപ്പത്തോ അഭയപ്പത്തോ വേസാരജ്ജപ്പത്തോ വിഹരാമീ’’തി (അ. നി. ൪.൮; മ. നി. ൧.൧൫൦).

ദസബലബലധാരീതി ദസ ബലാനി ഏതേസന്തി ദസബലാ, ദസബലാനം ബലാനി ദസബലബലാനി, താനി ദസബലബലാനി ധാരയതീതി ദസബലബലധാരീ, ദസബലഞാണബലധാരീതി അത്ഥോ. ഏതേഹി തീഹി വചനേഹി അനന്തപ്പഭേദാനം നേയ്യാനം പഭേദമുഖമത്തം ദസ്സിതം. സോയേവ പഞ്ഞാപയോഗവസേന അഭിമങ്ഗലസമ്മതട്ഠേന പുരിസാസഭോ. അസന്താസട്ഠേന പുരിസസീഹോ. മഹന്തട്ഠേന പുരിസനാഗോ. പജാനനട്ഠേന പുരിസാജഞ്ഞോ. ലോകകിച്ചധുരവഹനട്ഠേന പുരിസധോരയ്ഹോ.

അഥ തേജാദികം അനന്തഞാണതോ ലദ്ധം ഗുണവിസേസം ദസ്സേതുകാമോ തേസം തേജാദീനം അനന്തഞാണമൂലകഭാവം ദസ്സേന്തോ അനന്തഞാണോതി വത്വാ അനന്തതേജോതിആദിമാഹ. തത്ഥ അനന്തഞാണോതി ഗണനവസേന ച പഭാവവസേന ച അന്തവിരഹിതഞാണോ. അനന്തതേജോതി വേനേയ്യസന്താനേ മോഹതമവിധമനേന അനന്തഞാണതേജോ. അനന്തയസോതി പഞ്ഞാഗുണേഹേവ ലോകത്തയവിത്ഥതാനന്തകിത്തിഘോസോ. അഡ്ഢോതി പഞ്ഞാധനസമിദ്ധിയാ സമിദ്ധോ. മഹദ്ധനോതി പഞ്ഞാധനവഡ്ഢത്തേപി പഭാവമഹത്തേന മഹന്തം പഞ്ഞാധനമസ്സാതി മഹദ്ധനോ. മഹാധനോതിപി പാഠോ. ധനവാതി പസംസിതബ്ബപഞ്ഞാധനവത്താ നിച്ചയുത്തപഞ്ഞാധനവത്താ അതിസയഭൂതപഞ്ഞാധനവത്താ ധനവാ. ഏതേസുപി ഹി തീസു അത്ഥേസു ഇദം വചനം സദ്ദവിദൂ ഇച്ഛന്തി.

ഏവം പഞ്ഞാഗുണേന ഭഗവതോ അത്തസമ്പത്തിസിദ്ധിം ദസ്സേത്വാ പുന പഞ്ഞാഗുണേനേവ ലോകഹിതസമ്പത്തിസിദ്ധിം ദസ്സേന്തോ നേതാതിആദിമാഹ. തത്ഥ വേനേയ്യേ സംസാരസങ്ഖാതഭയട്ഠാനതോ നിബ്ബാനസങ്ഖാതഖേമട്ഠാനം നേതാ. തത്ഥ നയനകാലേ ഏവ സംവരവിനയപഹാനവിനയവസേന വേനേയ്യേ വിനേതാ. ധമ്മദേസനാകാലേ ഏവ സംസയച്ഛേദനേന അനുനേതാ. സംസയം ഛിന്ദിത്വാ പഞ്ഞാപേതബ്ബം അത്ഥം പഞ്ഞാപേതാ. തഥാ പഞ്ഞാപിതാനം നിച്ഛയകരണേന നിജ്ഝാപേതാ. തഥാ നിജ്ഝായിതസ്സ അത്ഥസ്സ പടിപത്തിപയോജനവസേന പേക്ഖേതാ. തഥാപടിപന്നേ പടിപത്തിഫലേന പസാദേതാ. സോ ഹി ഭഗവാതി ഏത്ഥ ഹി-കാരോ അനന്തരം വുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ കാരണോപദേസേ നിപാതോ. അനുപ്പന്നസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദേതാതി സകസന്താനേ ന ഉപ്പന്നപുബ്ബസ്സ ഛഅസാധാരണഞാണഹേതുഭൂതസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ ബോധിമൂലേ ലോകഹിതത്ഥം സകസന്താനേ ഉപ്പാദേതാ. അസഞ്ജാതസ്സ മഗ്ഗസ്സ സഞ്ജനേതാതി വേനേയ്യസന്താനേ അസഞ്ജാതപുബ്ബസ്സ സാവകപാരമിഞാണഹേതുഭൂതസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ ധമ്മചക്കപ്പവത്തനതോ പഭുതി യാവജ്ജകാലാ വേനേയ്യസന്താനേ സഞ്ജനേതാ. സാവകവേനേയ്യാനമ്പി ഹി സന്താനേ ഭഗവതോ വുത്തവചനേനേവ അരിയമഗ്ഗസ്സ സഞ്ജനനതോ ഭഗവാ സഞ്ജനേതാ നാമ ഹോതി. അനക്ഖാതസ്സ മഗ്ഗസ്സ അക്ഖാതാതി അട്ഠധമ്മസമന്നാഗതാനം ബുദ്ധഭാവായ കതാഭിനീഹാരാനം ബോധിസത്താനം ബുദ്ധഭാവായ ബ്യാകരണം ദത്വാ അനക്ഖാതപുബ്ബസ്സ പാരമിതാമഗ്ഗസ്സ, ‘‘ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി ബ്യാകരണമത്തേനേവ വാ ബോധിമൂലേ ഉപ്പജ്ജിതബ്ബസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ അക്ഖാതാ. അയം നയോ പച്ചേകബോധിസത്തബ്യാകരണേപി ലബ്ഭതിയേവ.

മഗ്ഗഞ്ഞൂതി പച്ചവേക്ഖണാവസേന അത്തനാ ഉപ്പാദിതഅരിയമഗ്ഗസ്സ ഞാതാ. മഗ്ഗവിദൂതി വേനേയ്യസന്താനേ ജനേതബ്ബസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ കുസലോ. മഗ്ഗകോവിദോതി ബോധിസത്താനം അക്ഖാതബ്ബമഗ്ഗേ വിചക്ഖണോ. അഥ വാ അഭിസമ്ബോധിപടിപത്തിമഗ്ഗഞ്ഞൂ, പച്ചേകബോധിപടിപത്തിമഗ്ഗവിദൂ, സാവകബോധിപടിപത്തിമഗ്ഗകോവിദോ. അഥ വാ ‘‘ഏതേന മഗ്ഗേന അതംസു പുബ്ബേ, തരിസ്സന്തിയേവ തരന്തി ഓഘ’’ന്തി (സം. നി. ൫.൪൦൯) വചനതോ യഥായോഗം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധസാവകാനം മഗ്ഗവസേന ച സുഞ്ഞതാനിമിത്തഅപ്പണിഹിതമഗ്ഗവസേന ച ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂവിപഞ്ചിതഞ്ഞൂനേയ്യപുഗ്ഗലാനം മഗ്ഗവസേന ച യഥാക്കമേനത്ഥയോജനം കരോന്തി. മഗ്ഗാനുഗാമീ ച പനാതി ഭഗവതാ ഗതമഗ്ഗാനുഗാമിനോ ഹുത്വാ. ഏത്ഥ ച-സദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥേ നിപാതോ. ഏതേന ച ഭഗവതോ മഗ്ഗുപ്പാദനാദിഗുണാധിഗമായ ഹേതു വുത്തോ ഹോതി. പന-സദ്ദോ കതത്ഥേ നിപാതോ. തേന ഭഗവതാ കതമഗ്ഗകരണം വുത്തം ഹോതി. പച്ഛാ സമന്നാഗതാതി പഠമം ഗതസ്സ ഭഗവതോ പച്ഛാഗതസീലാദിഗുണേന സമന്നാഗതാ. ഇതി ഥേരോ ‘‘അനുപ്പന്നസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദേതാ’’തിആദീഹി യസ്മാ സബ്ബേപി ഭഗവതോ സീലാദയോ ഗുണാ അരഹത്തമഗ്ഗമേവ നിസ്സായ ആഗതാ, തസ്മാ അരഹത്തമഗ്ഗമേവ നിസ്സായ ഗുണം കഥേസി.

ജാനം ജാനാതീതി ജാനിതബ്ബം ജാനാതി, സബ്ബഞ്ഞുതായ യംകിഞ്ചി പഞ്ഞായ ജാനിതബ്ബം നാമ അത്ഥി, തം സബ്ബം പഞ്ചനേയ്യപഥഭൂതം പഞ്ഞായ ജാനാതീതി അത്ഥോ. പസ്സം പസ്സതീതി പസ്സിതബ്ബം പസ്സതി, സബ്ബദസ്സാവിതായ തംയേവ നേയ്യപഥം ചക്ഖുനാ ദിട്ഠം വിയ കരോന്തോ പഞ്ഞാചക്ഖുനാ പസ്സതീതി അത്ഥോ. യഥാ വാ ഏകച്ചോ വിപരീതം ഗണ്ഹന്തോ ജാനന്തോപി ന ജാനാതി, പസ്സന്തോപി ന പസ്സതി, ന ഏവം ഭഗവാ. ഭഗവാ പന യഥാസഭാവം ഗണ്ഹന്തോ ജാനന്തോ ജാനാതിയേവ, പസ്സന്തോ പസ്സതിയേവ. സ്വായം ദസ്സനപരിണായകട്ഠേന ചക്ഖുഭൂതോ. വിദിതതാദിഅത്ഥേന ഞാണഭൂതോ. അവിപരീതസഭാവട്ഠേന വാ പരിയത്തിധമ്മപവത്തനതോ ഹദയേന ചിന്തേത്വാ വാചായ നിച്ഛാരിതധമ്മമയോതി വാ ധമ്മഭൂതോ. സേട്ഠട്ഠേന ബ്രഹ്മഭൂതോ. അഥ വാ ചക്ഖു വിയ ഭൂതോതി ചക്ഖുഭൂതോ. ഞാണം വിയ ഭൂതോതി ഞാണഭൂതോ. ധമ്മോ വിയ ഭൂതോതി ധമ്മഭൂതോ. ബ്രഹ്മാ വിയ ഭൂതോതി ബ്രഹ്മഭൂതോ. സ്വായം ധമ്മസ്സ വചനതോ, വത്തനതോ വാ വത്താ. നാനപ്പകാരേഹി വചനതോ, വത്തനതോ വാ പവത്താ. അത്ഥം നീഹരിത്വാ നീഹരിത്വാ നയനതോ അത്ഥസ്സ നിന്നേതാ. അമതാധിഗമായ പടിപത്തിദേസനതോ, അമതപ്പകാസനായ വാ ധമ്മദേസനായ അമതസ്സ അധിഗമാപനതോ അമതസ്സ ദാതാ. ലോകുത്തരധമ്മസ്സ ഉപ്പാദിതത്താ വേനേയ്യാനുരൂപേന യഥാസുഖം ലോകുത്തരധമ്മസ്സ ദാനേന ച, ധമ്മേസു ച ഇസ്സരോതി ധമ്മസ്സാമീ. തഥാഗതപദം ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥം.

ഇദാനി ‘‘ജാനം ജാനാതീ’’തിആദീഹി വുത്തം ഗുണം സബ്ബഞ്ഞുതായ വിസേസേത്വാ ദസ്സേതുകാമോ സബ്ബഞ്ഞുതം സാധേന്തോ നത്ഥീതിആദിമാഹ. ഏവംഭൂതസ്സ ഹി തസ്സ ഭഗവതോ പാരമിതാപുഞ്ഞബലപ്പഭാവനിപ്ഫന്നേന അരഹത്തമഗ്ഗഞാണേന സബ്ബധമ്മേസു സവാസനസ്സ സമ്മോഹസ്സ വിഹതത്താ അസച്ഛികതം നാമ നത്ഥി. അസമ്മോഹതോ സബ്ബധമ്മാനം ഞാതത്താ അഞ്ഞാതം നാമ നത്ഥി. തഥേവ ച സബ്ബധമ്മാനം ചക്ഖുനാ വിയ ഞാണചക്ഖുനാ ദിട്ഠത്താ അദിട്ഠം നാമ നത്ഥി. ഞാണേന പന പത്തത്താ അവിദിതം നാമ നത്ഥി. അസമ്മോഹസച്ഛികിരിയായ സച്ഛികതത്താ അസച്ഛികതം നാമ നത്ഥി. അസമ്മോഹപഞ്ഞായ ഫുട്ഠത്താ പഞ്ഞായ അഫസ്സിതം നാമ നത്ഥി. പച്ചുപ്പന്നന്തി പച്ചുപ്പന്നം കാലം വാ ധമ്മം വാ. ഉപാദായാതി ആദായ, അന്തോകത്വാതി അത്ഥോ. ‘‘ഉപാദായാ’’തി വചനേനേവ കാലവിനിമുത്തം നിബ്ബാനമ്പി ഗഹിതമേവ ഹോതി. ‘‘അതീതാ’’ദിവചനാനി ച ‘‘നത്ഥീ’’തിആദിവചനേനേവ ഘടീയന്തി, ‘‘സബ്ബേ’’തിആദിവചനേന വാ. സബ്ബേ ധമ്മാതി സബ്ബസങ്ഖതാസങ്ഖതധമ്മപരിയാദാനം. സബ്ബാകാരേനാതി സബ്ബധമ്മേസു ഏകേകസ്സേവ ധമ്മസ്സ അനിച്ചാകാരാദിസബ്ബാകാരപരിയാദാനം. ഞാണമുഖേതി ഞാണാഭിമുഖേ. ആപാഥം ആഗച്ഛന്തീതി ഓസരണം ഉപേന്തി. ‘‘ജാനിതബ്ബ’’ന്തിപദം ‘‘നേയ്യ’’ന്തിപദസ്സ അത്ഥവിവരണത്ഥം വുത്തം.

അത്തത്ഥോ വാതിആദീസു വാ-സദ്ദോ സമുച്ചയത്ഥോ. അത്തത്ഥോതി അത്തനോ അത്ഥോ. പരത്ഥോതി പരേസം തിണ്ണം ലോകാനം അത്ഥോ. ഉഭയത്ഥോതി അത്തനോ ച പരേസഞ്ചാതി സകിംയേവ ഉഭിന്നം അത്ഥോ. ദിട്ഠധമ്മികോതി ദിട്ഠധമ്മേ നിയുത്തോ, ദിട്ഠധമ്മപ്പയോജനോ വാ അത്ഥോ. സമ്പരായേ നിയുത്തോ, സമ്പരായപ്പയോജനോ വാ സമ്പരായികോ. ഉത്താനോതിആദീസു വോഹാരവസേന വത്തബ്ബോ സുഖപതിട്ഠത്താ ഉത്താനോ. വോഹാരം അതിക്കമിത്വാ വത്തബ്ബോ സുഞ്ഞതാപടിസംയുത്തോ ദുക്ഖപതിട്ഠത്താ ഗമ്ഭീരോ. ലോകുത്തരോ അച്ചന്തതിരോക്ഖത്താ ഗൂള്ഹോ. അനിച്ചതാദികോ ഘനാദീഹി പടിച്ഛന്നത്താ പടിച്ഛന്നോ. അപ്പചുരവോഹാരേന വത്തബ്ബോ യഥാരുതം അഗ്ഗഹേത്വാ അധിപ്പായസ്സ നേതബ്ബത്താ നേയ്യോ. പചുരവോഹാരേന വത്തബ്ബോ വചനമത്തേന അധിപ്പായസ്സ നീതത്താ നീതോ. സുപരിസുദ്ധസീലസമാധിവിപസ്സനത്ഥോ തദങ്ഗവിക്ഖമ്ഭനവസേന വജ്ജവിരഹിതത്താ അനവജ്ജോ. കിലേസസമുച്ഛേദനതോ അരിയമഗ്ഗത്ഥോ നിക്കിലേസോ. കിലേസപടിപ്പസ്സദ്ധത്താ അരിയഫലത്ഥോ വോദാനോ. സങ്ഖതാസങ്ഖതേസു അഗ്ഗധമ്മത്താ നിബ്ബാനം പരമത്ഥോ. പരിവത്തതീതി ബുദ്ധഞാണസ്സ വിസയഭാവതോ അബഹിഭൂതത്താ അന്തോബുദ്ധഞാണേ ബ്യാപിത്വാ വാ സമന്താ വാ ആലിങ്ഗിത്വാ വാ വിസേസേന വാ വത്തതി.

സബ്ബം കായകമ്മന്തിആദീഹി ഭഗവതോ ഞാണമയതം ദസ്സേതി. ഞാണാനുപരിവത്തതീതി ഞാണം അനുപരിവത്തതി, ഞാണവിരഹിതം ന ഹോതീതി അത്ഥോ. അപ്പടിഹതന്തി നിരാവരണതം ദസ്സേതി. പുന സബ്ബഞ്ഞുതം ഉപമായ സാധേതുകാമോ യാവതകന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ജാനിതബ്ബന്തി നേയ്യം, നേയ്യപരിയന്തോ നേയ്യാവസാനമസ്സ അത്ഥീതി നേയ്യപരിയന്തികം. അസബ്ബഞ്ഞൂനം പന നേയ്യാവസാനമേവ നത്ഥി. ഞാണപരിയന്തികേപി ഏസേവ നയോ. പുരിമയമകേ വുത്തത്ഥമേവ ഇമിനാ യമകേന വിസേസേത്വാ ദസ്സേതി, തതിയയമകേന പടിസേധവസേന നിയമിത്വാ ദസ്സേതി. ഏത്ഥ ച നേയ്യം ഞാണസ്സ പഥത്താ നേയ്യപഥോ. അഞ്ഞമഞ്ഞപരിയന്തട്ഠായിനോതി നേയ്യഞ്ച ഞാണഞ്ച ഖേപേത്വാ ഠാനതോ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ പരിയന്തേ ഠാനസീലാ. ആവജ്ജനപ്പടിബദ്ധാതി മനോദ്വാരാവജ്ജനായത്താ, ആവജ്ജിതാനന്തരമേവ ജാനാതീതി അത്ഥോ. ആകങ്ഖപ്പടിബദ്ധാതി രുചിആയത്താ, ആവജ്ജനാനന്തരം ജവനഞാണേന ജാനാതീതി അത്ഥോ. ഇതരാനി ദ്വേ പദാനി ഇമേസം ദ്വിന്നം പദാനം യഥാക്കമേന അത്ഥപ്പകാസനത്ഥം വുത്താനി. ബുദ്ധോ ആസയം ജാനാതീതിആദീനി ഞാണകഥായം വണ്ണിതാനി. മഹാനിദ്ദേസേ പന ‘‘ഭഗവാ ആസയം ജാനാതീ’’തി (മഹാനി. ൬൯) ആഗതം. തത്ഥ ‘‘ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ’’തി (മഹാനി. ൬൯) ആഗതട്ഠാനേ ച ഇധ കത്ഥചി ‘‘ബുദ്ധസ്സാ’’തി ആഗതം.

അന്തമസോതി ഉപരിമന്തേന. തിമിതിമിങ്ഗലന്തി ഏത്ഥ തിമി നാമ ഏകാ മച്ഛജാതി, തിമിം ഗിലിതും സമത്ഥാ തതോ മഹന്തസരീരാ തിമിങ്ഗലാ നാമ ഏകാ മച്ഛജാതി, തിമിങ്ഗലമ്പി ഗിലിതും സമത്ഥാ പഞ്ചയോജനസതികസരീരാ തിമിതിമിങ്ഗലാ നാമ ഏകാ മച്ഛജാതി. ഇധ ജാതിഗ്ഗഹണേന ഏകവചനം കതന്തി വേദിതബ്ബം. ഗരുളം വേനതേയ്യന്തി ഏത്ഥ ഗരുളോതി ജാതിവസേന നാമം, വേനതേയ്യോതി ഗോത്തവസേന. പദേസേതി ഏകദേസേ. സാരിപുത്തസമാതി സബ്ബബുദ്ധാനം ധമ്മസേനാപതിത്ഥേരേ ഗഹേത്വാ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. സേസസാവകാ ഹി പഞ്ഞായ ധമ്മസേനാപതിത്ഥേരേന സമാ നാമ നത്ഥി. യഥാഹ – ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം മഹാപഞ്ഞാനം യദിദം സാരിപുത്തോ’’തി (അ. നി. ൧.൧൮൮-൧൮൯). അട്ഠകഥായഞ്ച വുത്തം –

‘‘ലോകനാഥം ഠപേത്വാന, യേ ചഞ്ഞേ സന്തി പാണിനോ;

പഞ്ഞായ സാരിപുത്തസ്സ, കലം നാഗ്ഘന്തി സോളസി’’ന്തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൧൭൧);

ഫരിത്വാതി ബുദ്ധഞാണം സബ്ബദേവമനുസ്സാനമ്പി പഞ്ഞം പാപുണിത്വാ ഠാനതോ തേസം പഞ്ഞം ഫരിത്വാ ബ്യാപിത്വാ തിട്ഠതി. അതിഘംസിത്വാതി ബുദ്ധഞാണം സബ്ബദേവമനുസ്സാനമ്പി പഞ്ഞം അതിക്കമിത്വാ തേസം അവിസയഭൂതമ്പി സബ്ബം നേയ്യം ഘംസിത്വാ ഭഞ്ജിത്വാ തിട്ഠതി. മഹാനിദ്ദേസേ പന (മഹാനി. ൬൯) ‘‘അഭിഭവിത്വാ’’തി പാഠോ, മദ്ദിത്വാതിപി അത്ഥോ. യേപി തേതിആദീഹി ഏവം ഫരിത്വാ അതിഘംസിത്വാ ഠാനസ്സ പച്ചക്ഖകാരണം ദസ്സേതി. തത്ഥ പണ്ഡിതാതി പണ്ഡിച്ചേന സമന്നാഗതാ. നിപുണാതി സണ്ഹസുഖുമബുദ്ധിനോ സുഖുമേ അത്ഥന്തരേ പടിവിജ്ഝനസമത്ഥാ. കതപരപ്പവാദാതി ഞാതപരപ്പവാദാ ചേവ പരേഹി സദ്ധിം കതവാദപരിചയാ ച. വാലവേധിരൂപാതി വാലവേധിധനുഗ്ഗഹസദിസാ. വോഭിന്ദന്താ മഞ്ഞേ ചരന്തി പഞ്ഞാഗതേന ദിട്ഠിഗതാനീതി വാലവേധീ വിയ വാലം സുഖുമാനിപി പരേസം ദിട്ഠിഗമനാനി അത്തനോ പഞ്ഞാഗമനേന ഭിന്ദന്താ വിയ ചരന്തീതി അത്ഥോ. അഥ വാ ‘‘ഗൂഥഗതം മുത്തഗത’’ന്തിആദീസു (അ. നി. ൯.൧൧) വിയ പഞ്ഞാ ഏവ പഞ്ഞാഗതാനി, ദിട്ഠിയോ ഏവ ദിട്ഠിഗതാനി.

പഞ്ഹം അഭിസങ്ഖരിത്വാതി ദ്വിപദമ്പി തിപദമ്പി ചതുപ്പദമ്പി പുച്ഛം രചയിത്വാ. തേസം പഞ്ഹാനം അതിബഹുകത്താ സബ്ബസങ്ഗഹത്ഥം ദ്വിക്ഖത്തും വുത്തം. ഗൂള്ഹാനി ച പടിച്ഛന്നാനി അത്ഥജാതാനീതി പാഠസേസോ. തേസം തഥാ വിനയം ദിസ്വാ ‘‘അത്തനാ അഭിസങ്ഖതപഞ്ഹം പുച്ഛതൂ’’തി ഏവം ഭഗവതാ അധിപ്പേതത്താ പഞ്ഹം പുച്ഛന്തി. അഞ്ഞേസം പന പുച്ഛായ ഓകാസമേവ അദത്വാ ഭഗവാ ഉപസങ്കമന്താനം ധമ്മം ദേസേതി. യഥാഹ –

‘‘തേ പഞ്ഹം അഭിസങ്ഖരോന്തി ‘ഇമം മയം പഞ്ഹം സമണം ഗോതമം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛിസ്സാമ, സചേ നോ സമണോ ഗോതമോ ഏവം പുട്ഠോ ഏവം ബ്യാകരിസ്സതി, ഏവമസ്സ മയം വാദം ആരോപേസ്സാമ. ഏവം ചേപി നോ പുട്ഠോ ഏവം ബ്യാകരിസ്സതി, ഏവംപിസ്സ മയം വാദം ആരോപേസ്സാമാ’തി. തേ യേന സമണോ ഗോതമോ, തേനുപസങ്കമന്തി, തേ സമണോ ഗോതമോ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേതി സമാദപേതി സമുത്തേജേതി സമ്പഹംസേതി. തേ സമണേന ഗോതമേന ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സിതാ സമാദപിതാ സമുത്തേജിതാ സമ്പഹംസിതാ ന ചേവ സമണം ഗോതമം പഞ്ഹം പുച്ഛന്തി, കുതോസ്സ വാദം ആരോപേസ്സന്തി? അഞ്ഞദത്ഥു സമണസ്സേവ ഗോതമസ്സ സാവകാ സമ്പജ്ജന്തീ’’തി (മ. നി. ൧.൨൮൯).

കസ്മാ പഞ്ഹം ന പുച്ഛന്തീതി ചേ? ഭഗവാ കിര പരിസമജ്ഝേ ധമ്മം ദേസേന്തോ പരിസായ അജ്ഝാസയം ഓലോകേതി. തതോ പസ്സതി ‘‘ഇമേ പണ്ഡിതാ ഗൂള്ഹം രഹസ്സം പഞ്ഹം ഓവട്ടികസാരം കത്വാ ആഗതാ’’തി. സോ തേഹി അപുട്ഠോയേവ ‘‘പഞ്ഹപുച്ഛായ ഏത്തകാ ദോസാ, വിസ്സജ്ജനേ ഏത്തകാ, അത്ഥേ പദേ അക്ഖരേ ഏത്തകാതി ഇമേ പഞ്ഹേ പുച്ഛന്തോ ഏവം പുച്ഛേയ്യ, വിസ്സജ്ജേന്തോ ഏവം വിസ്സജ്ജേയ്യാ’’തി ഇതി ഓവട്ടികസാരം കത്വാ ആനീതേ പഞ്ഹേ ധമ്മകഥായ അന്തരേ പക്ഖിപിത്വാ വിദംസേതി. തേ പണ്ഡിതാ ‘‘സേയ്യാ വത നോ, യേ മയം ഇമേ പഞ്ഹേ ന പുച്ഛിമ്ഹ. സചേപി മയം പുച്ഛേയ്യാമ, അപ്പതിട്ഠിതേ നോ കത്വാ സമണോ ഗോതമോ ഖിപേയ്യാ’’തി അത്തമനാ ഭവന്തി. അപിച ബുദ്ധാ നാമ ധമ്മം ദേസേന്താ പരിസം മേത്തായ ഫരന്തി. മേത്തായ ച ഫരണേന ദസബലേസു മഹാജനസ്സ ചിത്തം പസീദതി. ബുദ്ധാ നാമ രൂപഗ്ഗപ്പത്താ ഹോന്തി ദസ്സനസമ്പന്നാ മധുരസ്സരാ മുദുജിവ്ഹാ സുഫുസിതദന്താവരണാ അമതേന ഹദയം സിഞ്ചന്താ വിയ ധമ്മം കഥേന്തി. തത്ര നേസം മേത്താഫരണേന പസന്നചിത്താനം ഏവം ഹോതി – ഏവരൂപം അദ്വേജ്ഝകഥം അമോഘകഥം നിയ്യാനികകഥം കഥേന്തേന ഭഗവതാ സദ്ധിം ന സക്ഖിസ്സാമ പച്ചനീകഗ്ഗാഹം ഗണ്ഹിതുന്തി അത്തനോ പസന്നഭാവേനേവ പഞ്ഹം ന പുച്ഛന്തീതി.

കഥിതാ വിസജ്ജിതാ ചാതി ഏവം തുമ്ഹേ പുച്ഛഥാതി പുച്ഛിതപഞ്ഹാനം ഉച്ചാരണേന തേ പഞ്ഹാ ഭഗവതാ കഥിതാ ഏവ ഹോന്തി. യഥാ ച തേ വിസജ്ജേതബ്ബാ, തഥാ വിസജ്ജിതാ ഏവ ഹോന്തി. നിദ്ദിട്ഠകാരണാതി ഇമിനാ കാരണേന ഇമിനാ ഹേതുനാ ഏവം ഹോതീതി ഏവം സഹേതുകം കത്വാ വിസജ്ജനേന ഭഗവതാ നിദ്ദിട്ഠകാരണാ ഏവ ഹോന്തി തേ പഞ്ഹാ. ഉപക്ഖിത്തകാ ച തേ ഭഗവതോ സമ്പജ്ജന്തീതി തേ ഖത്തിയപണ്ഡിതാദയോ ഭഗവതോ പഞ്ഹവിസജ്ജനേനേവ ഭഗവതോ സമീപേ ഖിത്തകാ പാദഖിത്തകാ സമ്പജ്ജന്തി, സാവകാ വാ സമ്പജ്ജന്തി ഉപാസകാ വാതി അത്ഥോ, സാവകസമ്പത്തിം വാ പാപുണന്തി ഉപാസകസമ്പത്തിം വാതി വുത്തം ഹോതി. അഥാതി അനന്തരത്ഥേ, തേസം ഉപക്ഖിത്തകസമ്പത്തിസമനന്തരമേവാതി അത്ഥോ. തത്ഥാതി തസ്മിം ഠാനേ, തസ്മിം അധികാരേ വാ. അതിരോചതീതി അതിവിയ ജോതേതി പകാസതി. യദിദം പഞ്ഞായാതി യായം ഭഗവതോ പഞ്ഞാ, തായ പഞ്ഞായ ഭഗവാവ അതിരോചതീതി അത്ഥോ. ഇതിസദ്ദോ കാരണത്ഥേ, ഇമിനാ കാരണേന അഗ്ഗോ അസാമന്തപഞ്ഞോതി അത്ഥോ.

൬. രാഗം അഭിഭുയ്യതീതി ഭൂരിപഞ്ഞാതി സാ സാ മഗ്ഗപഞ്ഞാ അത്തനാ വജ്ഝം രാഗം അഭിഭുയ്യതി അഭിഭവതി മദ്ദതീതി ഭൂരിപഞ്ഞാ. ഭൂരീതി ഹി ഫുടട്ഠോ വിസദത്ഥോ. യാ ച ഫുടാ, സാ പടിപക്ഖം അഭിഭവതി ന അഫുടാ, തസ്മാ ഭൂരിപഞ്ഞായ അഭിഭവനത്ഥോ വുത്തോ. അഭിഭവിതാതി സാ സാ ഫലപഞ്ഞാ തം തം രാഗം അഭിഭവിതവതീ മദ്ദിതവതീതി ഭൂരിപഞ്ഞാ. അഭിഭവതാതി വാ പാഠോ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. രാഗാദീസു പന രജ്ജനലക്ഖണോ രാഗോ. ദുസ്സനലക്ഖണോ ദോസോ. മുയ്ഹനലക്ഖണോ മോഹോ. കുജ്ഝനലക്ഖണോ കോധോ. ഉപനന്ധനലക്ഖണോ ഉപനാഹോ. പുബ്ബകാലം കോധോ, അപരകാലം ഉപനാഹോ. പരഗുണമക്ഖനലക്ഖണോ മക്ഖോ. യുഗഗ്ഗാഹലക്ഖണോ പളാസോ. പരസമ്പത്തിഖീയനലക്ഖണാ ഇസ്സാ. അത്തനോ സമ്പത്തിനിഗൂഹണലക്ഖണം മച്ഛരിയം. അത്തനാ കതപാപപടിച്ഛാദനലക്ഖണാ മായാ. അത്തനോ അവിജ്ജമാനഗുണപ്പകാസനലക്ഖണം സാഠേയ്യം. ചിത്തസ്സ ഉദ്ധുമാതഭാവലക്ഖണോ ഥമ്ഭോ. കരണുത്തരിയലക്ഖണോ സാരമ്ഭോ. ഉന്നതിലക്ഖണോ മാനോ. അബ്ഭുന്നതിലക്ഖണോ അതിമാനോ. മത്തഭാവലക്ഖണോ മദോ. പഞ്ചസു കാമഗുണേസു ചിത്തവോസഗ്ഗലക്ഖണോ പമാദോ.

രാഗോ അരി, തം അരിം മദ്ദനിപഞ്ഞാതിആദീഹി കിം വുത്തം ഹോതി? രാഗാദികോ കിലേസോ ചിത്തസന്താനേ ഭൂതോ അരീതി ഭൂ-അരി, പദസന്ധിവസേന അ-കാര ലോപം കത്വാ ഭൂരീതി വുത്തോ. തസ്സ ഭൂരിസ്സ മദ്ദനീ പഞ്ഞാ ഭൂരിമദ്ദനിപഞ്ഞാതി വത്തബ്ബേ മദ്ദനി സദ്ദ ലോപം കത്വാ ‘‘ഭൂരിപഞ്ഞാ’’തി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. തം അരിം മദ്ദനീതി ച തേസം അരീനം മദ്ദനീതി പദച്ഛേദോ കാതബ്ബോ. പഥവീസമായാതി വിത്ഥതവിപുലട്ഠേനേവ പഥവീസമായ. വിത്ഥതായാതി പജാനിതബ്ബേ വിസയേ പത്ഥടായ, ന ഏകദേസേ വത്തമാനായ. വിപുലായാതി ഓളാരികഭൂതായ. മഹാനിദ്ദേസേ പന ‘‘വിപുലായ വിത്ഥതായാ’’തി (മഹാനി. ൨൭) ആഗതം. സമന്നാഗതോതി പുഗ്ഗലോ. ഇതിസദ്ദോ കാരണത്ഥേ, ഇമിനാ കാരണേന പുഗ്ഗലസ്സ ഭൂരിപഞ്ഞായ സമന്നാഗതത്താ തസ്സ പഞ്ഞാ ഭൂരിപഞ്ഞാ നാമാതി ഭൂതേ അത്ഥേ രമതീതി അത്ഥോ. ഭൂരിപഞ്ഞസ്സ പഞ്ഞാ ഭൂരിപഞ്ഞപഞ്ഞാതി വത്തബ്ബേ ഏകസ്സ പഞ്ഞാസദ്ദസ്സ ലോപം കത്വാ ‘‘ഭൂരിപഞ്ഞാ’’തി വുത്തം. ഭൂരിസമാ പഞ്ഞാതി വാ ഭൂരിപഞ്ഞാ. അപിചാതി അഞ്ഞപരിയായദസ്സനത്ഥം വുത്തം. പഞ്ഞായമേതന്തി പഞ്ഞായ ഏതം. അധിവചനന്തി അധികവചനം. ഭൂരീതി ഭൂതേ അത്ഥേ രമതീതി ഭൂരി. മേധാതി അസനി വിയ സിലുച്ചയേ കിലേസേ മേധതി ഹിംസതീതി മേധാ, ഖിപ്പം ഗഹണധാരണട്ഠേന വാ മേധാ. പരിണായികാതി യസ്സുപ്പജ്ജതി, തം സത്തം ഹിതപടിപത്തിയം സമ്പയുത്തധമ്മേ ച യാഥാവലക്ഖണപടിവേധേ ച പരിനേതീതി പരിണായികാ. ഇമേഹേവ അഞ്ഞാനിപി പഞ്ഞാപരിയായവചനാനി വുത്താനി ഹോന്തി.

പഞ്ഞാബാഹുല്ലന്തി പഞ്ഞാ ബഹുലാ അസ്സാതി പഞ്ഞാബഹുലോ, തസ്സ ഭാവോ പഞ്ഞാബാഹുല്ലം. തഞ്ച ബഹുലം പവത്തമാനാ പഞ്ഞാ ഏവ. ഇധേകച്ചോതിആദീസു പുഥുജ്ജനകല്യാണകോ വാ അരിയോ വാ. പഞ്ഞാ ഗരുകാ അസ്സാതി പഞ്ഞാഗരുകോ. പഞ്ഞാ ചരിതം പവത്തം അസ്സാതി പഞ്ഞാചരിതോ. പഞ്ഞാ ആസയോ അസ്സാതി പഞ്ഞാസയോ. പഞ്ഞായ അധിമുത്തോതി പഞ്ഞാധിമുത്തോ. പഞ്ഞാ ഏവ ധജഭൂതാ അസ്സാതി പഞ്ഞാധജോ. പഞ്ഞാ ഏവ കേതുഭൂതാ അസ്സാതി പഞ്ഞാകേതു. പഞ്ഞാ ഏവ അധിപതി പഞ്ഞാധിപതി, പഞ്ഞാധിപതിതോ ആഗതത്താ പഞ്ഞാധിപതേയ്യോ. ധമ്മസഭാവവിചിനനം ബഹുലമസ്സാതി വിചയബഹുലോ. നാനപ്പകാരേന ധമ്മസഭാവവിചിനനം ബഹുലമസ്സാതി പവിചയബഹുലോ. പഞ്ഞായ ഓഗാഹേത്വാ തസ്സ തസ്സ ധമ്മസ്സ ഖായനം പാകടകരണം ഓക്ഖായനം, ഓക്ഖായനം ബഹുലമസ്സാതി ഓക്ഖായനബഹുലോ. പഞ്ഞായ തസ്സ തസ്സ ധമ്മസ്സ സമ്മാ പേക്ഖണാ സമ്പേക്ഖാ, സമ്പേക്ഖായ അയനം പവത്തനം സമ്പേക്ഖായനം, സമ്പേക്ഖായനം ധമ്മോ പകതി അസ്സാതി സമ്പേക്ഖായനധമ്മോ. തം തം ധമ്മം വിഭൂതം പാകടം കത്വാ വിഹരതീതി വിഭൂതവിഹാരീ, വിഭൂതോ വിഹാരോ വാ അസ്സ അത്ഥീതി വിഭൂതവിഹാരീ. സാ പഞ്ഞാ ചരിതം, ഗരുകാ, ബഹുലാ അസ്സാതി തച്ചരിതോ തഗ്ഗരുകോ തബ്ബഹുലോ. തസ്സം പഞ്ഞായം നിന്നോ, പോണോ, പബ്ഭാരോ, അധിമുത്തോതി തന്നിന്നോ തപ്പോണോ തപ്പബ്ഭാരോ തദധിമുത്തോ. സാ പഞ്ഞാ അധിപതി തദധിപതി, തതോ ആഗതോ തദധിപതേയ്യോ. ‘‘പഞ്ഞാഗരുകോ’’തിആദീനി ‘‘കാമം സേവന്തംയേവ ജാനാതി അയം പുഗ്ഗലോ കാമഗരുകോ’’തിആദീസു (പടി. മ. ൧.൧൧൩) വിയ പുരിമജാതിതോ പഭുതി വുത്താനി. ‘‘തച്ചരിതോ’’തിആദീനി ഇമിസ്സാ ജാതിയാ വുത്താനി.

സീഘപഞ്ഞാ ച ലഹുപഞ്ഞാ ച ഹാസപഞ്ഞാ ച ജവനപഞ്ഞാ ച ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാ. ഖിപ്പട്ഠേന സീഘപഞ്ഞാ. ലഹുകട്ഠേന ലഹുപഞ്ഞാ. ഹാസബഹുലട്ഠേന ഹാസപഞ്ഞാ. വിപസ്സനൂപഗസങ്ഖാരേസു ച വിസങ്ഖാരേ ച ജവനട്ഠേന ജവനപഞ്ഞാ. സീഘം സീഘന്തി ബഹുന്നം സീലാദീനം സങ്ഗഹത്ഥം ദ്വിക്ഖത്തും വുത്തം. സീലാനീതി ചാരിത്തവാരിത്തവസേന പഞ്ഞത്താനി പാതിമോക്ഖസംവരസീലാനി. ഇന്ദ്രിയസംവരന്തി ചക്ഖാദീനം ഛന്നം ഇന്ദ്രിയാനം രാഗപടിഘപ്പവേസം അകത്വാ സതികവാടേന വാരണം ഥകനം. ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതന്തി പച്ചവേക്ഖിതപരിഭോഗവസേന ഭോജനേ പമാണഞ്ഞുഭാവം. ജാഗരിയാനുയോഗന്തി ദിവസസ്സ തീസു കോട്ഠാസേസു, രത്തിയാ പഠമപച്ഛിമകോട്ഠാസേസു ച ജാഗരതി ന നിദ്ദായതി, സമണധമ്മമേവ ച കരോതീതി ജാഗരോ, ജാഗരസ്സ ഭാവോ, കമ്മം വാ ജാഗരിയം, ജാഗരിയസ്സ അനുയോഗോ ജാഗരിയാനുയോഗോ. തം ജാഗരിയാനുയോഗം. സീലക്ഖന്ധന്തി സേക്ഖം അസേക്ഖം വാ സീലക്ഖന്ധം. ഏവമിതരേപി ഖന്ധാ വേദിതബ്ബാ. പഞ്ഞാക്ഖന്ധന്തി മഗ്ഗപഞ്ഞഞ്ച സേക്ഖാസേക്ഖാനം ലോകിയപഞ്ഞഞ്ച. വിമുത്തിക്ഖന്ധന്തി ഫലവിമുത്തിം. വിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധന്തി പച്ചവേക്ഖണഞാണം.

ഹാസബഹുലോതി മൂലപദം. വേദബഹുലോതി തസ്സാ ഏവ പീതിയാ സമ്പയുത്തസോമനസ്സവേദനാവസേന നിദ്ദേസപദം. തുട്ഠിബഹുലോതി നാതിബലവപീതിയാ തുട്ഠാകാരവസേന. പാമോജ്ജബഹുലോതി ബലവപീതിയാ പമുദിതഭാവവസേന.

൭. യം കിഞ്ചി രൂപന്തിആദി സമ്മസനഞാണനിദ്ദേസേ വുത്തത്ഥം. തുലയിത്വാതി കലാപസമ്മസനവസേന തുലേത്വാ. തീരയിത്വാതി ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനാവസേന തീരയിത്വാ. വിഭാവയിത്വാതി ഭങ്ഗാനുപസ്സനാദിവസേന പാകടം കത്വാ. വിഭൂതം കത്വാതി സങ്ഖാരുപേക്ഖാനുലോമവസേന ഫുടം കത്വാ. തിക്ഖപഞ്ഞാ ലോകുത്തരാ ഏവ. ഉപ്പന്നന്തി സമഥവിപസ്സനാവസേന വിക്ഖമ്ഭനതദങ്ഗവസേന പഹീനമ്പി അരിയമഗ്ഗേന അസമൂഹതത്താ ഉപ്പത്തിധമ്മതം അനതീതതായ അസമൂഹതുപ്പന്നന്തി വുച്ചതി, തം ഇധ അധിപ്പേതം. നാധിവാസേതീതി സന്താനം ആരോപേത്വാ ന വാസേതി. പജഹതീതി സമുച്ഛേദവസേന പജഹതി. വിനോദേതീതി ഖിപതി. ബ്യന്തീകരോതീതി വിഗതന്തം കരോതി. അനഭാവം ഗമേതീതി അനു അഭാവം ഗമേതി, വിപസ്സനാനുക്കമേന അരിയമഗ്ഗം പത്വാ സമുച്ഛേദവസേനേവ അഭാവം ഗമയതീതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച കാമപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ കാമവിതക്കോ. ‘‘ഇമേ സത്താ മരന്തൂ’’തി പരേസം മരണപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ ബ്യാപാദവിതക്കോ. ‘‘ഇമേ സത്താ വിഹിംസീയന്തൂ’’തി പരേസം വിഹിംസാപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ വിഹിംസാവിതക്കോ. പാപകേതി ലാമകേ. അകുസലേ ധമ്മേതി അകോസല്ലസമ്ഭൂതേ ധമ്മേ.

നിബ്ബേധികപഞ്ഞാതി നിബ്ബിദാബഹുലസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപ്പന്നമഗ്ഗപഞ്ഞാ ഏവ. ഉബ്ബേഗബഹുലോതി ഞാണഭയവസേന ഭയബഹുലോ. ഉത്താസബഹുലോതി ബലവഭയബഹുലോ. ഇദം പുരിമസ്സേവ അത്ഥവിവരണം. ഉക്കണ്ഠനബഹുലോതി സങ്ഖാരതോ ഉദ്ധം വിസങ്ഖാരാഭിമുഖതായ ഉക്കണ്ഠനബഹുലോ. അനഭിരതിബഹുലോതി ഉക്കണ്ഠനവസേനേവ അഭിരതിഅഭാവം ദീപേതി. ഇദാനിപി തമത്ഥം ദ്വീഹി വചനേഹി വിവരതി. തത്ഥ ബഹിമുഖോതി സങ്ഖാരതോ ബഹിഭൂതനിബ്ബാനാഭിമുഖോ. ന രമതീതി നാഭിരമതി. അനിബ്ബിദ്ധപുബ്ബന്തി അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ അന്തം പാപേത്വാ അനിബ്ബിദ്ധപുബ്ബം. അപ്പദാലിതപുബ്ബന്തി തസ്സേവ അത്ഥവചനം, അന്തകരണേനേവ അപദാലിതപുബ്ബന്തി അത്ഥോ. ലോഭക്ഖന്ധന്തി ലോഭരാസിം, ലോഭകോട്ഠാസം വാ. ഇമാഹി സോളസഹി പഞ്ഞാഹി സമന്നാഗതോതി ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദേന അരഹായേവ വുത്തോ. ഉപരി ‘‘ഏകോ സേക്ഖപടിസമ്ഭിദപ്പത്തോ’’തി (പടി. മ. ൩.൮) വുത്തത്താ സോതാപന്നസകദാഗാമിഅനാഗാമിനോപി ലബ്ഭന്തിയേവ.

൨. പുഗ്ഗലവിസേസനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮. ദ്വേ പുഗ്ഗലാതിആദീഹി പടിസമ്ഭിദപ്പത്തപുഗ്ഗലവിസേസപടിപാടിം ദസ്സേതി. തത്ഥ പുബ്ബയോഗോതി അതീതജാതീസു പടിസമ്ഭിദപ്പത്തിഹേതുഭൂതോ പുഞ്ഞപയോഗോ. തേനാതി തേന പുബ്ബയോഗകാരണേന. ഏവം സേസേസുപി. അതിരേകോ ഹോതീതി അതിരിത്തോ ഹോതി, അതിരേകയോഗതോ വാ ‘‘അതിരേകോ’’തി വുത്തോ. അധികോ ഹോതീതി അഗ്ഗോ ഹോതി. വിസേസോ ഹോതീതി വിസിട്ഠോ ഹോതി, വിസേസയോഗതോ വാ വിസേസോ. ഞാണം പഭിജ്ജതീതി പടിസമ്ഭിദാഞാണപ്പഭേദം പാപുണാതി.

ബഹുസ്സുതോതി ബുദ്ധവചനവസേന. ദേസനാബഹുലോതി ധമ്മദേസനാവസേന. ഗരൂപനിസ്സിതോതി പഞ്ഞായ അധികം ഗരും ഉപനിസ്സിതോ. വിഹാരബഹുലോതി വിപസ്സനാവിഹാരബഹുലോ, ഫലസമാപത്തിവിഹാരബഹുലോ വാ. പച്ചവേക്ഖണാബഹുലോതി വിപസ്സനാവിഹാരേ സതി വിപസ്സനാപച്ചവേക്ഖണാബഹുലോ, ഫലസമാപത്തിവിഹാരേ സതി ഫലസമാപത്തിപച്ചവേക്ഖണാബഹുലോ. സേഖപടിസമ്ഭിദപ്പത്തോതി സേഖോ ഹുത്വാ പടിസമ്ഭിദപ്പത്തോ. ഏവം അസേഖപടിസമ്ഭിദപ്പത്തോ. സാവകപാരമിപ്പത്തോതി ഏത്ഥ മഹാപഞ്ഞാനം അഗ്ഗസ്സ മഹാസാവകസ്സ സത്തസട്ഠിയാ സാവകഞാണാനം പാരഗമനം പാരമീ, സാവകസ്സ പാരമീ സാവകപാരമീ, തം സാവകപാരമിം പത്തോതി സാവകപാരമിപ്പത്തോ. സാവകപാരമിതാപ്പത്തോതി വാ പാഠോ. സത്തസട്ഠിയാ സാവകഞാണാനം പാലകോ പൂരകോ ച സോ മഹാസാവകോ പരമോ, തസ്സ പരമസ്സ അയം സത്തസട്ഠിഭേദാ ഞാണകിരിയാ പരമസ്സ ഭാവോ, കമ്മം വാതി പാരമീ, തസ്സ സാവകസ്സ പാരമീ സാവകപാരമീ, തം പത്തോതി സാവകപാരമിപ്പത്തോ. സാവകപാരമിപ്പത്തോതി മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരാദികോ യോ കോചി സാവകോ. സാവകപാരമിപ്പത്തസാവകതോ അതിരേകസ്സ അഞ്ഞസ്സ സാവകസ്സ അഭാവാ ഏകോ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോതി ആഹ. പുന പഞ്ഞാപഭേദകുസലോതിആദീഹി വുത്തത്ഥമേവ നിഗമേത്വാ ദസ്സേസീതി. ഞാണകഥായ യേഭുയ്യേന അനേകാനി ഞാണാനി നിദ്ദിട്ഠാനി. പഞ്ഞാകഥായ യേഭുയ്യേന ഏകാപി പഞ്ഞാ നാനാകാരവസേന നാനാകത്വാ വുത്താതി അയം വിസേസോ.

മഹാപഞ്ഞാകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.