൬. പടിസമ്ഭിദാകഥാ

൧. ധമ്മചക്കപവത്തനവാരവണ്ണനാ

൩൦. ഇദാനി വിരാഗസങ്ഖാതമഗ്ഗവസേന സിദ്ധം പടിസമ്ഭിദാപഭേദം ദസ്സേന്തേന കഥിതായ ധമ്മചക്കപ്പവത്തനസുത്തന്തപുബ്ബങ്ഗമായ പടിസമ്ഭിദാകഥായ അപുബ്ബത്ഥാനുവണ്ണനാ. സുത്തന്തേ താവ ബാരാണസിയന്തി ബാരാണസാ നാമ നദീ, ബാരാണസായ അവിദൂരേ ഭവാ നഗരീ ബാരാണസീ. തസ്സം ബാരാണസിയം. ഇസിപതനേ മിഗദായേതി ഇസീനം പതനുപ്പതനവസേന ഏവംലദ്ധനാമേ മിഗാനം അഭയദാനദിന്നട്ഠാനത്താ മിഗദായസങ്ഖാതേ ആരാമേ. തത്ഥ ഹി ഉപ്പന്നുപ്പന്നാ സബ്ബഞ്ഞുഇസയോ പതന്തി, ധമ്മചക്കപ്പവത്തനത്ഥം നിസീദന്തീതി അത്ഥോ. നന്ദമൂലകപബ്ഭാരതോ സത്താഹച്ചയേന നിരോധസമാപത്തിതോ വുട്ഠിതാ അനോതത്തദഹേ കതമുഖധോവനകിച്ചാ ആകാസേന ആഗന്ത്വാ പച്ചേകബുദ്ധഇസയോപേത്ഥ സമോസരണവസേന പതന്തി, ഉപോസഥത്ഥഞ്ച അനുപോസഥത്ഥഞ്ച സന്നിപതന്തി, ഗന്ധമാദനം പടിഗച്ഛന്താ ച തതോ ച ഉപ്പതന്തീതിപി ഇമിനാ ഇസീനം പതനുപ്പതനവസേന തം ‘‘ഇസിപതന’’ന്തി വുച്ചതി. ‘‘ഇസിപദന’’ന്തിപി പാഠോ. പഞ്ചവഗ്ഗിയേതി –

‘‘കോണ്ഡഞ്ഞോ ഭദ്ദിയോ വപ്പോ, മഹാനാമോ ച അസ്സജി;

ഏതേ പഞ്ച മഹാഥേരാ, പഞ്ചവഗ്ഗാതി വുച്ചരേ’’തി. –

ഏവം വുത്താനം പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖൂനം വഗ്ഗോ പഞ്ചവഗ്ഗോ. തസ്മിം പഞ്ചവഗ്ഗേ ഭവാ തംപരിയാപന്നത്താതി പഞ്ചവഗ്ഗിയാ, തേ പഞ്ചവഗ്ഗിയേ. ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസീതി ദീപങ്കരദസബലസ്സ പാദമൂലേ കതാഭിനീഹാരതോ പട്ഠായ പാരമിയോ പൂരേന്തോ അനുപുബ്ബേന പച്ഛിമഭവം പത്വാ പച്ഛിമഭവേ ച കതാഭിനിക്ഖമനോ അനുപുബ്ബേന ബോധിമണ്ഡം പത്വാ തത്ഥ അപരാജിതപല്ലങ്കേ നിസിന്നോ മാരബലം ഭിന്ദിത്വാ പഠമയാമേ പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരിത്വാ മജ്ഝിമയാമേ ദിബ്ബചക്ഖും വിസോധേത്വാ പച്ഛിമയാമാവസാനേ ദസസഹസ്സിലോകധാതും ഉന്നാദേന്തോ സമ്പകമ്പേന്തോ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്വാ സത്ത സത്താഹാനി ബോധിമണ്ഡേ വീതിനാമേത്വാ മഹാബ്രഹ്മുനാ ആയാചിതധമ്മദേസനാ ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേത്വാ ലോകാനുഗ്ഗഹേന ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ പഞ്ചവഗ്ഗിയേ ഭിക്ഖൂ സഞ്ഞാപേത്വാ ധമ്മചക്കം പവത്തേതുകാമോ ആമന്തേസി.

ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, അന്താതി ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, കോട്ഠാസാ. ഇമസ്സ പന വചനസ്സ സമുദാഹാരേന സമുദാഹാരനിഗ്ഘോസോ ഹേട്ഠാ അവീചിം ഉപരി ഭവഗ്ഗം പത്വാ ദസസഹസ്സിം ലോകധാതും പത്ഥരിത്വാ അട്ഠാസി, തസ്മിംയേവ സമയേ അട്ഠാരസകോടിസങ്ഖാ ബ്രഹ്മാനോ സമാഗച്ഛിംസു. പച്ഛിമദിസായ സൂരിയോ അത്ഥങ്ഗമേതി, പുരത്ഥിമായ ദിസായ ഉത്തരാസാള്ഹനക്ഖത്തേന യുത്തോ പുണ്ണചന്ദോ ഉഗ്ഗച്ഛതി. തസ്മിം സമയേ ഭഗവാ ധമ്മചക്കപ്പവത്തനസുത്തന്തം ആരഭന്തോ ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, അന്താ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ പബ്ബജിതേനാതി ഗിഹിസംയോജനം വത്ഥുകാമം ഛേത്വാ പബ്ബജിതേന. ന സേവിതബ്ബാതി ന വലഞ്ജേതബ്ബാ. പബ്ബജിതാനംയേവ വിസേസതോ പടിപത്തിയാ ഭാജനഭൂതത്താ ‘‘പബ്ബജിതേന ന സേവിതബ്ബാ’’തി വുത്തം. യോ ചായം കാമേസു കാമസുഖല്ലികാനുയോഗോതി യോ ച അയം വത്ഥുകാമേസു കിലേസകാമസുഖസ്സ, കിലേസകാമസുഖനിസ്സയസ്സ വാ അനുയോഗോ. ഹീനോതി ലാമകോ. ഗമ്മോതി ഗാമവാസീനം സന്തകോ. പോഥുജ്ജനികോതി പുഥുജ്ജനേന അന്ധബാലജനേന ആചിണ്ണോ. അനരിയോതി ന അരിയോ. അഥ വാ ന വിസുദ്ധാനം ഉത്തമാനം അരിയാനം സന്തകോ. അനത്ഥസംഹിതോതി ന അത്ഥസംഹിതോ, സുഖാവഹകാരണം അനിസ്സിതോതി അത്ഥോ. അത്തകിലമഥാനുയോഗോതി അത്തനോ കിലമഥസ്സ അനുയോഗോ, അത്തനോ ദുക്ഖകരണന്തി അത്ഥോ. ദുക്ഖോതി കണ്ടകാപസ്സയസേയ്യാദീഹി അത്തമാരണേഹി ദുക്ഖാവഹോ. തപസ്സീഹി ‘‘ഉത്തമം തപോ’’തി ഗഹിതത്താ തേസം ചിത്താനുരക്ഖനത്ഥം ഇധ ‘‘ഹീനോ’’തി ന വുത്തം, പബ്ബജിതാനം ധമ്മത്താ ‘‘ഗമ്മോ’’തി ച, ഗിഹീഹി അസാധാരണത്താ ‘‘പോഥുജ്ജനികോ’’തി ച ന വുത്തം. തത്ഥ പന കേഹിചി പബ്ബജിതപടിഞ്ഞേഹി ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനവാദേഹി ‘‘യതോ ഖോ, ഭോ, അയം അത്താ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതോ സമങ്ഗിഭൂതോ പരിചാരേതി, ഏത്താവതാ ഖോ, ഭോ, അയം അത്താ ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനപ്പത്തോ ഹോതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൯൪) ഗഹിതത്താ തേസം ചിത്താനുരക്ഖനത്ഥഞ്ച പച്ചുപ്പന്നേ സുഖത്താ ച തസ്സ ധമ്മസമാദാനസ്സ ‘‘ദുക്ഖോ’’തി ന വുത്തം. കാമസുഖല്ലികാനുയോഗോ പച്ചുപ്പന്നേ തണ്ഹാദിട്ഠിസംകിലിട്ഠസുഖത്താ ആയതിഞ്ച ദുക്ഖവിപാകത്താ തദനുയുത്താനം തണ്ഹാദിട്ഠിബന്ധനബദ്ധത്താ ച ന സേവിതബ്ബോ, അത്തകിലമഥാനുയോഗോ പച്ചുപ്പന്നേ ദിട്ഠിസംകിലിട്ഠദുക്ഖത്താ ആയതിഞ്ച ദുക്ഖവിപാകത്താ തദനുയുത്താനം ദിട്ഠിബന്ധനബദ്ധത്താ ച ന സേവിതബ്ബോ, ഏതേ ഖോതി തേ ഏതേ. അനുപഗമ്മാതി ന ഉപഗന്ത്വാ. മജ്ഝിമാതി സംകിലിട്ഠസുഖദുക്ഖാനം അഭാവാ മജ്ഝേ ഭവാതി മജ്ഝിമാ. സാ ഏവ നിബ്ബാനം പടിപജ്ജന്തി ഏതായാതി പടിപദാ. അഭിസമ്ബുദ്ധാതി പടിവിദ്ധാ. ചക്ഖുകരണീതിആദീസു പഞ്ഞാചക്ഖും കരോതീതി ചക്ഖുകരണീ. ഞാണകരണീതി തസ്സേവ വേവചനം. ഉപസമായാതി കിലേസൂപസമായ. അഭിഞ്ഞായാതി ചതുന്നം സച്ചാനം അഭിജാനനത്ഥായ. സമ്ബോധായാതി തേസംയേവ സമ്ബുജ്ഝനത്ഥായ. നിബ്ബാനായാതി നിബ്ബാനസച്ഛികിരിയത്ഥായ. അഥ വാ ദസ്സനമഗ്ഗഞാണം കരോതീതി ചക്ഖുകരണീ. ഭാവനാമഗ്ഗഞാണം കരോതീതി ഞാണകരണീ. സബ്ബകിലേസാനം ഉപസമായ. സബ്ബധമ്മാനം അഭിഞ്ഞായ. അരഹത്തഫലസമ്ബോധായ. കിലേസാനഞ്ച ഖന്ധാനഞ്ച നിബ്ബാനായ. സച്ചകഥാ അഭിഞ്ഞേയ്യനിദ്ദേസേ വുത്താ.

ഏവം ഭഗവാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ അത്തനി കതബഹുമാനാനം തേസം അത്തനോ പടിവേധക്കമം സുത്വാ പടിപത്തിയാ ബഹുമാനാരോപനേന പടിപത്തിയം ഠത്വാ സച്ചപ്പടിവേധം പസ്സന്തോ ഇദം ദുക്ഖം അരിയസച്ചന്തി മേ, ഭിക്ഖവേതിആദിനാ അത്തനോ പടിവേധക്കമം ദസ്സേസി. തത്ഥ അനനുസ്സുതേസൂതി ന അനുസ്സുതേസു, പരം അനുഗന്ത്വാ അസ്സുതേസൂതി അത്ഥോ. ചക്ഖൂതിആദീനം അത്ഥോ പരതോ ആവി ഭവിസ്സതി. ഇദം ദുക്ഖം അരിയസച്ചം, ഇദം ദുക്ഖസമുദയം, ഇദം ദുക്ഖനിരോധം, ഇദം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ചന്തി ചതുന്നം സച്ചാനം ദസ്സനപടിവേധോ സേഖഭൂമിയം. പരിഞ്ഞേയ്യം പഹാതബ്ബം സച്ഛികാതബ്ബം ഭാവേതബ്ബന്തി ചതുന്നം സച്ചാനം ഭാവനാപടിവേധോ സേഖഭൂമിയംയേവ. പരിഞ്ഞാതം പഹീനം സച്ഛികതം ഭാവിതന്തി ചതുന്നം സച്ചാനം പച്ചവേക്ഖണാ അസേഖഭൂമിയം.

തിപരിവട്ടന്തി സച്ചഞാണകിച്ചഞാണകതഞാണസങ്ഖാതാനം തിണ്ണം പരിവട്ടാനം വസേന തയോ പരിവട്ടാ അസ്സാതി തിപരിവട്ടം. ഏത്ഥ ഹി ‘‘ഇദം ദുക്ഖം, ഇദം ദുക്ഖസമുദയം, ഇദം ദുക്ഖനിരോധം, ഇദം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ച’’ന്തി ഏവം ചതൂസു സച്ചേസു യഥാഭൂതഞാണം സച്ചഞാണം നാമ. തേസുയേവ ‘‘പരിഞ്ഞേയ്യം പഹാതബ്ബം സച്ഛികാതബ്ബം ഭാവേതബ്ബ’’ന്തി ഏവം കത്തബ്ബകിച്ചജാനനഞാണം കിച്ചഞാണം നാമ. ‘‘പരിഞ്ഞാതം പഹീനം സച്ഛികതം ഭാവിത’’ന്തി ഏവം തസ്സ കിച്ചസ്സ കതഭാവജാനനഞാണം കതഞാണം നാമ. ദ്വാദസാകാരന്തി തേസംയേവ ഏകേകസ്മിം സച്ചേ തിണ്ണം തിണ്ണം ആകാരാനം വസേന ദ്വാദസ ആകാരാ അസ്സാതി ദ്വാദസാകാരം. ഞാണദസ്സനന്തി ഏതേസം തിപരിവട്ടാനം ദ്വാദസന്നം ആകാരാനം വസേന ഉപ്പന്നം ഞാണസങ്ഖാതം ദസ്സനം. അത്തമനാതി സകമനാ. സത്താനഞ്ഹി സുഖകാമത്താ ദുക്ഖപടികൂലത്താ പീതിസോമനസ്സയുത്തമനോ സകമനോ നാമ, പീതിസോമനസ്സേഹി അത്തമനാ ഗഹിതമനാ ബ്യാപിതമനാതി വാ അത്ഥോ. അഭിനന്ദുന്തി അഭിമുഖാ ഹുത്വാ നന്ദിംസു. വേയ്യാകരണേതി സുത്തന്തേ. നിഗ്ഗാഥകോ ഹി സുത്തന്തോ കേവലം അത്ഥസ്സ ബ്യാകരണതോ വേയ്യാകരണം നാമ. ഭഞ്ഞമാനേതി കഥിയമാനേ. വത്തമാനസമീപേ വത്തമാനവചനം കതം, ഭണിതേതി അത്ഥോ. വിരജന്തി വിഗതരാഗാദിരജം. വീതമലന്തി വിഗതരാഗാദിമലം. രാഗാദയോ ഹി അജ്ഝോത്ഥരണട്ഠേന രജോ നാമ, ദൂസനട്ഠേന മലം നാമ. ധമ്മചക്ഖുന്തി കത്ഥചി പഠമമഗ്ഗഞാണം, കത്ഥചി ആദീനി തീണി മഗ്ഗഞാണാനി, കത്ഥചി ചതുത്ഥമഗ്ഗഞാണമ്പി. ഇധ പന പഠമമഗ്ഗഞാണമേവ. യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം, സബ്ബം തം നിരോധധമ്മന്തി വിപസ്സനാവസേന ഏവം പവത്തസ്സ ധമ്മചക്ഖും ഉദപാദീതി അത്ഥോ.

ധമ്മചക്കേതി പടിവേധഞാണേ ച ദേസനാഞാണേ ച. ബോധിപല്ലങ്കേ നിസിന്നസ്സ ഹി ഭഗവതോ ചതൂസു സച്ചേസു ദ്വാദസാകാരം പടിവേധഞാണമ്പി ഇസിപതനേ നിസിന്നസ്സ ദ്വാദസാകാരമേവ സച്ചദേസനായ പവത്തകദേസനാഞാണമ്പി ധമ്മചക്കം നാമ. ഉഭയമ്പി ഹേതം ദസബലസ്സ പവത്തഞാണമേവ. തം ഇമായ ദേസനായ പകാസേന്തേന ഭഗവതാ ധമ്മചക്കം പവത്തിതം നാമ. തം പനേതം ധമ്മചക്കം യാവ അഞ്ഞാതകോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരോ അട്ഠാരസഹി ബ്രഹ്മകോടീഹി സദ്ധിം സോതാപത്തിഫലേ ന പതിട്ഠാതി, താവ ഭഗവാ പവത്തേതി നാമ, പതിട്ഠിതേ പന പവത്തിതം നാമ. തം സന്ധായ ‘‘പവത്തിതേ ച ഭഗവതാ ധമ്മചക്കേ’’തി വുത്തം.

ഭുമ്മാ ദേവാതി ഭൂമട്ഠകാ ദേവാ. സദ്ദമനുസ്സാവേസുന്തി ഏകപ്പഹാരേനേവ സാധുകാരം ദത്വാ ഏതം ഭഗവതാതിആദീനി വദന്താ സദ്ദം അനുസ്സാവയിംസു. അപ്പടിവത്തിയന്തി ‘‘നയിദം തഥാ’’തി പടിലോമം വത്തേതും അസക്കുണേയ്യം. സന്നിപതിതാ ചേത്ഥ ദേവബ്രഹ്മാനോ ദേസനാപരിയോസാനേ ഏകപ്പഹാരേനേവ സാധുകാരം അദംസു, സന്നിപാതം അനാഗതാ പന ഭുമ്മദേവാദയോ തേസം തേസം സദ്ദം സുത്വാ സാധുകാരമദംസൂതി വേദിതബ്ബം. തേസു പന പബ്ബതരുക്ഖാദീസു നിബ്ബത്താ ഭുമ്മദേവാ. തേ ചാതുമഹാരാജികപരിയാപന്നാ ഹോന്താപി ഇധ വിസും കത്വാ വുത്താ. ചാതുമഹാരാജികാതി ച ധതരട്ഠവിരൂള്ഹകവിരൂപക്ഖകുവേരസങ്ഖാതാ ചതുമഹാരാജാ ദേവതാ ഏതേസന്തി ചാതുമഹാരാജികാ. തേ സിനേരുവേമജ്ഝേ ഹോന്തി. തേസു പബ്ബതട്ഠകാപി അത്ഥി ആകാസട്ഠകാപി. തേസം പരമ്പരാ ചക്കവാളപബ്ബതം പത്താ. ഖിഡ്ഡാപദോസികാ മനോപദോസികാ സീതവലാഹകാ ഉണ്ഹവലാഹകാ ചന്ദിമാ ദേവപുത്തോ സൂരിയോ ദേവപുത്തോതി ഏതേ സബ്ബേപി ചാതുമഹാരാജികദേവലോകട്ഠാ ഏവ. തേത്തിംസ ജനാ തത്ഥ ഉപ്പന്നാതി താവതിംസാ. അപിച ‘‘താവതിംസാ’’തി തേസം ദേവാനം നാമമേവാതിപി വുത്തം. തേപി അത്ഥി പബ്ബതട്ഠകാ അത്ഥി ആകാസട്ഠകാ. തേസം പരമ്പരാ ചക്കവാളപബ്ബതം പത്താ, തഥാ യാമാദീനം. ഏകദേവലോകേപി ഹി ദേവാനം പരമ്പരാ ചക്കവാളപബ്ബതം അപ്പത്താ നാമ നത്ഥി. ദിബ്ബം സുഖം യാതാ പയാതാ സമ്പത്താതി യാമാ. തുട്ഠാ പഹട്ഠാതി തുസിതാ. പകതിപടിയത്താരമ്മണതോ അതിരേകേന രമിതുകാമകാലേ യഥാരുചിതേ ഭോഗേ നിമ്മിനിത്വാ നിമ്മിനിത്വാ രമന്തീതി നിമ്മാനരതീ. ചിത്താചാരം ഞത്വാ പരനിമ്മിതേസു ഭോഗേസു വസം വത്തേന്തീതി പരനിമ്മിതവസവത്തീ. ബ്രഹ്മകായേ ബ്രഹ്മഘടായ നിയുത്താതി ബ്രഹ്മകായികാ. സബ്ബേപി പഞ്ചവോകാരബ്രഹ്മാനോ ഗഹിതാ.

തേന ഖണേനാതി വചനം വിസേസേത്വാ തേന മുഹുത്തേനാതി വുത്തം. മുഹുത്തസങ്ഖാതേന ഖണേന, ന പരമത്ഥഖണേനാതി വുത്തം ഹോതി. യാവ ബ്രഹ്മലോകാതി ബ്രഹ്മലോകം അന്തോകത്വാ. സദ്ദോതി സാധുകാരസദ്ദോ. ദസസഹസ്സീതി ദസസഹസ്സചക്കവാളവതീ. സങ്കമ്പീതി ഉദ്ധം ഉഗ്ഗച്ഛന്തീ സുട്ഠു കമ്പി. സമ്പകമ്പീതി ഉദ്ധം ഉഗ്ഗച്ഛന്തീ അധോ ഓക്കമന്തീ സുട്ഠു പകമ്പി. സമ്പവേധീതി ചതുദിസാ ഗച്ഛന്തീ സുട്ഠു പവേധി. സമ്ബുദ്ധഭാവായ മാതുകുച്ഛിം ഓക്കമന്തേ ച ബോധിസത്തേ തതോ നിക്ഖമന്തേ ച മഹാപഥവീ പുഞ്ഞതേജേന അകമ്പിത്ഥ, അഭിസമ്ബോധിയം പടിവേധഞാണതേജേന. ധമ്മചക്കപ്പവത്തനേ ദേസനാഞാണതേജേന സാധുകാരം ദാതുകാമാ വിയ പഥവീ ദേവതാനുഭാവേന അകമ്പിത്ഥ, ആയുസങ്ഖാരോസ്സജ്ജനേ മഹാപരിനിബ്ബാനേ ച കാരുഞ്ഞേന ചിത്തസങ്ഖോഭം അസഹമാനാ വിയ പഥവീ ദേവതാനുഭാവേന അകമ്പിത്ഥ. അപ്പമാണോതി വുദ്ധപ്പമാണോ. ഉളാരോതി ഏത്ഥ ‘‘ഉളാരാനി ഉളാരാനി ഖാദനീയാനി ഖാദന്തീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൬൬) മധുരം ഉളാരന്തി വുത്തം. ‘‘ഉളാരായ വത്ഥഭോഗായ ചിത്തം ന നമതീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൯.൨൦) പണീതം ഉളാരന്തി വുത്തം. ‘‘ഉളാരായ ഖലു ഭവം വച്ഛായനോ സമണം ഗോതമം പസംസായ പസംസതീ’’തിആദീസു സേട്ഠം ഉളാരന്തി വുത്തം. ഇധ പന ‘‘വിപുലോ ഉളാരോ’’തി വുത്തോ. ഓഭാസോതി ദേസനാഞാണാനുഭാവേന ച ദേവതാനുഭാവേന ച ജാതഓഭാസോ. ലോകേതി ചക്കവാളസ്സ ദസസഹസ്സിയംയേവ. അതിക്കമ്മേവ ദേവാനം ദേവാനുഭാവന്തി ദേവാനം അയമാനുഭാവോ – നിവത്ഥവത്ഥപ്പഭാ ദ്വാദസ യോജനാനി ഫരതി, തഥാ സരീരസ്സ അലങ്കാരസ്സ വിമാനസ്സ ച. തം ദേവാനം ദേവാനുഭാവം അതിക്കമിത്വായേവാതി അത്ഥോ. ഉദാനന്തി സോമനസ്സഞാണമയികം ഉദാഹാരം. ഉദാനേസീതി ഉദാഹരി. അഞ്ഞാസി വത, ഭോ കോണ്ഡഞ്ഞോതി ഇമസ്സപി ഉദാനസ്സ ഉദാഹരണഘോസോ ദസസഹസ്സിലോകധാതും ഫരിത്വാ അട്ഠാസി. അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞോതി ഭുസം ഞാതകോണ്ഡഞ്ഞോതി അത്ഥോ.

ചക്ഖുആദീനം നിദ്ദേസേ ദസ്സനട്ഠേനാതിആദീസു ഏകമേവ ഞാണം യഥാവുത്തസ്സ നേയ്യസ്സ ചക്ഖു വിയ ദസ്സനകിച്ചകരണേന ചക്ഖു. ഞാണകിച്ചകരണേന ഞാണം. നാനപ്പകാരതോ ജാനനകിച്ചകരണേന പഞ്ഞാ. അനവസേസപടിവേധകരണേന വിജ്ജാ. സബ്ബഥാ ഓഭാസകിച്ചകരണേന ആലോകോ നാമാതി അത്ഥോ. ചക്ഖും ധമ്മോതിആദീസുപി ഏകംയേവ ഞാണം കിച്ചനാനത്തേന പഞ്ചധാ വണ്ണിതം. ആരമ്മണാതി ഉപത്ഥമ്ഭനട്ഠേന. ഗോചരാതി വിസയട്ഠേന. ദസ്സനട്ഠേനാതിആദീസു ഞാണകിച്ചം പഞ്ചധാ വുത്തം. ഇമിനാ നയേന തീസു വാരേസു ഏകേകസ്മിം പഞ്ച പഞ്ച കത്വാ പന്നരസ ധമ്മാ, പന്നരസ അത്ഥാ, ദ്വീസു പന്നരസകേസു തിംസ നിരുത്തിയോ, പന്നരസസു ധമ്മേസു പന്നരസസു അത്ഥേസു തിംസായ നിരുത്തീസൂതി സട്ഠി ഞാണാനി വേദിതബ്ബാനി. സേസഅരിയസച്ചേസുപി ഏസേവ നയോ. ചതൂസു അരിയസച്ചേസു ഏകേകസ്മിം അരിയസച്ചേ പന്നരസന്നം പന്നരസന്നം ധമ്മാനം അത്ഥാനഞ്ച വസേന സട്ഠി ധമ്മാ, സട്ഠി അത്ഥാ, സട്ഠിയാ ധമ്മേസു സട്ഠിയാ അത്ഥേസു ച വീസസതം നിരുത്തിയോ, വീസാധികം സതന്തി അത്ഥോ. സട്ഠിയാ ധമ്മേസു സട്ഠിയാ അത്ഥേസു വീസുത്തരസതേ നിരുത്തീസൂതി ഏവം ചത്താരീസഞ്ച ദ്വേ ച ഞാണസതാനി.

൨-൩. സതിപട്ഠാനവാരാദിവണ്ണനാ

൩൧-൩൨. സതിപട്ഠാനസുത്തന്തപുബ്ബങ്ഗമേ ഇദ്ധിപാദസുത്തന്തപുബ്ബങ്ഗമേ ച പടിസമ്ഭിദാനിദ്ദേസേ ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ ച ഗണനാ ച വേദിതബ്ബാ.

൪-൮. സത്തബോധിസത്തവാരാദിവണ്ണനാ

൩൩-൩൭. സത്തന്നം ബോധിസത്താനം സുത്തന്തേസു ഏകേകസ്മിംയേവ സമുദയേ ചക്ഖാദയോ പഞ്ച, നിരോധേ പഞ്ചാതി ദസ ധമ്മാ, സമുദയേ ദസ്സനട്ഠാദയോ പഞ്ച, നിരോധേ പഞ്ചാതി ദസ അത്ഥാ, തേസം വസേന വീസതി നിരുത്തിയോ ചത്താരീസം ഞാണാനി. സത്ത ഏകതോ കത്വാ വുത്തഗണനാ സുവിഞ്ഞേയ്യാ ഏവ. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണവസേന വുത്തപടിസമ്ഭിദാനിദ്ദേസേ ഏകേകമൂലകേസു ‘‘ഞാതോ ദിട്ഠോ വിദിതോ സച്ഛികതോ ഫസ്സിതോ പഞ്ഞായാ’’തി (പടി. മ. ൧.൧൨൧) ഇമേസു പഞ്ചസു വചനേസു ഏകേകസ്മിംയേവ ചക്ഖാദയോ പഞ്ച, ദസ്സനട്ഠാദയോ പഞ്ചാതി പഞ്ചപഞ്ചകാനം വസേന പഞ്ചവീസതി ധമ്മാ, പഞ്ചവീസതി അത്ഥാ, തദ്ദിഗുണാ നിരുത്തിയോ, തദ്ദിഗുണാനി ഞാണാനി ഞേയ്യാനി. പഞ്ച ഏകതോ കത്വാ വുത്തവാരേപി പഞ്ചക്ഖത്തും പഞ്ച പഞ്ചവീസതി കത്വാ പഞ്ചവീസസതം ധമ്മാ, പഞ്ചവീസസതം അത്ഥാ, തദ്ദിഗുണാ നിരുത്തിയോ, തദ്ദിഗുണാനി ഞാണാനി ഞേയ്യാനി. അഡ്ഢതേയ്യാനീതി ചേത്ഥ ദ്വേ സതാനി ച പഞ്ഞാസഞ്ച. ഖന്ധാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഇമിനാവ നയേന സച്ചവാരപടിസമ്ഭിദാവാരേ ച ധമ്മാദിഗണനാ വേദിതബ്ബാ.

൯. ഛബുദ്ധധമ്മവാരവണ്ണനാ

൩൮. ബുദ്ധധമ്മവാരേ ദിയഡ്ഢസതന്തി ഛക്ഖത്തും പഞ്ചവീസതി സതഞ്ച പഞ്ഞാസഞ്ച ഹോന്തി, തദ്ദിഗുണാ നിരുത്തിയോ തദ്ദിഗുണാനി ഞാണാനി. പടിസമ്ഭിദാധികരണേതി പടിസമ്ഭിദാധികാരേ. അഡ്ഢനവധമ്മസതാനീതി പഠമം വുത്തേസു ചതൂസു സച്ചേസു സട്ഠി, ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സട്ഠി, ചതൂസു സമ്മപ്പധാനേസു സട്ഠി, സത്തബോധിസത്തവേയ്യാകരണേസു സത്തതി, അഭിഞ്ഞട്ഠാദീസു പഞ്ചസു പഞ്ചവീസസതം, ഖന്ധട്ഠാദീസു പഞ്ചസു പഞ്ചവീസസതം, പുന ചതൂസു അരിയസച്ചേസു സതം, ചതൂസു പടിസമ്ഭിദാസു സതം, ഛസു ബുദ്ധധമ്മേസു ദിയഡ്ഢസതന്തി ഏവം അട്ഠസതാനി ച പഞ്ഞാസഞ്ച ധമ്മാ ഹോന്തി. ഏവം അത്ഥാപി തത്തകാ ഏവ ഹോന്തി. ഏവമേവ സച്ചാദീസു തീസു ഠാനേസു വീസസതം നിരുത്തിയോ, സത്തസു വേയ്യാകരണേസു ചത്താരീസസതം നിരുത്തിയോ, അഭിഞ്ഞട്ഠാദീസു ഖന്ധട്ഠാദീസു ച അഡ്ഢതേയ്യാനി അഡ്ഢതേയ്യാനി നിരുത്തിസതാനി, അരിയസച്ചേസു പടിസമ്ഭിദാസു ച ദ്വേ ദ്വേ നിരുത്തിസതാനി, ബുദ്ധധമ്മേസു തീണി നിരുത്തിസതാനീതി ഏവം നിരുത്തിസഹസ്സഞ്ച സത്തനിരുത്തിസതാനി ച ഹോന്തി. ഏവമേവ സച്ചാദീസു തീസു ഠാനേസു ചത്താരീസാധികാനി ദ്വേ ദ്വേ ഞാണസതാനി, സത്തസു വേയ്യാകരണേസു അസീതിഅധികാനി ദ്വേ ഞാണസതാനി, അഭിഞ്ഞട്ഠാദീസു ഖന്ധട്ഠാദീസു ച പഞ്ചപഞ്ചഞാണസതാനി, സച്ചേസു പടിസമ്ഭിദാസു ച ചത്താരി ചത്താരി ഞാണസതാനി, ബുദ്ധധമ്മേസു ഛ ഞാണസതാനീതി ഏവം തീണി ച ഞാണസഹസ്സാനി ചത്താരി ച ഞാണസതാനി ഹോന്തീതി.

പടിസമ്ഭിദാകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.