൬. ഉദയബ്ബയഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൪൯. ഇദാനി അനന്തരം വുത്തസ്സ സമ്മസനഞാണസ്സ നാനാനയേഹി ഭാവനാഥിരകരണേന പാരം ഗന്ത്വാ ഠിതേന അനിച്ചാദിതോ ദിട്ഠേ സങ്ഖാരേ ഉദയബ്ബയേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ അനിച്ചാദിതോ വിപസ്സനത്ഥം വുത്തസ്സ ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനാഞാണസ്സ നിദ്ദേസേ ജാതം രൂപന്തിആദീസു സന്തതിവസേന യഥാസകം പച്ചയേഹി നിബ്ബത്തം രൂപം. തസ്സ ജാതസ്സ രൂപസ്സ നിബ്ബത്തിലക്ഖണം ജാതിം ഉപ്പാദം അഭിനവാകാരം ഉദയോതി, വിപരിണാമലക്ഖണം ഖയം ഭങ്ഗം വയോതി, അനുപസ്സനാ പുനപ്പുനം നിസാമനാ, ഉദയബ്ബയ അനുപസ്സനാഞാണന്തി അത്ഥോ. വേദനാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ജാതിജരാമരണവന്താനംയേവ ഉദയബ്ബയസ്സ പരിഗ്ഗഹേതബ്ബത്താ ജാതിജരാമരണാനം ഉദയബ്ബയാഭാവതോ ജാതിജരാമരണം അനാമസിത്വാ ജാതം ചക്ഖു…പേ… ജാതോ ഭവോതി പേയ്യാലം കതം. സോ ഏവം പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയം പസ്സന്തോ ഏവം ജാനാതി ‘‘ഇമേസം ഖന്ധാനം ഉപ്പത്തിതോ പുബ്ബേ അനുപ്പന്നാനം രാസി വാ നിചയോ വാ നത്ഥി, ഉപ്പജ്ജമാനാനമ്പി രാസിതോ വാ നിചയതോ വാ ആഗമനം നാമ നത്ഥി, നിരുജ്ഝമാനാനമ്പി ദിസാവിദിസാഗമനം നാമ നത്ഥി, നിരുദ്ധാനമ്പി ഏകസ്മിം ഠാനേ രാസിതോ നിചയതോ നിധാനതോ അവട്ഠാനം നാമ നത്ഥി. യഥാ പന വീണായ വാദിയമാനായ ഉപ്പന്നസ്സ സദ്ദസ്സ നേവ ഉപ്പത്തിതോ പുബ്ബേ സന്നിചയോ അത്ഥി, ന ഉപ്പജ്ജമാനോ സന്നിചയതോ ആഗതോ, ന നിരുജ്ഝമാനസ്സ ദിസാവിദിസാഗമനം അത്ഥി, ന നിരുദ്ധോ കത്ഥചി സന്നിചിതോ തിട്ഠതി, അഥ ഖോ വീണഞ്ച ഉപവീണഞ്ച പുരിസസ്സ ച തജ്ജം വായാമം പടിച്ച അഹുത്വാ സമ്ഭോതി, ഹുത്വാ പടിവേതി, ഏവം സബ്ബേപി രൂപാരൂപിനോ ധമ്മാ അഹുത്വാ സമ്ഭോന്തി, ഹുത്വാ പടിവേന്തീ’’തി.

൫൦. ഏവം സങ്ഖേപതോ ഉദയബ്ബയദസ്സനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം ഉദയം പസ്സന്തോ കതി ലക്ഖണാനി പസ്സതീതിആദീഹി രാസിതോ ഗണനം പുച്ഛിത്വാ, പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം ഉദയം പസ്സന്തോ പഞ്ചവീസതി ലക്ഖണാനി പസ്സതീതിആദീഹി രാസിതോവ ഗണനം വിസ്സജ്ജേത്വാ, പുന രൂപക്ഖന്ധസ്സ ഉദയം പസ്സന്തോ കതി ലക്ഖണാനി പസ്സതീതിആദീഹി വിഭാഗതോ ഗണനം പുച്ഛിത്വാ രൂപക്ഖന്ധസ്സ ഉദയം പസ്സന്തോ പഞ്ച ലക്ഖണാനി പസ്സതീതിആദീഹി വിഭാഗതോ ഗണനം വിസ്സജ്ജേത്വാ, പുന രൂപക്ഖന്ധസ്സ ഉദയം പസ്സന്തോ കതമാനി പഞ്ച ലക്ഖണാനി പസ്സതീതിആദീഹി ലക്ഖണവിഭാഗം പുച്ഛിത്വാ വിസ്സജ്ജനം കതം.

തത്ഥ അവിജ്ജാസമുദയാ രൂപസമുദയോതി ‘‘പുരിമകമ്മഭവസ്മിം മോഹോ അവിജ്ജാ’’തി വുത്തായ അവിജ്ജായ സതി ഇമസ്മിം ഭവേ രൂപസ്സ ഉപ്പാദോ ഹോതീതി അത്ഥോ. പച്ചയസമുദയട്ഠേനാതി പച്ചയസ്സ ഉപ്പന്നഭാവേനാതി അത്ഥോ. അവിജ്ജാതണ്ഹാകമ്മാനി ചേത്ഥ ഇധ പടിസന്ധിഹേതുഭൂതാ അതീതപച്ചയാ. ഇമേസു ച തീസു ഗഹിതേസു സങ്ഖാരുപാദാനാനി ഗഹിതാനേവ ഹോന്തി. ആഹാരസമുദയാതി പവത്തിപച്ചയേസു കബളീകാരാഹാരസ്സ ബലവത്താ സോയേവ ഗഹിതോ. തസ്മിം പന ഗഹിതേ പവത്തിഹേതുഭൂതാനി ഉതുചിത്താനിപി ഗഹിതാനേവ ഹോന്തി. നിബ്ബത്തിലക്ഖണന്തി അദ്ധാസന്തതിഖണവസേന രൂപസ്സ ഉപ്പാദം, ഉപ്പാദോയേവ സങ്ഖതലക്ഖണത്താ ലക്ഖണന്തി ച വുത്തോ. പഞ്ച ലക്ഖണാനീതി അവിജ്ജാ തണ്ഹാ കമ്മാഹാരാ നിബ്ബത്തി ചാതി ഇമാനി പഞ്ച ലക്ഖണാനി. അവിജ്ജാദയോപി ഹി രൂപസ്സ ഉദയോ ലക്ഖീയതി ഏതേഹീതി ലക്ഖണാനി. നിബ്ബത്തി പന സങ്ഖതലക്ഖണമേവ, തമ്പി സങ്ഖതന്തി ലക്ഖീയതി ഏതേനാതി ലക്ഖണം.

അവിജ്ജാനിരോധാ രൂപനിരോധോതി അനാഗതഭവസ്സ പച്ചയഭൂതായ ഇമസ്മിം ഭവേ അവിജ്ജായ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണേന നിരോധേ കതേ പച്ചയാഭാവാ അനാഗതസ്സ രൂപസ്സ അനുപ്പാദോ നിരോധോ ഹോതീതി അത്ഥോ. പച്ചയനിരോധട്ഠേനാതി പച്ചയസ്സ നിരുദ്ധഭാവേനാതി അത്ഥോ. നിരോധോ ചേത്ഥ അനാഗതപടിസന്ധിപച്ചയാനം ഇധ അവിജ്ജാതണ്ഹാകമ്മാനംയേവ നിരോധോ. ആഹാരനിരോധാ രൂപനിരോധോതി പവത്തിപച്ചയസ്സ കബളീകാരാഹാരസ്സ അഭാവേ തംസമുട്ഠാനരൂപാഭാവോ ഹോതി. വിപരിണാമലക്ഖണന്തി അദ്ധാസന്തതിഖണവസേന രൂപസ്സ ഭങ്ഗം, ഭങ്ഗോയേവ സങ്ഖതലക്ഖണത്താ ലക്ഖണന്തി വുത്തോ. ഇധ പഞ്ച ലക്ഖണാനീതി അവിജ്ജാതണ്ഹാകമ്മാഹാരാനം അഭാവനിരോധാ ചത്താരി, വിപരിണാമോ ഏകന്തി പഞ്ച. ഏസ നയോ വേദനാക്ഖന്ഥാദീസു. അയം പന വിസേസോ – അരൂപക്ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയദസ്സനം അദ്ധാസന്തതിവസേന, ന ഖണവസേന. ഫസ്സോ വേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാരക്ഖന്ധാനം പവത്തിപച്ചയോ, തംനിരോധാ ച തേസം നിരോധോ. നാമരൂപം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധസ്സ പവത്തിപച്ചയോ, തംനിരോധാ ച തസ്സ നിരോധോതി.

കേചി പനാഹു – ‘‘ചതുധാ പച്ചയതോ ഉദയബ്ബയദസ്സനേ അതീതാദിവിഭാഗം അനാമസിത്വാവ സബ്ബസാമഞ്ഞവസേന അവിജ്ജാദീഹി ഉദേതീതി ഉപ്പജ്ജമാനഭാവമത്തം ഗണ്ഹാതി, ന ഉപ്പാദം. അവിജ്ജാദിനിരോധാ നിരുജ്ജതീതി അനുപ്പജ്ജമാനഭാവമത്തം ഗണ്ഹാതി, ന ഭങ്ഗം. ഖണതോ ഉദയബ്ബയദസ്സനേ പച്ചുപ്പന്നാനം ഉപ്പാദം ഭങ്ഗം ഗണ്ഹാതീ’’തി.

വിപസ്സമാനോ പന വിപസ്സകോ പഠമം പച്ചയതോ ഉദയബ്ബയം മനസികരിത്വാ വിപസ്സനാകാലേ അവിജ്ജാദികേ ചതുരോ ധമ്മേ വിസ്സജ്ജേത്വാ ഉദയബ്ബയവന്തേയേവ ഖന്ധേ ഗഹേത്വാ തേസം ഉദയബ്ബയം പസ്സതി, ഏവഞ്ച തസ്സ വിപസ്സകസ്സ ‘‘ഏവം രൂപാദീനം ഉദയോ, ഏവം വയോ, ഏവം രൂപാദയോ ഉദേന്തി, ഏവം വേന്തീ’’തി പച്ചയതോ ച ഖണതോ ച വിത്ഥാരേന ഉദയബ്ബയം പസ്സതോ ‘‘ഇതി കിര ഇമേ ധമ്മാ അഹുത്വാ സമ്ഭോന്തി, ഹുത്വാ പടിവേന്തീ’’തി ഞാണം വിസദതരം ഹോതി, സച്ചപടിച്ചസമുപ്പാദനയലക്ഖണഭേദാ പാകടാ ഹോന്തി. യഞ്ഹി സോ അവിജ്ജാദിസമുദയാ ഖന്ധാനം സമുദയം അവിജ്ജാദിനിരോധാ ച ഖന്ധാനം നിരോധം പസ്സതി, ഇദമസ്സ പച്ചയതോ ഉദയബ്ബയദസ്സനം. യം പന നിബ്ബത്തിലക്ഖണവിപരിണാമലക്ഖണാനി പസ്സന്തോ ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയം പസ്സതി, ഇദമസ്സ ഖണതോ ഉദയബ്ബയദസ്സനം. ഉപ്പത്തിക്ഖണേയേവ ഹി നിബ്ബത്തിലക്ഖണം, ഭങ്ഗക്ഖണേ ച വിപരിണാമലക്ഖണം.

ഇച്ചസ്സേവം പച്ചയതോ ചേവ ഖണതോ ച ദ്വേധാ ഉദയബ്ബയം പസ്സതോ പച്ചയതോ ഉദയദസ്സനേന സമുദയസച്ചം പാകടം ഹോതി ജനകാവബോധതോ. ഖണതോ ഉദയദസ്സനേന ദുക്ഖസച്ചം പാകടം ഹോതി ജാതിദുക്ഖാവബോധതോ. പച്ചയതോ വയദസ്സനേന നിരോധസച്ചം പാകടം ഹോതി പച്ചയാനുപ്പാദേന പച്ചയവതം അനുപ്പാദാവബോധതോ. ഖണതോ വയദസ്സനേന ദുക്ഖസച്ചമേവ പാകടം ഹോതി മരണദുക്ഖാവബോധതോ. യഞ്ചസ്സ ഉദയബ്ബയദസ്സനം, മഗ്ഗോവായം ലോകികോതി മഗ്ഗസച്ചം പാകടം ഹോതി തത്ര സമ്മോഹവിഘാതതോ.

പച്ചയതോ ചസ്സ ഉദയദസ്സനേന അനുലോമോ പടിച്ചസമുപ്പാദോ പാകടോ ഹോതി ‘‘ഇമസ്മിം സതി ഇദം ഹോതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൦൪; സം. നി. ൨.൨൧; ഉദാ. ൧) അവബോധതോ. പച്ചയതോ വയദസ്സനേന പടിലോമോ പടിച്ചസമുപ്പാദോ പാകടോ ഹോതി ‘‘ഇമസ്സ നിരോധാ ഇദം നിരുജ്ഝതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൦൬; സം. നി. ൨.൨൧; ഉദാ. ൨) അവബോധതോ. ഖണതോ പന ഉദയബ്ബയദസ്സനേന പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ധമ്മാ പാകടാ ഹോന്തി സങ്ഖതലക്ഖണാവബോധതോ. ഉദയബ്ബയവന്തോ ഹി സങ്ഖതാ, തേ ച പടിച്ചസമുപ്പന്നാതി.

പച്ചയതോ ചസ്സ ഉദയദസ്സനേന ഏകത്തനയോ പാകടോ ഹോതി ഹേതുഫലസമ്ബന്ധേന സന്താനസ്സ അനുപച്ഛേദാവബോധതോ. അഥ സുട്ഠുതരം ഉച്ഛേദദിട്ഠിം പജഹതി. ഖണതോ ഉദയദസ്സനേന നാനത്തനയോ പാകടോ ഹോതി നവനവാനം ഉപ്പാദാവബോധതോ. അഥ സുട്ഠുതരം സസ്സതദിട്ഠിം പജഹതി. പച്ചയതോ ചസ്സ ഉദയബ്ബയദസ്സനേന അബ്യാപാരനയോ പാകടോ ഹോതി ധമ്മാനം അവസവത്തിഭാവാവബോധതോ. അഥ സുട്ഠുതരം അത്തദിട്ഠിം പജഹതി. പച്ചയതോ പന ഉദയദസ്സനേന ഏവംധമ്മതാനയോ പാകടോ ഹോതി പച്ചയാനുരൂപേന ഫലസ്സുപ്പാദാവബോധതോ. അഥ സുട്ഠുതരം അകിരിയദിട്ഠിം പജഹതി.

പച്ചയതോ ചസ്സ ഉദയദസ്സനേന അനത്തലക്ഖണം പാകടം ഹോതി ധമ്മാനം നിരീഹകത്തപച്ചയപടിബദ്ധവുത്തിതാവബോധതോ. ഖണതോ ഉദയബ്ബയദസ്സനേന അനിച്ചലക്ഖണം പാകടം ഹോതി ഹുത്വാ അഭാവാവബോധതോ, പുബ്ബന്താപരന്തവിവേകാവബോധതോ ച. ദുക്ഖലക്ഖണമ്പി പാകടം ഹോതി ഉദയബ്ബയേഹി പടിപീളനാവബോധതോ. സഭാവലക്ഖണമ്പി പാകടം ഹോതി ഉദയബ്ബയപരിച്ഛിന്നാവബോധതോ. സഭാവലക്ഖണേ സങ്ഖതലക്ഖണസ്സ താവകാലികത്തമ്പി പാകടം ഹോതി, ഉദയക്ഖണേ വയസ്സ, വയക്ഖണേ ച ഉദയസ്സ അഭാവാവബോധതോതി.

തസ്സേവം പാകടീഭൂതസച്ചപടിച്ചസമുപ്പാദനയലക്ഖണഭേദസ്സ ‘‘ഏവം കിര നാമിമേ ധമ്മാ അനുപ്പന്നപുബ്ബാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉപ്പന്നാ നിരുജ്ഝന്തീ’’തി നിച്ചനവാവ ഹുത്വാ സങ്ഖാരാ ഉപട്ഠഹന്തി. ന കേവലഞ്ച നിച്ചനവാവ, സൂരിയുഗ്ഗമനേ ഉസ്സാവബിന്ദു വിയ ഉദകപുബ്ബുളോ വിയ ഉദകേ ദണ്ഡരാജി വിയ ആരഗ്ഗേ സാസപോ വിയ വിജ്ജുപ്പാദോ വിയ ച പരിത്തട്ഠായിനോ മായാമരീചിസുപിനന്തഅലാതചക്കഗന്ധബ്ബനഗരഫേണകദലിആദയോ വിയ അസാരാ നിസ്സാരാതി ചാപി ഉപട്ഠഹന്തി. ഏത്താവതാ തേന ‘‘വയധമ്മമേവ ഉപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നഞ്ച വയം ഉപേതീ’’തി ഇമിനാ ആകാരേന സമപഞ്ഞാസ ലക്ഖണാനി പടിവിജ്ഝിത്വാ ഠിതം ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനാ നാമ പഠമം തരുണവിപസ്സനാഞാണം അധിഗതം ഹോതി, യസ്സാധിഗമാ ‘‘ആരദ്ധവിപസ്സകോ’’തി സങ്ഖം ഗച്ഛതി. ഇമസ്മിം ഞാണേ ഠിതസ്സ ഓഭാസാദയോ ദസ വിപസ്സനൂപക്കിലേസാ ഉപ്പജ്ജന്തി, യേസം ഉപ്പത്തിയാ അകുസലോ യോഗാവചരോ തേസു മഗ്ഗഞാണസഞ്ഞീ ഹുത്വാ അമഗ്ഗമേവ ‘‘മഗ്ഗോ’’തി ഗണ്ഹാതി, ഉപക്കിലേസജടാജടിതോ ച ഹോതി. കുസലോ പന യോഗാവചരോ തേസു വിപസ്സനം ആരോപേന്തോ ഉപക്കിലേസജടം വിജടേത്വാ ‘‘ഏതേ ധമ്മാ ന മഗ്ഗോ, ഉപക്കിലേസവിമുത്തം പന വീഥിപടിപന്നം വിപസ്സനാഞാണം മഗ്ഗോ’’തി മഗ്ഗഞ്ച അമഗ്ഗഞ്ച വവത്ഥപേതി. തസ്സേവം മഗ്ഗഞ്ച അമഗ്ഗഞ്ച ഞത്വാ ഠിതം ഞാണം മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി നാമ.

ഏത്താവതാ ച പന തേന ചതുന്നം സച്ചാനം വവത്ഥാനം കതം ഹോതി. കഥം? നാമരൂപപരിഗ്ഗഹേ സതി പച്ചയപരിഗ്ഗഹസമ്ഭവതോ ധമ്മട്ഠിതിഞാണവചനേനേവ വുത്തേന ദിട്ഠിവിസുദ്ധിസങ്ഖാതേന നാമരൂപവവത്ഥാപനേന ദുക്ഖസച്ചസ്സ വവത്ഥാനം കതം ഹോതി, കങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധിസങ്ഖാതേന പച്ചയപരിഗ്ഗഹണേന സമുദയസച്ചസ്സ വവത്ഥാനം, ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനേന ച ഖണതോ ഉദയബ്ബയദസ്സനേന ദുക്ഖസച്ചസ്സ വവത്ഥാനം കതം, പച്ചയതോ ഉദയദസ്സനേന സമുദയസച്ചസ്സ വവത്ഥാനം, പച്ചയതോ വയദസ്സനേന നിരോധസച്ചസ്സ വവത്ഥാനം, യഞ്ചസ്സ ഉദയബ്ബയദസ്സനം, മഗ്ഗോവായം ലോകികോതി തത്ര സമ്മോഹവിഘാതതോ ഇമിസ്സഞ്ച മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിയം വിപസ്സതോ സമ്മാ മഗ്ഗസ്സ അവധാരണേന മഗ്ഗസച്ചസ്സ വവത്ഥാനം കതം. ഏവം ലോകിയേന താവ ഞാണേന ചതുന്നം സച്ചാനം വവത്ഥാനം കതം ഹോതീതി.

ഉദയബ്ബയഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.