൬. ഗതികഥാ

ഗതികഥാവണ്ണനാ

൨൩൧. ഇദാനി തസ്സാ വിമോക്ഖുപ്പത്തിയാ ഹേതുഭൂതം ഹേതുസമ്പത്തിം ദസ്സേന്തേന കഥിതായ ഗതികഥായ അപുബ്ബത്ഥാനുവണ്ണനാ. ദുഹേതുകപടിസന്ധികസ്സാപി ഹി ‘‘നത്ഥി ഝാനം അപഞ്ഞസ്സാ’’തി (ധ. പ. ൩൭൨) വചനതോ ഝാനമ്പി ന ഉപ്പജ്ജതി, കിം പന വിമോക്ഖോ. തത്ഥ ഗതിസമ്പത്തിയാതി നിരയതിരച്ഛാനയോനിപേത്തിവിസയമനുസ്സദേവസങ്ഖാതാസു പഞ്ചസു ഗതീസു മനുസ്സദേവസങ്ഖാതായ ഗതിസമ്പത്തിയാ. ഏതേന പുരിമാ തിസ്സോ ഗതിവിപത്തിയോ പടിക്ഖിപതി. ഗതിയാ സമ്പത്തി ഗതിസമ്പത്തി, സുഗതീതി വുത്തം ഹോതി. ഗതീതി ച സഹോകാസാ ഖന്ധാ. പഞ്ചസു ച ഗതീസു പേത്തിവിസയഗ്ഗഹണേനേവ അസുരകായോപി ഗഹിതോ. ദേവാതി ഛ കാമാവചരദേവാ ബ്രഹ്മാനോ ച. ദേവഗ്ഗഹണേന അസുരാപി സങ്ഗഹിതാ. ഞാണസമ്പയുത്തേതി ഞാണസമ്പയുത്തപടിസന്ധിക്ഖണേ. ഖണോപി ഹി ഞാണസമ്പയുത്തയോഗേന തേനേവ വോഹാരേന വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ. കതിനം ഹേതൂനന്തി അലോഭാദോസാമോഹഹേതൂസു കതിനം ഹേതൂനം. ഉപപത്തീതി ഉപപജ്ജനം, നിബ്ബത്തീതി അത്ഥോ.

യസ്മാ പന സുദ്ദകുലജാതാപി തിഹേതുകാ ഹോന്തി, തസ്മാ തേ സന്ധായ പഠമപുച്ഛാ. യസ്മാ ച യേഭുയ്യേന മഹാപുഞ്ഞാ തീസു മഹാസാലകുലേസു ജായന്തി, തസ്മാ തേസം തിണ്ണം കുലാനം വസേന തിസ്സോ പുച്ഛാ. പാഠോ പന സങ്ഖിത്തോ. മഹതീ സാലാ ഏതേസന്തി മഹാസാലാ, മഹാഘരാ മഹാവിഭവാതി അത്ഥോ. അഥ വാ മഹാ സാരോ ഏതേസന്തി മഹാസാരാതി വത്തബ്ബേ ര-കാരസ്സ ല-കാരം കത്വാ ‘‘മഹാസാലാ’’തി വുത്തം. ഖത്തിയാ മഹാസാലാ, ഖത്തിയേസു വാ മഹാസാലാതി ഖത്തിയമഹാസാലാ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ യസ്സ ഖത്തിയസ്സ ഗേഹേ പച്ഛിമന്തേന കോടിസതം ധനം നിധാനഗതം ഹോതി, കഹാപണാനഞ്ച വീസതി അമ്ബണാനി ദിവസം വലഞ്ജേ നിക്ഖമന്തി, അയം ഖത്തിയമഹാസാലോ നാമ. യസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഗേഹേ പച്ഛിമന്തേന അസീതികോടിധനം നിധാനഗതം ഹോതി, കഹാപണാനഞ്ച ദസ അമ്ബണാനി ദിവസം വലഞ്ജേ നിക്ഖമന്തി, അയം ബ്രാഹ്മണമഹാസാലോ നാമ. യസ്സ ഗഹപതിസ്സ ഗേഹേ പച്ഛിമന്തേന ചത്താലീസകോടിധനം നിധാനഗതം ഹോതി, കഹാപണാനഞ്ച പഞ്ച അമ്ബണാനി ദിവസം വലഞ്ജേ നിക്ഖമന്തി, അയം ഗഹപതിമഹാസാലോ നാമ.

രൂപാവചരാനം അരൂപാവചരാനഞ്ച ഏകന്തതിഹേതുകത്താ ‘‘ഞാണസമ്പയുത്തേ’’തി ന വുത്തം, മനുസ്സേസു പന ദുഹേതുകാഹേതുകാനഞ്ച സബ്ഭാവതോ, കാമാവചരേസു ദേവേസു ദുഹേതുകാനഞ്ച സബ്ഭാവതോ സേസേസു ‘‘ഞാണസമ്പയുത്തേ’’തി വുത്തം. ഏത്ഥ ച കാമാവചരദേവാ പഞ്ചകാമഗുണരതിയാ കീളന്തി, സരീരജുതിയാ ച ജോതന്തീതി ദേവാ, രൂപാവചരബ്രഹ്മാനോ ഝാനരതിയാ കീളന്തി, സരീരജുതിയാ ച ജോതന്തീതി ദേവാ, അരൂപാവചരബ്രഹ്മാനോ ഝാനരതിയാ കീളന്തി, ഞാണജുതിയാ ച ജോതന്തീതി ദേവാ.

൨൩൨. കുസലകമ്മസ്സ ജവനക്ഖണേതി അതീതജാതിയാ ഇധ തിഹേതുകപടിസന്ധിജനകസ്സ തിഹേതുകകാമാവചരകുസലകമ്മസ്സ ച ജവനവീഥിയം പുനപ്പുനം ഉപ്പത്തിവസേന സത്തവാരം ജവനക്ഖണേ, പവത്തനകാലേതി അത്ഥോ. തയോ ഹേതൂ കുസലാതി അലോഭോ കുസലഹേതു അദോസോ കുസലഹേതു അമോഹോ കുസലഹേതു. തസ്മിം ഖണേ ജാതചേതനായാതി തസ്മിം വുത്തക്ഖണേയേവ ജാതായ കുസലചേതനായ. സഹജാതപച്ചയാ ഹോന്തീതി ഉപ്പജ്ജമാനാ ച സഹഉപ്പാദനഭാവേന ഉപകാരകാ ഹോന്തി. തേന വുച്ചതീതി തേന സഹജാതപച്ചയഭാവേനേവ വുച്ചതി. കുസലമൂലപച്ചയാപി സങ്ഖാരാതി ഏകചിത്തക്ഖണികപച്ചയാകാരനയേന വുത്തം. ‘‘സങ്ഖാരാ’’തി ച ബഹുവചനേന തത്ഥ സങ്ഖാരക്ഖന്ധസങ്ഗഹിതാ സബ്ബേ ചേതസികാ ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബം. അപിസദ്ദേന സങ്ഖാരപച്ചയാപി കുസലമൂലാനീതിപി വുത്തം ഹോതി.

നികന്തിക്ഖണേതി അത്തനോ വിപാകം ദാതും പച്ചുപട്ഠിതകമ്മേ വാ തഥാ പച്ചുപട്ഠിതകമ്മേന ഉപട്ഠാപിതേ കമ്മനിമിത്തേ വാ ഗതിനിമിത്തേ വാ ഉപ്പജ്ജമാനാനം നികന്തിക്ഖണേ. നികന്തീതി നികാമനാ പത്ഥനാ. ആസന്നമരണസ്സ ഹി മോഹേന ആകുലചിത്തത്താ അവീചിജാലായപി നികന്തി ഉപ്പജ്ജതി, കിം പന സേസേസു നിമിത്തേസു. ദ്വേ ഹേതൂതി ലോഭോ അകുസലഹേതു മോഹോ അകുസലഹേതു. ഭവനികന്തി പന പടിസന്ധിഅനന്തരം പവത്തഭവങ്ഗവീഥിതോ വുട്ഠിതമത്തസ്സേവ അത്തനോ ഖന്ധസന്താനം ആരബ്ഭ സബ്ബേസമ്പി ഉപ്പജ്ജതി. ‘‘യസ്സ വാ പന യത്ഥ അകുസലാ ധമ്മാ ന ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, തസ്സ തത്ഥ കുസലാ ധമ്മാ ന ഉപ്പജ്ജിത്ഥാതി ആമന്താ’’തി ഏവമാദി ഇദമേവ സന്ധായ വുത്തം. തസ്മിം ഖണേ ജാതചേതനായാതി അകുസലചേതനായ.

പടിസന്ധിക്ഖണേതി തേന കമ്മേന ഗഹിതപടിസന്ധിക്ഖണേ. തയോ ഹേതൂതി അലോഭോ അബ്യാകതഹേതു അദോസോ അബ്യാകതഹേതു അമോഹോ അബ്യാകതഹേതു. തസ്മിം ഖണേ ജാതചേതനായാതി വിപാകാബ്യാകതചേതനായ. നാമരൂപപച്ചയാപി വിഞ്ഞാണന്തി ഏത്ഥ തസ്മിം പടിസന്ധിക്ഖണേ തയോ വിപാകഹേതൂ സേസചേതസികാ ച നാമം, ഹദയവത്ഥു രൂപം. തതോ നാമരൂപപച്ചയതോപി പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണം പവത്തതി. വിഞ്ഞാണപച്ചയാപി നാമരൂപന്തി ഏത്ഥാപി നാമം വുത്തപ്പകാരമേവ, രൂപം പന ഇധ സഹേതുകമനുസ്സപടിസന്ധിയാ അധിപ്പേതത്താ ഗബ്ഭസേയ്യകാനം വത്ഥുദസകം കായദസകം ഭാവദസകന്തി സമതിംസ രൂപാനി, സംസേദജാനം ഓപപാതികാനഞ്ച പരിപുണ്ണായതനാനം ചക്ഖുദസകം സോതദസകം ഘാനദസകം ജിവ്ഹാദസകഞ്ചാതി സമസത്തതി രൂപാനി. തം വുത്തപ്പകാരം നാമരൂപം പടിസന്ധിക്ഖണേ പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണപച്ചയാ പവത്തതി.

പഞ്ചക്ഖന്ധാതി ഏത്ഥ പടിസന്ധിചിത്തേന പടിസന്ധിക്ഖണേ ലബ്ഭമാനാനി രൂപാനി രൂപക്ഖന്ധോ, സഹജാതാ വേദനാ വേദനാക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞാ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, സേസചേതസികാ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ, പടിസന്ധിചിത്തം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ. സഹജാതപച്ചയാ ഹോന്തീതി ചത്താരോ അരൂപിനോ ഖന്ധാ അഞ്ഞമഞ്ഞം സഹജാതപച്ചയാ ഹോന്തി, രൂപക്ഖന്ധേ ചത്താരോ മഹാഭൂതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം സഹജാതപച്ചയാ ഹോന്തി, അരൂപിനോ ഖന്ധാ ച ഹദയരൂപഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞം സഹജാതപച്ചയാ ഹോന്തി, മഹാഭൂതാപി ഉപാദാരൂപാനം സഹജാതപച്ചയാ ഹോന്തി. അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയാ ഹോന്തീതി അഞ്ഞമഞ്ഞം ഉപ്പാദനുപത്ഥമ്ഭനഭാവേന ഉപകാരകാ ഹോന്തി, ചത്താരോ അരൂപിനോ ഖന്ധാ ച അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയാ ഹോന്തി, ചത്താരോ മഹാഭൂതാ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയാ ഹോന്തി. നിസ്സയപച്ചയാ ഹോന്തീതി അധിട്ഠാനാകാരേന നിസ്സയാകാരേന ച ഉപകാരകാ ഹോന്തി, ചത്താരോ അരൂപിനോ ഖന്ധാ ച അഞ്ഞമഞ്ഞം നിസ്സയപച്ചയാ ഹോന്തീതി സഹജാതാ വിയ വിത്ഥാരേതബ്ബാ. വിപ്പയുത്തപച്ചയാ ഹോന്തീതി ഏകവത്ഥുകാദിഭാവാനുപഗമനേന വിപ്പയുത്തഭാവേന ഉപകാരകാ ഹോന്തി, അരൂപിനോ ഖന്ധാ പടിസന്ധിരൂപാനം വിപ്പയുത്തപച്ചയാ ഹോന്തി, ഹദയരൂപം അരൂപീനം ഖന്ധാനം വിപ്പയുത്തപച്ചയോ ഹോതി. ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധാ’’തി ഹേത്ഥ ഏവം യഥാലാഭവസേന വുത്തം.

ചത്താരോ മഹാഭൂതാതി ഏത്ഥ തയോ പച്ചയാ പഠമം വുത്തായേവ. തയോ ജീവിതസങ്ഖാരാതി ആയു ച ഉസ്മാ ച വിഞ്ഞാണഞ്ച. ആയൂതി രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം അരൂപജീവിതിന്ദ്രിയഞ്ച. ഉസ്മാതി തേജോധാതു. വിഞ്ഞാണന്തി പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണം. ഏതാനി ഹി ഉപരൂപരി ജീവിതസങ്ഖാരം സങ്ഖരോന്തി പവത്തേന്തീതി ജീവിതസങ്ഖാരാ. സഹജാതപച്ചയാ ഹോന്തീതി അരൂപജീവിതിന്ദ്രിയം പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണഞ്ച സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാനഞ്ച ഹദയരൂപസ്സ ച അഞ്ഞമഞ്ഞസഹജാതപച്ചയാ ഹോന്തി, തേജോധാതു തിണ്ണം മഹാഭൂതാനം അഞ്ഞമഞ്ഞസഹജാതപച്ചയോ ഹോതി, ഉപാദാരൂപാനം സഹജാതപച്ചയോവ, രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം സഹജാതരൂപാനം പരിയായേന സഹജാതപച്ചയോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയാ ഹോന്തി, നിസ്സയപച്ചയാ ഹോന്തീതി ദ്വയം അരൂപജീവിതിന്ദ്രിയം പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണഞ്ച സമ്പയുത്തഖന്ധാനം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയാ ഹോന്തി. അഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയപച്ചയാ ഹോന്തീതി വുത്തനയേനേവ യോജേത്വാ വേദിതബ്ബം. വിപ്പയുത്തപച്ചയാ ഹോന്തീതി അരൂപജീവിതിന്ദ്രിയം പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണഞ്ച പടിസന്ധിരൂപാനം വിപ്പയുത്തപച്ചയാ ഹോന്തി. രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം പന അഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയവിപ്പയുത്തപച്ചയത്തേ ന യുജ്ജതി. തസ്മാ ‘‘തയോ ജീവിതസങ്ഖാരാ’’തി യഥാലാഭവസേന വുത്തം. നാമഞ്ച രൂപഞ്ച വുത്തനയേനേവ ചതുപച്ചയത്തേ യോജേതബ്ബം. ചുദ്ദസ ധമ്മാതി പഞ്ചക്ഖന്ധാ, ചത്താരോ മഹാഭൂതാ, തയോ ജീവിതസങ്ഖാരാ, നാമഞ്ച രൂപഞ്ചാതി ഏവം ഗണനാവസേന ചുദ്ദസ ധമ്മാ. തേസഞ്ച ഉപരി അഞ്ഞേസഞ്ച സഹജാതാദിപച്ചയഭാവോ വുത്തനയോ ഏവ. സമ്പയുത്തപച്ചയാ ഹോന്തീതി പുന ഏകവത്ഥുകഏകാരമ്മണഏകുപ്പാദഏകനിരോധസങ്ഖാതേന സമ്പയുത്തഭാവേന ഉപകാരകാ ഹോന്തി.

പഞ്ചിന്ദ്രിയാനീതി സദ്ധിന്ദ്രിയാദീനി. നാമഞ്ചാതി ഇധ വേദനാദയോ തയോ ഖന്ധാ. വിഞ്ഞാണഞ്ചാതി പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണം. പുന ചുദ്ദസ ധമ്മാതി ചത്താരോ ഖന്ധാ, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി, തയോ ഹേതൂ, നാമഞ്ച വിഞ്ഞാണഞ്ചാതി ഏവം ഗണനാവസേന ചുദ്ദസ ധമ്മാ. അട്ഠവീസതി ധമ്മാതി പുരിമാ ച ചുദ്ദസ, ഇമേ ച ചുദ്ദസാതി അട്ഠവീസതി. ഇധ രൂപസ്സാപി പവിട്ഠത്താ സമ്പയുത്തപച്ചയം അപനേത്വാ വിപ്പയുത്തപച്ചയോ വുത്തോ.

ഏവം പടിസന്ധിക്ഖണേ വിജ്ജമാനസ്സ തസ്സ തസ്സ പച്ചയുപ്പന്നസ്സ ധമ്മസ്സ തം തം പച്ചയഭേദം ദസ്സേത്വാ പഠമം നിദ്ദിട്ഠേ ഹേതൂ നിഗമേത്വാ ദസ്സേന്തോ ഇമേസം അട്ഠന്നം ഹേതൂനം പച്ചയാ ഉപപത്തി ഹോതീതി ആഹ. കമ്മായൂഹനക്ഖണേ തയോ കുസലഹേതൂ, നികന്തിക്ഖണേ ദ്വേ അകുസലഹേതൂ, പടിസന്ധിക്ഖണേ തയോ അബ്യാകതഹേതൂതി ഏവം അട്ഠ ഹേതൂ. തത്ഥ തയോ കുസലഹേതൂ, ദ്വേ അകുസലഹേതൂ ച ഇധ പടിസന്ധിക്ഖണേ പവത്തിയാ ഉപനിസ്സയപച്ചയാ ഹോന്തി. തയോ അബ്യാകതഹേതൂ യഥായോഗം ഹേതുപച്ചയസഹജാതപച്ചയവസേന പച്ചയാ ഹോന്തി. സേസവാരേസുപി ഏസേവ നയോ.

അരൂപാവചരാനം പന രൂപാഭാവാ നാമപച്ചയാപി വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണപച്ചയാപി നാമന്തി വുത്തം. രൂപമിസ്സകചുദ്ദസകോപി ച പരിഹീനോ. തസ്സ പരിഹീനത്താ ‘‘അട്ഠവീസതി ധമ്മാ’’തി വാരോ ച ന ലബ്ഭതി.

൨൩൩. ഇദാനി വിമോക്ഖസ്സ പച്ചയഭൂതം തിഹേതുകപടിസന്ധിം ദസ്സേത്വാ തേനേവ സമ്ബന്ധേന ദുഹേതുകപടിസന്ധിവിസേസഞ്ച ദസ്സേതുകാമോ ഗതിസമ്പത്തിയാ ഞാണവിപ്പയുത്തേതിആദിമാഹ. കുസലകമ്മസ്സ ജവനക്ഖണേതി അതീതജാതിയാ ഇധ പടിസന്ധിജനകസ്സ ദുഹേതുകകുസലകമ്മസ്സ വുത്തനയേനേവ ജവനക്ഖണേ. ദ്വേ ഹേതൂതി ഞാണവിപ്പയുത്തത്താ അലോഭോ കുസലഹേതു അദോസോ കുസലഹേതു. ദ്വേ അബ്യാകതഹേതൂപി അലോഭാദോസായേവ.

ചത്താരി ഇന്ദ്രിയാനീതി പഞ്ഞിന്ദ്രിയവജ്ജാനി സദ്ധിന്ദ്രിയാദീനി ചത്താരി. ദ്വാദസ ധമ്മാതി പഞ്ഞിന്ദ്രിയസ്സ അമോഹഹേതുസ്സ ച പരിഹീനത്താ ദ്വാദസ. തേസം ദ്വിന്നംയേവ പരിഹീനത്താ ഛബ്ബീസതി. ഛന്നം ഹേതൂനന്തി ദ്വിന്നം കുസലഹേതൂനം, ദ്വിന്നം അകുസലഹേതൂനം, ദ്വിന്നം വിപാകഹേതൂനന്തി ഏവം ഛന്നം ഹേതൂനം. രൂപാരൂപാവചരാ പനേത്ഥ ഏകന്തതിഹേതുകത്താ ന ഗഹിതാ. സേസം പഠമവാരേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഇമസ്മിം വാരേ ദുഹേതുകപടിസന്ധിയാ ദുഹേതുകകമ്മസ്സേവ വുത്തത്താ തിഹേതുകകമ്മേന ദുഹേതുകപടിസന്ധി ന ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി. തസ്മാ യം ധമ്മസങ്ഗഹട്ഠകഥായം (ധ. സ. അട്ഠ. ൪൯൮) തിപിടകമഹാധമ്മരക്ഖിതത്ഥേരവാദേ ‘‘തിഹേതുകകമ്മേന പടിസന്ധി തിഹേതുകാവ ഹോതി, ദുഹേതുകാഹേതുകാ ന ഹോതി. ദുഹേതുകകമ്മേന ദുഹേതുകാഹേതുകാ ഹോതി, തിഹേതുകാ ന ഹോതീ’’തി വുത്തം, തം ഇമായ പാളിയാ സമേതി. യം പന തിപിടകചൂളനാഗത്ഥേരസ്സ ച മോരവാപിവാസിമഹാദത്തത്ഥേരസ്സ ച വാദേസു ‘‘തിഹേതുകകമ്മേന പടിസന്ധി തിഹേതുകാപി ഹോതി ദുഹേതുകാപി, അഹേതുകാ ന ഹോതി. ദുഹേതുകകമ്മേന ദുഹേതുകാപി ഹോതി അഹേതുകാപി, തിഹേതുകാ ന ഹോതീ’’തി വുത്തം, തം ഇമായ പാളിയാ വിരുദ്ധം വിയ ദിസ്സതി. ഇമിസ്സാ കഥായ ഹേതുഅധികാരത്താ അഹേതുകപടിസന്ധി ന വുത്താതി.

ഗതികഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.