൯. ബലകഥാ

ബലകഥാവണ്ണനാ

൪൪. ഇദാനി ലോകുത്തരകഥായ അനന്തരം കഥിതായ ലോകുത്തരകഥാവതിയാ സുത്തന്തപുബ്ബങ്ഗമായ ബലകഥായ അപുബ്ബത്ഥാനുവണ്ണനാ. തത്ഥ ആദിതോ സുത്തന്തവസേന പഞ്ച ബലാനി ദസ്സേത്വാ തദഞ്ഞാനിപി ബലാനി ദസ്സേതുകാമോ അപിച അട്ഠസട്ഠി ബലാനീതിആദിമാഹ. സബ്ബാനിപി തംതംപടിപക്ഖേഹി അകമ്പിയട്ഠേന ബലാനി നാമ ഹോന്തി. ഹിരിബലന്തിആദീസു പാപതോ ഹിരീയന്തി ഏതായാതി ഹിരീ, ലജ്ജായേതം നാമം. പാപതോ ഓത്തപ്പന്തി ഏതേനാതി ഓത്തപ്പം, പാപതോ ഉബ്ബേഗസ്സേതം നാമം. അജ്ഝത്തസമുട്ഠാനാ ഹിരീ, ബഹിദ്ധാസമുട്ഠാനം ഓത്തപ്പം. അത്താധിപതി ഹിരീ, ലോകാധിപതി ഓത്തപ്പം. ലജ്ജാസഭാവസണ്ഠിതാ ഹിരീ, ഭയസഭാവസണ്ഠിതം ഓത്തപ്പം. സപ്പതിസ്സവലക്ഖണാ ഹിരീ, വജ്ജഭീരുകഭയദസ്സാവിലക്ഖണം ഓത്തപ്പം. സാ ഏവ ഹിരീ അഹിരികേന ന കമ്പതീതി ഹിരിബലം. തദേവ ഓത്തപ്പം അനോത്തപ്പേന ന കമ്പതീതി ഓത്തപ്പബലം. അപ്പടിസങ്ഖാനേന ന കമ്പതീതി പടിസങ്ഖാനബലം. ഉപപരിക്ഖണപഞ്ഞായേതം നാമം. വീരിയസീസേന സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേന്തസ്സ ഉപ്പന്നബലം ഭാവനാബലം. തഥാപവത്താനം ചതുന്നം ഖന്ധാനമേതം നാമം. പരിസുദ്ധാനി സീലാദീനി അനവജ്ജബലം. ചത്താരി സങ്ഗഹവത്ഥൂനി സങ്ഗഹബലം. സങ്ഗഹേ ബലന്തിപി പാഠോ. ദുക്ഖമാനം അധിവാസനം ഖന്തിബലം. ധമ്മകഥായ പരേസം തോസനം പഞ്ഞത്തിബലം. അധിതസ്സ അത്ഥസ്സ അധിഗമാപനം നിജ്ഝത്തിബലം. കുസലേസു ബഹുഭാവോ ഇസ്സരിയബലം. കുസലേസു യഥാരുചി പതിട്ഠാനം അധിട്ഠാനബലം. ഹിരിബലാദീനം അത്ഥോ മാതികാപദേസു ബ്യഞ്ജനവസേന വിസേസതോ യുജ്ജമാനം ഗഹേത്വാ വുത്തോ. സമഥബലം വിപസ്സനാബലന്തി ബലപ്പത്താ സമഥവിപസ്സനാ ഏവ.

മാതികാനിദ്ദേസേ അസ്സദ്ധിയേ ന കമ്പതീതി സദ്ധാബലന്തി മൂലബലട്ഠം വത്വാ തമേവ അപരേഹി നവഹി പരിയായേഹി വിസേസേത്വാ ദസ്സേസി. യോ ഹി ധമ്മോ അകമ്പിയോ ബലപ്പത്തോ ഹോതി, സോ സഹജാതേ ഉപത്ഥമ്ഭേതി, അത്തനോ പടിപക്ഖേ കിലേസേ പരിയാദിയതി, പടിവേധസ്സ ആദിഭൂതം സീലം ദിട്ഠിഞ്ച വിസോധേതി, ചിത്തം ആരമ്മണേ പതിട്ഠാപേതി, ചിത്തം പഭസ്സരം കരോന്തോ വോദാപേതി, വസിം പാപേന്തോ വിസേസം അധിഗമാപേതി, തതോ ഉത്തരിം പാപേന്തോ ഉത്തരിപടിവേധം കാരേതി, കമേന അരിയമഗ്ഗം പാപേത്വാ സച്ചാഭിസമയം കാരേതി, ഫലപ്പത്തിയാ നിരോധേ പതിട്ഠാപേതി. തസ്മാ നവധാ ബലട്ഠോ വിസേസിതോ. ഏസ നയോ വീരിയബലാദീസു ചതൂസു.

കാമച്ഛന്ദം ഹിരീയതീതി നേക്ഖമ്മയുത്തോ യോഗീ നേക്ഖമ്മേന കാമച്ഛന്ദതോ ഹിരീയതി. ഓത്തപ്പേപി ഏസേവ നയോ. ഏതേഹി സബ്ബാകുസലേഹിപി ഹിരീയനാ ഓത്തപ്പനാ വുത്തായേവ ഹോന്തി. ബ്യാപാദന്തിആദീനമ്പി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പടിസങ്ഖാതീതി അസമ്മോഹവസേന ആദീനവതോ ഉപപരിക്ഖതി. ഭാവേതീതി വഡ്ഢേതി. വജ്ജന്തി രാഗാദിവജ്ജം. സങ്ഗണ്ഹാതീതി ബന്ധതി. ഖമതീതി തസ്സ യോഗിസ്സ ഖമതി രുച്ചതി. പഞ്ഞാപേതീതി തോസേതി. നിജ്ഝാപേതീതി ചിന്താപേതി. വസം വത്തേതീതി ചിത്തേ പഹു ഹുത്വാ ചിത്തം അത്തനോ വസം കത്വാ പവത്തേതി. അധിട്ഠാതീതി വിദഹതി. ഭാവനാബലാദീനി സബ്ബാനിപി നേക്ഖമ്മാദീനിയേവ. മാതികാവണ്ണനായ അഞ്ഞഥാ വുത്തോ, അത്ഥോ പന ബ്യഞ്ജനവസേനേവ പാകടത്താ ഇധ ന വുത്തോതി വേദിതബ്ബം. സമഥബലം വിപസ്സനാബലഞ്ച വിത്ഥാരതോ നിദ്ദിസിത്വാ അവസാനേ ഉദ്ധച്ചസഹഗതകിലേസേ ച ഖന്ധേ ച ന കമ്പതീതിആദി ച അവിജ്ജാസഹഗതകിലേസേ ച ഖന്ധേ ച ന കമ്പതീതിആദി ച സമഥബലവിപസ്സനാബലാനം ലക്ഖണദസ്സനത്ഥം വുത്തം.

സേഖാസേഖബലേസു സമ്മാദിട്ഠിം സിക്ഖതീതി സേഖബലന്തി സേഖപുഗ്ഗലോ സമ്മാദിട്ഠിം സിക്ഖതീതി സേഖോ, സാ സമ്മാദിട്ഠി തസ്സ സേഖസ്സ ബലന്തി സേഖബലന്തി അത്ഥോ. തത്ഥ സിക്ഖിതത്താ അസേഖബലന്തി അസേഖപുഗ്ഗലോ തത്ഥ സമ്മാദിട്ഠിയാ സിക്ഖിതത്താ ന സിക്ഖതീതി അസേഖോ, സായേവ സമ്മാദിട്ഠി തസ്സ അസേഖസ്സ ബലന്തി അസേഖബലം. ഏസേവ നയോ സമ്മാസങ്കപ്പാദീസു. സമ്മാഞാണന്തി പച്ചവേക്ഖണഞാണം. തമ്പി ഹി ലോകികമ്പി ഹോന്തം സേഖസ്സ പവത്തത്താ സേഖബലം, അസേഖസ്സ പവത്തത്താ അസേഖബലന്തി വുത്തം. സമ്മാവിമുത്തീതി അട്ഠ മഗ്ഗങ്ഗാനി ഠപേത്വാ സേസാ ഫലസമ്പയുത്താ ധമ്മാ. കേചി പന ‘‘ഠപേത്വാ ലോകുത്തരവിമുത്തിം അവസേസാ വിമുത്തിയോ സമ്മാവിമുത്തീ’’തി വദന്തി. തസ്സ സേഖാസേഖബലത്തം വുത്തനയമേവ.

ഖീണാസവബലേസു സബ്ബാനിപി ഞാണബലാനി. ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോതി കരണത്ഥേ സാമിവചനം, ഖീണാസവേന ഭിക്ഖുനാതി അത്ഥോ. അനിച്ചതോതി ഹുത്വാ അഭാവാകാരേന അനിച്ചതോ. യഥാഭൂതന്തി യഥാസഭാവതോ. പഞ്ഞായാതി സഹവിപസ്സനായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ. അനിച്ചതോ സുദിട്ഠാ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ സുദിട്ഠാ ഹോന്തി തമ്മൂലകത്താ. യന്തി ഭാവനപുംസകവചനം, യേന കാരണേനാതി വാ അത്ഥോ. ആഗമ്മാതി പടിച്ച. പടിജാനാതീതി സമ്പടിച്ഛതി പടിഞ്ഞം കരോതി. അങ്ഗാരകാസൂപമാതി മഹാഭിതാപട്ഠേന അങ്ഗാരകാസുയാ ഉപമിതാ. കാമാതി വത്ഥുകാമാ ച കിലേസകാമാ ച.

വിവേകനിന്നന്തി ഫലസമാപത്തിവസേന ഉപധിവിവേകസങ്ഖാതനിബ്ബാനനിന്നം. തയോ ഹി വിവേകാ – കായവിവേകോ ചിത്തവിവേകോ ഉപധിവിവേകോതി. കായവിവേകോ ച വിവേകട്ഠകായാനം നേക്ഖമ്മാഭിരതാനം. ചിത്തവിവേകോ ച അധിചിത്തമനുയുത്താനം. ഉപധിവിവേകോ ച നിരുപധീനം പുഗ്ഗലാനം വിസങ്ഖാരഗതാനം, നിസ്സരണവിവേകസങ്ഖാതനിബ്ബാനനിന്നം വാ. പഞ്ച ഹി വിവേകാ – വിക്ഖമ്ഭനവിവേകോ തദങ്ഗവിവേകോ സമുച്ഛേദവിവേകോ പടിപ്പസ്സദ്ധിവിവേകോ നിസ്സരണവിവേകോതി. വിവേകനിന്നന്തി വിവേകേ നിന്നം. വിവേകപോണന്തി വിവേകേ നതം. വിവേകപബ്ഭാരന്തി വിവേകസീസഭാരം. ദ്വേപി പുരിമസ്സേവ വേവചനാനി. വിവേകട്ഠന്തി കിലേസേഹി വജ്ജിതം, ദൂരീഭൂതം വാ. നേക്ഖമ്മാഭിരതന്തി നിബ്ബാനേ അഭിരതം, പബ്ബജ്ജായ അഭിരതം വാ. ബ്യന്തീഭൂതന്തി വിഗതന്തീഭൂതം, ഏകദേസേനാപി അനല്ലീനം വിപ്പമുത്തം വിസംസട്ഠം. സബ്ബസോതി സബ്ബഥാ. ആസവട്ഠാനിയേഹി ധമ്മേഹീതി സംയോഗവസേന ആസവാനം കാരണഭൂതേഹി കിലേസധമ്മേഹീതി അത്ഥോ. അഥ വാ ബ്യന്തീഭൂതന്തി വിഗതനികന്തിഭൂതം, നിത്തണ്ഹന്തി അത്ഥോ. കുതോ? സബ്ബസോ ആസവട്ഠാനിയേഹി ധമ്മേഹി സബ്ബേഹി തേഭൂമകധമ്മേഹീതി അത്ഥോ. ഇധ ദസഹി ഖീണാസവബലേഹി ഖീണാസവസ്സ ലോകിയലോകുത്തരോ മഗ്ഗോ കഥിതോ. ‘‘അനിച്ചതോ സബ്ബേ സങ്ഖാരാ’’തി ദുക്ഖപരിഞ്ഞാബലം, ‘‘അങ്ഗാരകാസൂപമാ കാമാ’’തി സമുദയപഹാനബലം, ‘‘വിവേകനിന്നം ചിത്തം ഹോതീ’’തി നിരോധസച്ഛികിരിയാബലം, ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തിആദി സത്തവിധം മഗ്ഗഭാവനാബലന്തിപി വദന്തി. ദസ ഇദ്ധിബലാനി ഇദ്ധികഥായ ആവി ഭവിസ്സന്തി.

തഥാഗതബലനിദ്ദേസേ തഥാഗതബലാനീതി അഞ്ഞേഹി അസാധാരണാനി തഥാഗതസ്സേവ ബലാനി. യഥാ വാ പുബ്ബബുദ്ധാനം ബലാനി പുഞ്ഞുസ്സയസമ്പത്തിയാ ആഗതാനി, തഥാ ആഗതബലാനീതിപി അത്ഥോ. തത്ഥ ദുവിധം തഥാഗതബലം – കായബലം ഞാണബലഞ്ച. തേസു കായബലം ഹത്ഥികുലാനുസാരേന വേദിതബ്ബം. വുത്തഞ്ഹേതം പോരാണേഹി –

‘‘കാളാവകഞ്ച ഗങ്ഗേയ്യം, പണ്ഡരം തമ്ബപിങ്ഗലം;

ഗന്ധമങ്ഗലഹേമഞ്ച, ഉപോസഥഛദ്ദന്തിമേ ദസാ’’തി. (വിഭ. അട്ഠ. ൭൬൦; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൪൮; സം. നി. അട്ഠ. ൨.൨.൨൨);

ഇമാനി ദസ ഹത്ഥികുലാനി. തത്ഥ കാളാവകന്തി പകതിഹത്ഥികുലം ദട്ഠബ്ബം. യം ദസന്നം പുരിസാനം കായബലം, തം ഏകസ്സ കാളാവകസ്സ ഹത്ഥിനോ ബലം. യം ദസന്നം കാളാവകാനം ബലം, തം ഏകസ്സ ഗങ്ഗേയ്യസ്സ ബലം. യം ദസന്നം ഗങ്ഗേയ്യാനം, തം ഏകസ്സ പണ്ഡരസ്സ. യം ദസന്നം പണ്ഡരാനം, തം ഏകസ്സ തമ്ബസ്സ. യം ദസന്നം തമ്ബാനം, തം ഏകസ്സ പിങ്ഗലസ്സ. യം ദസന്നം പിങ്ഗലാനം, തം ഏകസ്സ ഗന്ധഹത്ഥിനോ. യം ദസന്നം ഗന്ധഹത്ഥീനം, തം ഏകസ്സ മങ്ഗലഹത്ഥിനോ. യം ദസന്നം മങ്ഗലഹത്ഥീനം, തം ഏകസ്സ ഹേമവതസ്സ. യം ദസന്നം ഹേമവതാനം, തം ഏകസ്സ ഉപോസഥസ്സ. യം ദസന്നം ഉപോസഥാനം, തം ഏകസ്സ ഛദ്ദന്തസ്സ. യം ദസന്നം ഛദ്ദന്താനം, തം ഏകസ്സ തഥാഗതസ്സ ബലം. നാരായനസങ്ഘാതബലന്തിപി ഇദമേവ വുച്ചതി. തദേതം പകതിഹത്ഥിനോ ഗണനായ ഹത്ഥീനം കോടിസഹസ്സസ്സ, പുരിസഗണനായ ദസന്നം പുരിസകോടിസഹസ്സാനം ബലം ഹോതി. ഇദം താവ തഥാഗതസ്സ കായബലം.

ഞാണബലം പന ഇധ താവ അഞ്ഞത്ഥ ച പാളിയം ആഗതമേവ ദസബലഞാണം, മജ്ഝിമേ (മ. നി. ൧.൧൫൦) ആഗതം ചതുവേസാരജ്ജഞാണം, അട്ഠസു പരിസാസു അകമ്പനഞാണം, ചതുയോനിപരിച്ഛേദകഞാണം, പഞ്ചഗതിപരിച്ഛേദകഞാണം, സംയുത്തകേ (സം. നി. ൨.൩൩-൩൪) ആഗതാനി തേസത്തതി ഞാണാനി, സത്തസത്തതി ഞാണാനീതി ഏവമഞ്ഞാനിപി അനേകാനി ഞാണസഹസ്സാനി. ഏതം ഞാണബലം നാമ. ഇധാപി ഞാണബലമേവ അധിപ്പേതം. ഞാണഞ്ഹി അകമ്പിയട്ഠേന ഉപത്ഥമ്ഭനട്ഠേന ച ബലന്തി വുത്തം.

ഠാനഞ്ച ഠാനതോതി കാരണഞ്ച കാരണതോ. കാരണഞ്ഹി യസ്മാ തത്ഥ ഫലം തിട്ഠതി തദായത്തവുത്തിതായ ഉപ്പജ്ജതി ചേവ പവത്തതി ച, തസ്മാ ഠാനന്തി വുച്ചതി. തം ഭഗവാ യേ യേ ധമ്മാ യേസം യേസം ധമ്മാനം ഹേതൂ പച്ചയാ ഉപ്പാദായ, തം തം ഠാനന്തി, യേ യേ ധമ്മാ യേസം യേസം ധമ്മാനം ന ഹേതൂ ന പച്ചയാ ഉപ്പാദായ, തം തം അട്ഠാനന്തി പജാനന്തോ ഠാനഞ്ച ഠാനതോ അട്ഠാനഞ്ച അട്ഠാനതോ യഥാഭൂതം പജാനാതി. യമ്പീതി യേന ഞാണേന. ഇദമ്പീതി ഇദമ്പി ഠാനാട്ഠാനഞാണം, തഥാഗതസ്സ തഥാഗതബലം നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ. ഏവം സേസപദേസുപി യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

ആസഭം ഠാനന്തി സേട്ഠട്ഠാനം ഉത്തമട്ഠാനം, ആസഭാ വാ പുബ്ബബുദ്ധാ, തേസം ഠാനന്തി അത്ഥോ. അപിച ഗവസതജേട്ഠകോ ഉസഭോ, ഗവസഹസ്സജേട്ഠകോ വസഭോ, വജസതജേട്ഠകോ വാ ഉസഭോ, വജസഹസ്സജേട്ഠകോ വസഭോ, സബ്ബഗവസേട്ഠോ സബ്ബപരിസ്സയസഹോ സേതോ പാസാദികോ മഹാഭാരവഹോ അസനിസതസദ്ദേഹിപി അസന്തസനീയോ നിസഭോ, സോ ഇധ ഉസഭോതി അധിപ്പേതോ. ഇദമ്പി ഹി തസ്സ പരിയായവചനം. ഉസഭസ്സ ഇദന്തി ആസഭം. ഠാനന്തി ചതൂഹി പാദേഹി പഥവിം ഉപ്പീളേത്വാ അവട്ഠാനം. ഇദം പന ആസഭം വിയാതി ആസഭം യഥേവ ഹി നിസഭസങ്ഖാതോ ഉസഭോ ഉസഭബലേന സമന്നാഗതോ ചതൂഹി പാദേഹി പഥവിം ഉപ്പീളേത്വാ അചലട്ഠാനേന തിട്ഠതി, ഏവം തഥാഗതോപി ദസഹി തഥാഗതബലേഹി സമന്നാഗതോ ചതൂഹി വേസാരജ്ജപാദേഹി അട്ഠപരിസപഥവിം ഉപ്പീളേത്വാ സദേവകേ ലോകേ കേനചി പച്ചത്ഥികേന പച്ചാമിത്തേന അകമ്പിയോ അചലട്ഠാനേന തിട്ഠതി, ഏവം തിട്ഠമാനോ ച തം ആസഭം ഠാനം പടിജാനാതി ഉപഗച്ഛതി ന പച്ചക്ഖാതി, അത്തനി ആരോപേതി. തേന വുത്തം – ‘‘ആസഭം ഠാനം പടിജാനാതീ’’തി (സം. നി. അട്ഠ. ൨.൨.൨൨; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൪൮).

പരിസാസൂതി ഖത്തിയബ്രാഹ്മണഗഹപതിസമണചാതുമഹാരാജികതാവതിംസമാരബ്രഹ്മാനം വസേന അട്ഠസു പരിസാസു. സീഹനാദം നദതീതി സേട്ഠനാദം അഛമ്ഭിതനാദം നദതി, സീഹനാദസദിസം വാ നാദം നദതി. അയമത്ഥോ സീഹനാദസുത്തേന (മ. നി. ൧.൧൪൬ ആദയോ; ദീ. നി. ൧.൩൮൧ ആദയോ) ദീപേതബ്ബോ. യഥാ വാ സീഹോ സഹനതോ ഹനനതോ ച സീഹോതി വുച്ചതി, ഏവം തഥാഗതോ ലോകധമ്മാനം സഹനതോ പരപ്പവാദാനം ഹനനതോ സീഹോതി വുച്ചതി. ഏവം വുത്തസ്സ സീഹസ്സ നാദം സീഹനാദം. തത്ഥ യഥാ സീഹോ സീഹബലേന സമന്നാഗതോ സബ്ബത്ഥ വിസാരദോ വിഗതലോമഹംസോ സീഹനാദം നദതി, ഏവം തഥാഗതസീഹോപി തഥാഗതബലേഹി സമന്നാഗതോ അട്ഠസു പരിസാസു വിസാരദോ വിഗതലോമഹംസോ ‘‘ഇതി രൂപ’’ന്തിആദിനാ (സം. നി. ൩.൭൮) നയേന നാനാവിധദേസനാവിലാസസമ്പന്നം സീഹനാദം നദതി. തേന വുത്തം – ‘‘പരിസാസു സീഹനാദം നദതീ’’തി.

ബ്രഹ്മചക്കം പവത്തേതീതി ഏത്ഥ ബ്രഹ്മന്തി സേട്ഠം ഉത്തമം വിസുദ്ധം. ചക്കസദ്ദോ പനായം –

സമ്പത്തിയം ലക്ഖണേ ച, രഥങ്ഗേ ഇരിയാപഥേ;

ദാനേ രതനധമ്മൂര, ചക്കാദീസു ച ദിസ്സതി;

ധമ്മചക്കേ ഇധ മതോ, തമ്പി ദ്വേധാ വിഭാവയേ.

‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ചക്കാനി, യേഹി സമന്നാഗതാനം ദേവമനുസ്സാന’’ന്തിആദീസു (അ. നി. ൪.൩൧) ഹി അയം സമ്പത്തിയം ദിസ്സതി. ‘‘ഹേട്ഠാ പാദതലേസു ചക്കാനി ജാതാനി ഹോന്തീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൫) ഏത്ഥ ലക്ഖണേ. ‘‘ചക്കംവ വഹതോ പദ’’ന്തി (ധ. പ. ൧) ഏത്ഥ രഥങ്ഗേ. ‘‘ചതുചക്കം നവദ്വാര’’ന്തി (സം. നി. ൧.൨൯) ഏത്ഥ ഇരിയാപഥേ. ‘‘ദദം ഭുഞ്ജ മാ ച പമാദോ, ചക്കം വത്തയ കോസലാധിപാ’’തി (ജാ. ൧.൭.൧൪൯) ഏത്ഥ ദാനേ. ‘‘ദിബ്ബം ചക്കരതനം പാതുരഹോസീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൪൩) ഏത്ഥ രതനചക്കേ. ‘‘മയാ പവത്തിതം ചക്ക’’ന്തി (സു. നി. ൫൬൨) ഏത്ഥ ധമ്മചക്കേ. ‘‘ഇച്ഛാഹതസ്സ പോസസ്സ, ചക്കം ഭമതി മത്ഥകേ’’തി (ജാ. ൧.൧.൧൦൪; ൧.൫.൧൦൩) ഏത്ഥ ഉരചക്കേ. ‘‘ഖുരപരിയന്തേന ചേപി ചക്കേനാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൬൬) ഏത്ഥ പഹരണചക്കേ. ‘‘അസനിവിചക്ക’’ന്തി (ദീ. നി. ൩.൬൧; സം. നി. ൨.൧൬൨) ഏത്ഥ അസനിമണ്ഡലേ. ഇധ പനായം ധമ്മചക്കേ മതോ.

തം പനേതം ധമ്മചക്കം ദുവിധം ഹോതി പടിവേധഞാണഞ്ച ദേസനാഞാണഞ്ച. തത്ഥ പഞ്ഞാപഭാവിതം അത്തനോ അരിയഫലാവഹം പടിവേധഞാണം, കരുണാപഭാവിതം സാവകാനം അരിയഫലാവഹം ദേസനാഞാണം. തത്ഥ പടിവേധഞാണം ഉപ്പജ്ജമാനം ഉപ്പന്നന്തി ദുവിധം. തഞ്ഹി അഭിനിക്ഖമനതോ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ ഉപ്പജ്ജമാനം നാമ, ഫലക്ഖണേ ഉപ്പന്നം നാമ. തുസിതഭവനതോ വാ യാവ ബോധിപല്ലങ്കേ അരഹത്തമഗ്ഗാ ഉപ്പജ്ജമാനം നാമ, ഫലക്ഖണേ ഉപ്പന്നം നാമ. ദീപങ്കരദസബലതോ വാ പട്ഠായ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ ഉപ്പജ്ജമാനം നാമ, ഫലക്ഖണേ ഉപ്പന്നം നാമ. ദേസനാഞാണമ്പി പവത്തമാനം പവത്തന്തി ദുവിധം. തഞ്ഹി യാവ അഞ്ഞാതകോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരസ്സ അരഹത്തമഗ്ഗാ പവത്തമാനം നാമ, ഫലക്ഖണേ പവത്തം നാമ. തത്ഥ പടിവേധഞാണം ലോകുത്തരം, ദേസനാഞാണം ലോകിയം. ഉഭയമ്പി പനേതം അഞ്ഞേഹി അസാധാരണം, ബുദ്ധാനംയേവ ഓരസഞാണം. തേന വുത്തം – ‘‘ബ്രഹ്മചക്കം പവത്തേതീ’’തി.

കമ്മസമാദാനാനന്തി സമാദിയിത്വാ കതാനം കുസലാകുസലകമ്മാനം, കമ്മമേവ വാ കമ്മസമാദാനം. ഠാനസോ ഹേതുസോതി പച്ചയതോ ചേവ ഹേതുതോ ച. തത്ഥ ഗതിഉപധികാലപയോഗാ വിപാകസ്സ ഠാനം. കമ്മം ഹേതു.

സബ്ബത്ഥഗാമിനിന്തി സബ്ബഗതിഗാമിനിഞ്ച അഗതിഗാമിനിഞ്ച. പടിപദന്തി മഗ്ഗം. യഥാഭൂതം പജാനാതീതി ബഹൂസുപി മനുസ്സേസു ഏകമേവ പാണം ഘാതേന്തേസു ഇമസ്സ ചേതനാ നിരയഗാമിനീ ഭവിസ്സതി, ഇമസ്സ തിരച്ഛാനയോനിഗാമിനീതി ഇമിനാ നയേന ഏകവത്ഥുസ്മിമ്പി കുസലാകുസലചേതനാസങ്ഖാതാനം പടിപത്തീനം അവിപരീതതോ സഭാവം ജാനാതി.

അനേകധാതുന്തി ചക്ഖുധാതുആദീഹി, കാമധാതുആദീഹി വാ ധാതൂഹി ബഹുധാതും. നാനാധാതുന്തി താസംയേവ ധാതൂനം വിലക്ഖണത്താ നാനപ്പകാരധാതും. ലോകന്തി ഖന്ധായതനധാതുലോകം. യഥാഭൂതം പജാനാതീതി താസം താസം ധാതൂനം അവിപരീതതോ സഭാവം പടിവിജ്ഝതി.

നാനാധിമുത്തികതന്തി ഹീനപണീതാദിഅധിമുത്തീഹി നാനാധിമുത്തികഭാവം.

പരസത്താനന്തി പധാനസത്താനം. പരപുഗ്ഗലാനന്തി തതോ പരേസം ഹീനസത്താനം. ഏകത്ഥമേവ വാ ഏതം പദദ്വയം വേനേയ്യവസേന ഭഗവതാ ദ്വേധാ വുത്തം. ഇധാപി ഭഗവതാ വുത്തനയേനേവ വുത്തം. ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തന്തി സദ്ധാദീനം ഇന്ദ്രിയാനം പരഭാവഞ്ച അപരഭാവഞ്ച, വുദ്ധിഞ്ച ഹാനിഞ്ചാതി അത്ഥോ.

ഝാനവിമോക്ഖസമാധിസമാപത്തീനന്തി പഠമാദീനം ചതുന്നം ഝാനാനം, ‘‘രൂപീ രൂപാനി പസ്സതീ’’തിആദീനം (പടി. മ. ൧.൨൦൯) അട്ഠന്നം വിമോക്ഖാനം, സവിതക്കസവിചാരാദീനം തിണ്ണം സമാധീനം, പഠമജ്ഝാനസമാപത്തിആദീനഞ്ച നവന്നം അനുപുബ്ബസമാപത്തീനം. സംകിലേസന്തി ഹാനഭാഗിയധമ്മം. വോദാനന്തി വിസേസഭാഗിയധമ്മം. വുട്ഠാനന്തി യേന കാരണേന ഝാനാദീഹി വുട്ഠഹന്തി, തം കാരണം. തം പന ‘‘വോദാനമ്പി വുട്ഠാനം, തമ്ഹാ തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാ വുട്ഠാനമ്പി വുട്ഠാന’’ന്തി (വിഭ. ൮൨൮) ഏവം വുത്തം പഗുണജ്ഝാനഞ്ചേവ ഭവങ്ഗഫലസമാപത്തിയോ ച. ഹേട്ഠിമം ഹേട്ഠിമഞ്ഹി പഗുണജ്ഝാനം ഉപരിമസ്സ ഉപരിമസ്സ പദട്ഠാനം ഹോതി, തസ്മാ ‘‘വോദാനമ്പി വുട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം. ഭവങ്ഗേന പന സബ്ബജ്ഝാനേഹി വുട്ഠാനം ഹോതി, നിരോധസമാപത്തിതോ ഫലസമാപത്തിയാ വുട്ഠാനം ഹോതി. തം സന്ധായ ‘‘തമ്ഹാ തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാ വുട്ഠാനമ്പി വുട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം.

പുബ്ബേനിവാസദിബ്ബചക്ഖുആസവക്ഖയഞാണാനി ഹേട്ഠാ പകാസിതാനേവ.

തത്ഥ ആസവാനം ഖയാതി അരഹത്തമഗ്ഗേന സബ്ബകിലേസാനം ഖയാ. അനാസവന്തി ആസവവിരഹിതം. ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിന്തി ഏത്ഥ ചേതോവചനേന അരഹത്തഫലസമ്പയുത്തോ സമാധി, പഞ്ഞാവചനേന തംസമ്പയുത്താ ച പഞ്ഞാ വുത്താ. തത്ഥ ച സമാധി രാഗതോ വിമുത്തത്താ ചേതോവിമുത്തി, പഞ്ഞാ അവിജ്ജായ വിമുത്തത്താ പഞ്ഞാവിമുത്തീതി വേദിതബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘യോ ഹിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, സമാധി, തദസ്സ സമാധിന്ദ്രിയം. യാ ഹിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ഞാ, തദസ്സ പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രാഗവിരാഗാ ചേതോവിമുത്തി അവിജ്ജാവിരാഗാ പഞ്ഞാവിമുത്തീ’’തി (സം. നി. ൫.൫൧൬; ൫൨൦). അപിചേത്ഥ സമഥബലം ചേതോവിമുത്തി, വിപസ്സനാബലം പഞ്ഞാവിമുത്തീതി വേദിതബ്ബം. ദിട്ഠേവ ധമ്മേതി ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ. സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാതി അധികായ പഞ്ഞായ അത്തനായേവ പച്ചക്ഖം കത്വാ, അപരപ്പച്ചയേന ഞത്വാതി അത്ഥോ. ഉപസമ്പജ്ജാതി അധിഗന്ത്വാ, നിപ്ഫാദേത്വാ വാ. ഇമേസം പന ദസന്നം ദസബലഞാണാനം വിത്ഥാരോ അഭിധമ്മേ (വിഭ. ൮൦൯ ആദയോ) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ.

തത്ഥ പരവാദികഥാ ഹോതി – ദസബലഞാണം നാമ പാടിയേക്കം ഞാണം നത്ഥി, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സേവായം പഭേദോതി. ന തം തഥാ ദട്ഠബ്ബം. അഞ്ഞമേവ ഹി ദസബലഞാണം, അഞ്ഞം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം. ദസബലഞാണഞ്ഹി സകസകകിച്ചമേവ ജാനാതി, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം തമ്പി, തതോ അവസേസമ്പി ജാനാതി. ദസബലഞാണേസു ഹി പഠമം കാരണാകാരണമേവ ജാനാതി, ദുതിയം കമ്മന്തരവിപാകന്തരമേവ, തതിയം കമ്മപരിച്ഛേദമേവ, ചതുത്ഥം ധാതുനാനത്തകാരണമേവ, പഞ്ചമം സത്താനം അജ്ഝാസയാധിമുത്തിമേവ, ഛട്ഠം ഇന്ദ്രിയാനം തിക്ഖമുദുഭാവമേവ, സത്തമം ഝാനാദീഹി സദ്ധിം തേസം സംകിലേസാദിമേവ, അട്ഠമം പുബ്ബേനിവുത്ഥഖന്ധസന്തതിമേവ, നവമം സത്താനം ചുതിപടിസന്ധിമേവ, ദസമം സച്ചപരിച്ഛേദമേവ. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പന ഏതേഹി ജാനിതബ്ബഞ്ച, തതോ ഉത്തരിഞ്ച പജാനാതി. ഏതേസം പന കിച്ചം ന സബ്ബം കരോതി. തഞ്ഹി ഝാനം ഹുത്വാ അപ്പേതും ന സക്കോതി, ഇദ്ധി ഹുത്വാ വികുബ്ബിതും ന സക്കോതി, മഗ്ഗോ ഹുത്വാ കിലേസേ ഖേപേതും ന സക്കോതി.

അപിച പരവാദീ ഏവം പുച്ഛിതബ്ബോ ‘‘ദസബലഞാണം നാമേതം സവിതക്കസവിചാരം അവിതക്കവിചാരമത്തം അവിതക്കാവിചാരം കാമാവചരം രൂപാവചരം അരൂപാവചരം ലോകിയം ലോകുത്തര’’ന്തി. ജാനന്തോ ‘‘പടിപാടിയാ സത്ത ഞാണാനി സവിതക്കസവിചാരാനീ’’തി വക്ഖതി. ‘‘തതോ പരാനി ദ്വേ അവിതക്കഅവിചാരാനീ’’തി വക്ഖതി. ‘‘ആസവക്ഖയഞാണം സിയാ സവിതക്കസവിചാരം, സിയാ അവിതക്കവിചാരമത്തം, സിയാ അവിതക്കഅവിചാര’’ന്തി വക്ഖതി. തഥാ ‘‘പടിപാടിയാ സത്ത കാമാവചരാനി, തതോ പരാനി ദ്വേ രൂപാവചരാനി, തതോ അവസാനേ ഏകം ലോകുത്തര’’ന്തി വക്ഖതി. ‘‘സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പന സവിതക്കസവിചാരമേവ കാമാവചരമേവ ലോകിയമേവാ’’തി വക്ഖതി.

ഏവമേത്ഥ അപുബ്ബത്ഥാനുവണ്ണനം ഞത്വാ ഇദാനി യസ്മാ തഥാഗതോ പഠമംയേവ ഠാനാട്ഠാനഞാണേന വേനേയ്യസത്താനം ആസവക്ഖയാധിഗമസ്സ ചേവ അനധിഗമസ്സ ച ഠാനാട്ഠാനഭൂതം കിലേസാവരണാഭാവം പസ്സതി ലോകിയസമ്മാദിട്ഠിട്ഠാനദസ്സനതോ നിയതമിച്ഛാദിട്ഠിട്ഠാനാഭാവദസ്സനതോ ച. അഥ നേസം കമ്മവിപാകഞാണേന വിപാകാവരണാഭാവം പസ്സതി തിഹേതുകപടിസന്ധിദസ്സനതോ. സബ്ബത്ഥഗാമിനിപടിപദാഞാണേന കമ്മാവരണാഭാവം പസ്സതി ആനന്തരികകമ്മാഭാവദസ്സനതോ. ഏവം അനാവരണാനം അനേകധാതുനാനാധാതുഞാണേന അനുകൂലധമ്മദേസനത്ഥം ചരിയാവിസേസം പസ്സതി ധാതുവേമത്തദസ്സനതോ. അഥ നേസം നാനാധിമുത്തികതാഞാണേന അധിമുത്തിം പസ്സതി പയോഗം അനാദിയിത്വാപി അധിമുത്തിവസേന ധമ്മദേസനത്ഥം. അഥേവം ദിട്ഠഅധിമുത്തീനം യഥാസത്തി യഥാബലം ധമ്മം ദേസേതും ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തഞാണേന ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തം പസ്സതി സദ്ധാദീനം തിക്ഖമുദുഭാവദസ്സനതോ. ഏവം പരിഞ്ഞാതിന്ദ്രിയപരോപരിയത്താപി പനേതേ സചേ ദൂരേ ഹോന്തി, അഥ ഝാനാദിഞാണേന ഝാനാദീസു വസീഭൂതത്താ ഇദ്ധിവിസേസേന ഖിപ്പം ഉപഗച്ഛതി. ഉപഗന്ത്വാ ച നേസം പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണേന പുബ്ബജാതിവിഭാവനം ദിബ്ബചക്ഖാനുഭാവതോ പത്തബ്ബേന ചേതോപരിയഞാണേന സമ്പതി ചിത്തവിസേസം പസ്സന്തോ ആസവക്ഖയഞാണാനുഭാവേന ആസവക്ഖയഗാമിനിയാ പടിപദായ വിഗതസമ്മോഹത്താ ആസവക്ഖയായ ധമ്മം ദേസേതി. തസ്മാ ഇമിനാനുക്കമേന ഇമാനി ദസ ബലാനി വുത്താനീതി വേദിതബ്ബാനീതി.

൪൫. ഇദാനി സബ്ബബലാനി ലക്ഖണതോ നിദ്ദിസിതുകാമോ കേനട്ഠേന സദ്ധാബലന്തിആദിനാ നയേന പുച്ഛം കത്വാ അസ്സദ്ധിയേ അകമ്പിയട്ഠേനാതിആദിനാ നയേന വിസ്സജ്ജനം അകാസി. തത്ഥ ഹിരീയതീതിആദി പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനാ ദേസനാ. ഭാവനാബലാദീസു അധിട്ഠാനബലപരിയന്തേസു ‘‘തത്ഥാ’’തി ച, ‘‘തേനാ’’തി ച, ‘‘ത’’ന്തി ച നേക്ഖമ്മാദികമേവ സന്ധായ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. തേന ചിത്തം ഏകഗ്ഗന്തി തേന സമാധിനാ ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ ജാതേതി തത്ഥ സമഥേ സമ്പയോഗവസേന ജാതേ, തസ്മിം വാ വിപസ്സനാരമ്മണം ഹുത്വാ ജാതേ. തത്ഥ സിക്ഖതീതി തത്ഥ സേഖബലേ സേഖോ സിക്ഖതീതി സേഖബലന്തി അത്ഥോ. തത്ഥ സിക്ഖിതത്താതി തത്ഥ അസേഖബലേ അസേഖസ്സ സിക്ഖിതത്താ അസേഖബലം. തേന ആസവാ ഖീണാതി തേന ലോകിയലോകുത്തരേന ഞാണേന ആസവാ ഖീണാതി തം ഞാണം ഖീണാസവബലം. ലോകിയേനാപി ഹി ഞാണേന ആസവാ ഖീണാ നാമ വിപസ്സനായ അഭാവേ ലോകുത്തരമഗ്ഗാഭാവതോ. ഏവം ഖീണാസവസ്സ ബലന്തി ഖീണാസവബലം. തസ്സ ഇജ്ഝതീതി ഇദ്ധിബലന്തി തസ്സ ഇദ്ധിമതോ ഇജ്ഝതീതി ഇദ്ധിയേവ ബലം ഇദ്ധിബലം. അപ്പമേയ്യട്ഠേനാതി യസ്മാ സാവകാ ഠാനാട്ഠാനാദീനി ഏകദേസേന ജാനന്തി, സബ്ബാകാരേന പജാനനംയേവ സന്ധായ ‘‘യഥാഭൂതം പജാനാതീ’’തി വുത്തം. കിഞ്ചാപി തീസു വിജ്ജാസു ‘‘യഥാഭൂതം പജാനാതീ’’തി ന വുത്തം, അഞ്ഞത്ഥ പന വുത്തത്താ താസുപി വുത്തമേവ ഹോതി. അഞ്ഞത്ഥാതി സേസേസു സത്തസു ഞാണബലേസു ച അഭിധമ്മേ (വിഭ. ൭൬൦) ച ദസസുപി ബലേസു. ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തഞാണം പന സബ്ബഥാപി സാവകേഹി അസാധാരണമേവ. തസ്മാ ദസപി ബലാനി സാവകേഹി അസാധാരണാനീതി. അധിമത്തട്ഠേന അതുലിയട്ഠേന അപ്പമേയ്യാനി, തസ്മായേവ ച ‘‘അപ്പമേയ്യട്ഠേന തഥാഗതബല’’ന്തി വുത്തന്തി.

ബലകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.