൧. ഞാണകഥാ

മാതികാവണ്ണനാ

൧. തത്ഥ ഉദ്ദേസേ താവ സോതാവധാനേ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണന്തി ഏത്ഥ സോതസദ്ദോ അനേകത്ഥപ്പഭേദോ. തഥാ ഹേസ –

മംസവിഞ്ഞാണഞാണേസു, തണ്ഹാദീസു ച ദിസ്സതി;

ധാരായം അരിയമഗ്ഗേ, ചിത്തസന്തതിയമ്പി ച.

‘‘സോതായതനം സോതധാതു സോതിന്ദ്രിയ’’ന്തിആദീസു (വിഭ. ൧൫൭) ഹി അയം സോതസദ്ദോ മംസസോതേ ദിസ്സതി. ‘‘സോതേന സദ്ദം സുത്വാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൯൫) സോതവിഞ്ഞാണേ. ‘‘ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൩൫൬) ഞാണസോതേ. ‘‘യാനി സോതാനി ലോകസ്മിന്തി യാനി ഏതാനി സോതാനി മയാ കിത്തിതാനി പകിത്തിതാനി ആചിക്ഖിതാനി ദേസിതാനി പഞ്ഞപിതാനി പട്ഠപിതാനി വിവരിതാനി വിഭത്താനി ഉത്താനീകതാനി പകാസിതാനി. സേയ്യഥിദം – തണ്ഹാസോതോ ദിട്ഠിസോതോ കിലേസസോതോ ദുച്ചരിതസോതോ അവിജ്ജാസോതോ’’തിആദീസു (ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൪) തണ്ഹാദീസു പഞ്ചസു ധമ്മേസു. ‘‘അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ മഹന്തം ദാരുക്ഖന്ധം ഗങ്ഗായ നദിയാ സോതേന വുയ്ഹമാന’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൪.൨൪൧) ഉദകധാരായം. ‘‘അരിയസ്സേതം, ആവുസോ, അട്ഠങ്ഗികസ്സ മഗ്ഗസ്സ അധിവചനം, യദിദം സോതോ’’തിആദീസു അരിയമഗ്ഗേ. ‘‘പുരിസസ്സ ച വിഞ്ഞാണസോതം പജാനാതി ഉഭയതോ അബ്ബോച്ഛിന്നം ഇധ ലോകേ പതിട്ഠിതഞ്ച പരലോകേ പതിട്ഠിതഞ്ചാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൧൪൯) ചിത്തസന്തതിയം. ഇധ പനായം മംസസോതേ ദട്ഠബ്ബോ. തേന സോതേന ഹേതുഭൂതേന, കരണഭൂതേന വാ അവധീയതി അവത്ഥാപീയതി അപ്പീയതീതി സോതാവധാനം. കിം തം? സുതം. സുതഞ്ച നാമ ‘‘ബഹുസ്സുതോ ഹോതി സുതധരോ സുതസന്നിചയോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൩൯) വിയ സോതദ്വാരാനുസാരേന വിഞ്ഞാതം അവധാരിതം ധമ്മജാതം, തം ഇധ സോതാവധാനന്തി വുത്തം. തസ്മിം സോതാവധാനസങ്ഖാതേ സുതേ പവത്താ പഞ്ഞാ സോതാവധാനേ പഞ്ഞാ. പഞ്ഞാതി ച തസ്സ തസ്സ അത്ഥസ്സ പാകടകരണസങ്ഖാതേന പഞ്ഞാപനട്ഠേന പഞ്ഞാ, തേന തേന വാ അനിച്ചാദിനാ പകാരേന ധമ്മേ ജാനാതീതിപി പഞ്ഞാ.

സുതമയേ ഞാണന്തി ഏത്ഥ സുതസദ്ദോ താവ സഉപസഗ്ഗോ അനുപസഗ്ഗോ ച –

ഗമനേ വിസ്സുതേ തിന്തേനുയോഗോപചിതേപി ച;

സദ്ദേ ച സോതദ്വാരാനുസാരഞാതേ ച ദിസ്സതി.

തഥാ ഹിസ്സ ‘‘സേനായ പസുതോ’’തിആദീസു ഗച്ഛന്തോതി അത്ഥോ. ‘‘സുതധമ്മസ്സ പസ്സതോ’’തിആദീസു (ഉദാ. ൧൧; മഹാവ. ൫) വിസ്സുതധമ്മസ്സാതി അത്ഥോ. ‘‘അവസ്സുതാ അവസ്സുതസ്സ പുരിസപുഗ്ഗലസ്സാ’’തിആദീസു (പാചി. ൬൫൭) തിന്താ തിന്തസ്സാതി അത്ഥോ. ‘‘യേ ഝാനപസുതാ ധീരാ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൧൮൧) അനുയുത്താതി അത്ഥോ. ‘‘തുമ്ഹേഹി പുഞ്ഞം പസുതം അനപ്പക’’ന്തിആദീസു (ഖു. പാ. ൭.൧൨; പേ. വ. ൨൫) ഉപചിതന്തി അത്ഥോ. ‘‘ദിട്ഠം സുതം മുതം വിഞ്ഞാത’’ന്തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൪൧) സദ്ദോതി അത്ഥോ. ‘‘ബഹുസ്സുതോ ഹോതി സുതധരോ സുതസന്നിചയോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൩൯) സോതദ്വാരാനുസാരവിഞ്ഞാതധരോതി അത്ഥോ. ഇധ പനസ്സ സോതദ്വാരാനുസാരേന വിഞ്ഞാതം ഉപധാരിതന്തി അത്ഥോ. സുതമയേ ഞാണന്തി യാ ഏസാ ഏതം സുതം വിഞ്ഞാതം അവധാരിതം സദ്ധമ്മം ആരബ്ഭ ആരമ്മണം കത്വാ സബ്ബപഠമഞ്ച അപരാപരഞ്ച പവത്താ പഞ്ഞാ, തം ‘‘സുതമയേ ഞാണ’’ന്തി വുത്തം ഹോതി, സുതമയം ഞാണന്തി അത്ഥോ. സുതമയേതി ച പച്ചത്തവചനമേതം, യഥാ ‘‘ന ഹേവം വത്തബ്ബേ’’ (കഥാ. ൧, ൧൫-൧൮). ‘‘വനപ്പഗുമ്ബേ യഥാ ഫുസ്സിതഗ്ഗേ’’ (ഖു. പാ. ൬.൧൩; സു. നി. ൨൩൬). ‘‘നത്ഥി അത്തകാരേ നത്ഥി പരകാരേ നത്ഥി പുരിസകാരേ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൧൬൮) പച്ചത്തവചനം, ഏവമിധാപി ദട്ഠബ്ബം. തേന വുത്തം – ‘‘സുതമയം ഞാണന്തി അത്ഥോ’’തി.

അഥ വാ സുതേന പകതോ ഫസ്സാദികോ ധമ്മപുഞ്ജോ സുതമയോ, തസ്മിം സുതമയേ ധമ്മപുഞ്ജേ പവത്തം തംസമ്പയുത്തം ഞാണം സുതമയേ ഞാണം. സഭാവസാമഞ്ഞലക്ഖണവസേന ധമ്മേ ജാനാതീതി ഞാണം. തംയേവ ഞാണം പരിയായവചനേന അധിപ്പായപകാസനത്ഥം അനിയമേന ‘‘പഞ്ഞാ’’തി വത്വാ പച്ഛാ അധിപ്പേതം ‘‘ഞാണ’’ന്തി നിയമേത്വാ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ഞാണഞ്ച നാമ സഭാവപടിവേധലക്ഖണം, അക്ഖലിതപടിവേധലക്ഖണം വാ കുസലിസ്സാസഖിത്തഉസുപടിവേധോ വിയ, വിസയോഭാസനരസം പദീപോ വിയ, അസമ്മോഹപച്ചുപട്ഠാനം അരഞ്ഞഗതസുദേസകോ വിയ. ‘‘സമാഹിതോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യഥാഭൂതം പജാനാതീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൦൭൧) വചനതോ സമാധിപദട്ഠാനം. ലക്ഖണാദീസു ഹി സഭാവോ വാ സാമഞ്ഞം വാ ലക്ഖണം നാമ, കിച്ചം വാ സമ്പത്തി വാ രസോ നാമ, ഉപട്ഠാനാകാരോ വാ ഫലം വാ പച്ചുപട്ഠാനം നാമ, ആസന്നകാരണം പദട്ഠാനം നാമാതി വേദിതബ്ബം.

൨. സുത്വാന സംവരേ പഞ്ഞാതി –

പാതിമോക്ഖോ സതീ ചേവ, ഞാണം ഖന്തി തഥേവ ച;

വീരിയം പഞ്ചിമേ ധമ്മാ, സംവരാതി പകാസിതാ.

‘‘ഇമിനാ പാതിമോക്ഖസംവരേന ഉപേതോ ഹോതി സമുപേതോ ഉപാഗതോ സമുപാഗതോ ഉപപന്നോ സമ്പന്നോ സമന്നാഗതോ’’തി (വിഭ. ൫൧൧) ആഗതോ പാതിമോക്ഖസംവരോ. ‘‘ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. യത്വാധികരണമേനം ചക്ഖുന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും, തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി, രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം, ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൨൧൩; മ. നി. ൧.൨൯൫; സം. നി. ൪.൨൩൯; അ. നി. ൩.൧൬) നയേന ആഗതോ സതിസംവരോ.

‘‘യാനി സോതാനി ലോകസ്മിം (അജിതാതി ഭഗവാ),

സതി തേസം നിവാരണം;

സോതാനം സംവരം ബ്രൂമി, പഞ്ഞായേതേ പിധീയരേ’’തി . (ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാ ൬൦; സു. നി. ൧൦൪൧) –

ആഗതോ ഞാണസംവരോ. ‘‘കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ പടിസേവനാ പഹാതബ്ബാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ചീവരം പടിസേവതീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൩; അ. നി. ൬.൫൮) നയേന ആഗതോ പച്ചയപടിസേവനാസംവരോ, സോപി ഞാണസംവരേനേവ സങ്ഗഹിതോ. ‘‘ഖമോ ഹോതി സീതസ്സ ഉണ്ഹസ്സ ജിഘച്ഛായ പിപാസായ ഡംസമകസവാതാതപസരിസപസമ്ഫസ്സാനം ദുരുത്താനം ദുരാഗതാനം വചനപഥാനം ഉപ്പന്നാനം സാരീരികാനം വേദനാനം ദുക്ഖാനം തിബ്ബാനം ഖരാനം കടുകാനം അസാതാനം അമനാപാനം പാണഹരാനം അധിവാസകജാതികോ ഹോതീ’’തി (മ. നി. ൧.൨൪; അ. നി. ൪.൧൧൪; ൬.൫൮) ആഗതോ ഖന്തിസംവരോ. ‘‘ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതി പജഹതി വിനോദേതി ബ്യന്തീകരോതി അനഭാവം ഗമേതീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൬; അ. നി. ൪.൧൧൪; ൬.൫൮) നയേന ആഗതോ വീരിയസംവരോ. ‘‘ഇധ അരിയസാവകോ മിച്ഛാആജീവം പഹായ സമ്മാആജീവേന ജീവികം കപ്പേതീ’’തി (സം. നി. ൫.൮) ആഗതോ ആജീവപാരിസുദ്ധിസംവരോ, സോപി വീരിയസംവരേനേവ സങ്ഗഹിതോ. തേസു സത്തസു സംവരേസു പാതിമോക്ഖസംവരഇന്ദ്രിയസംവരആജീവപാരിസുദ്ധിപച്ചയപടിസേവനസങ്ഖാതാ ചത്താരോ സംവരാ ഇധാധിപ്പേതാ, തേസു ച വിസേസേന പാതിമോക്ഖസംവരോ. സബ്ബോപി ചായം സംവരോ യഥാസകം സംവരിതബ്ബാനം കായദുച്ചരിതാദീനം സംവരണതോ സംവരോതി വുച്ചതി. സുതമയഞാണേ വുത്തം ധമ്മം സുത്വാ സംവരന്തസ്സ സംവരം കരോന്തസ്സ തസ്മിം സംവരേ പവത്താ തംസമ്പയുത്താ പഞ്ഞാ ‘‘സുത്വാന സംവരേ പഞ്ഞാ’’തി വുത്താ. അഥ വാ ഹേതുഅത്ഥേ സുത്വാതി വചനസ്സ സമ്ഭവതോ സുതഹേതുനാ സംവരേ പഞ്ഞാതിപി അത്ഥോ.

സീലമയേ ഞാണന്തി ഏത്ഥ സീലന്തി സീലനട്ഠേന സീലം. കിമിദം സീലനം നാമ? സമാധാനം വാ, കായകമ്മാദീനം സുസീല്യവസേന അവിപ്പകിണ്ണതാതി അത്ഥോ. ഉപധാരണം വാ, കുസലാനം ധമ്മാനം പതിട്ഠാവസേന ആധാരഭാവോതി അത്ഥോ. ഏതദേവ ഹി ഏത്ഥ അത്ഥദ്വയം സദ്ദലക്ഖണവിദൂ അനുജാനന്തി. അഞ്ഞേ പന ‘‘അധിസേവനട്ഠേന ആചാരട്ഠേന തസ്സീലട്ഠേന സിരട്ഠേന സീതലട്ഠേന സിവട്ഠേന സീല’’ന്തി വണ്ണയന്തി.

സീലനം ലക്ഖണം തസ്സ, ഭിന്നസ്സാപി അനേകധാ;

സനിദസ്സനത്തം രൂപസ്സ, യഥാ ഭിന്നസ്സ നേകധാ.

യഥാ ഹി നീലപീതാദിഭേദേന അനേകധാ ഭിന്നസ്സാപി രൂപായതനസ്സ സനിദസ്സനത്തം ലക്ഖണം നീലാദിഭേദേന ഭിന്നസ്സാപി സനിദസ്സനഭാവാനതിക്കമനതോ, തഥാ സീലസ്സ ചേതനാദിഭേദേന അനേകധാ ഭിന്നസ്സാപി യദേതം കായകമ്മാദീനം സമാധാനവസേന കുസലാനഞ്ച ധമ്മാനം പതിട്ഠാനവസേന വുത്തം സീലനം, തദേവ ലക്ഖണം ചേതനാദിഭേദേന ഭിന്നസ്സാപി സമാധാനപതിട്ഠാനഭാവാനതിക്കമനതോ. ഏവംലക്ഖണസ്സ പനസ്സ –

‘‘ദുസ്സീല്യവിദ്ധംസനതാ, അനവജ്ജഗുണോ തഥാ;

കിച്ചസമ്പത്തി അത്ഥേന, രസോ നാമ പവുച്ചതി’’.

തസ്മാ ഇദം സീലം നാമ കിച്ചട്ഠേന രസേന ദുസ്സീല്യവിദ്ധംസനരസം, സമ്പത്തിഅത്ഥേന രസേന അനവജ്ജരസന്തി വേദിതബ്ബം.

സോചേയ്യപച്ചുപട്ഠാനം, തയിദം തസ്സ വിഞ്ഞുഹി;

ഓത്തപ്പഞ്ച ഹിരീ ചേവ, പദട്ഠാനന്തി വണ്ണിതം. –

തയിദം സീലം ‘‘കായസോചേയ്യം വചീസോചേയ്യം മനോസോചേയ്യ’’ന്തി (ഇതിവു. ൬൬) ഏവം വുത്തസോചേയ്യപച്ചുപട്ഠാനം, സുചിഭാവേന പച്ചുപട്ഠാതി ഗഹണഭാവം ഗച്ഛതി. ഹിരോത്തപ്പഞ്ച പന തസ്സ വിഞ്ഞൂഹി പദട്ഠാനന്തി വണ്ണിതം, ആസന്നകാരണന്തി അത്ഥോ. ഹിരോത്തപ്പേ ഹി സതി സീലം ഉപ്പജ്ജതി ചേവ തിട്ഠതി ച, അസതി നേവ ഉപ്പജ്ജതി ന തിട്ഠതീതി ഏവംവിധേന സീലേന സഹഗതം തംസമ്പയുത്തം ഞാണം സീലമയേ ഞാണം. അഥ വാ സീലമേവ പകതം സീലമയം, തസ്മിം സീലമയേ തംസമ്പയുത്തം ഞാണം. അസംവരേ ആദീനവപച്ചവേക്ഖണാ ച, സംവരേ ആനിസംസപച്ചവേക്ഖണാ ച, സംവരപാരിസുദ്ധിപച്ചവേക്ഖണാ ച, സംവരസംകിലേസവോദാനപച്ചവേക്ഖണാ ച സീലമയഞാണേനേവ സങ്ഗഹിതാ.

൩. സംവരിത്വാ സമാദഹനേ പഞ്ഞാതി സീലമയഞാണേ വുത്തസീലസംവരേന സംവരിത്വാ സംവരം കത്വാ സീലേ പതിട്ഠായ സമാദഹന്തസ്സ ഉപചാരപ്പനാവസേന ചിത്തേകഗ്ഗതം കരോന്തസ്സ തസ്മിം സമാദഹനേ പവത്താ തംസമ്പയുത്താ പഞ്ഞാ. സമം സമ്മാ ച ആദഹനം ഠപനന്തി ച സമാദഹനം, സമാധിസ്സേവേതം പരിയായവചനം.

സമാധിഭാവനാമയേ ഞാണന്തി ഏത്ഥ കുസലചിത്തേകഗ്ഗതാ സമാധി. കേനട്ഠേന സമാധി? സമാധാനട്ഠേന സമാധി. കിമിദം സമാധാനം നാമ? ഏകാരമ്മണേ ചിത്തചേതസികാനം സമം സമ്മാ ച ആധാനം, ഠപനന്തി വുത്തം ഹോതി. തസ്മാ യസ്സ ധമ്മസ്സാനുഭാവേന ഏകാരമ്മണേ ചിത്തചേതസികാ സമം സമ്മാ ച അവിക്ഖിപമാനാ അവിപ്പകിണ്ണാ ച ഹുത്വാ തിട്ഠന്തി, ഇദം സമാധാനന്തി വേദിതബ്ബം. തസ്സ ഖോ പന സമാധിസ്സ –

ലക്ഖണം തു അവിക്ഖേപോ, വിക്ഖേപവിദ്ധംസനം രസോ;

അകമ്പനമുപട്ഠാനം, പദട്ഠാനം സുഖം പന.

ഭാവീയതി വഡ്ഢീയതീതി ഭാവനാ, സമാധി ഏവ ഭാവനാ സമാധിഭാവനാ, സമാധിസ്സ വാ ഭാവനാ വഡ്ഢനാ സമാധിഭാവനാ. സമാധിഭാവനാവചനേന അഞ്ഞം ഭാവനം പടിക്ഖിപതി. പുബ്ബേ വിയ ഉപചാരപ്പനാവസേന സമാധിഭാവനാമയേ ഞാണം.

൪. പച്ചയപരിഗ്ഗഹേ പഞ്ഞാതി ഏത്ഥ പടിച്ച ഫലമേതീതി പച്ചയോ. പടിച്ചാതി ന വിനാ തേന, അപച്ചക്ഖിത്വാതി അത്ഥോ. ഏതീതി ഉപ്പജ്ജതി ചേവ പവത്തതി ചാതി അത്ഥോ. അപിച ഉപകാരകത്ഥോ പച്ചയത്ഥോ, തസ്സ പച്ചയസ്സ ബഹുവിധത്താ പച്ചയാനം പരിഗ്ഗഹേ വവത്ഥാപനേ ച പഞ്ഞാ പച്ചയപരിഗ്ഗഹേ പഞ്ഞാ.

ധമ്മട്ഠിതിഞാണന്തി ഏത്ഥ ധമ്മസദ്ദോ താവ സഭാവപഞ്ഞാപുഞ്ഞപഞ്ഞത്തിആപത്തിപരിയത്തിനിസ്സത്തതാവികാരഗുണപച്ചയപച്ചയുപ്പന്നാദീസു ദിസ്സതി. അയഞ്ഹി ‘‘കുസലാ ധമ്മാ അകുസലാ ധമ്മാ അബ്യാകതാ ധമ്മാ’’തിആദീസു (ധ. സ. തികമാതികാ ൧) സഭാവേ ദിസ്സതി.

‘‘യസ്സേതേ ചതുരോ ധമ്മാ, സദ്ധസ്സ ഘരമേസിനോ;

സച്ചം ധമ്മോ ധിതി ചാഗോ, സ വേ പേച്ച ന സോചതീ’’തി. (സു. നി. ൧൯൦) –

ആദീസു പഞ്ഞായം.

‘‘ന ഹി ധമ്മോ അധമ്മോ ച, ഉഭോ സമവിപാകിനോ;

അധമ്മോ നിരയം നേതി, ധമ്മോ പാപേതി സുഗ്ഗതി’’ന്തി. (ഥേരഗാ. ൩൦൪) –

ആദീസു പുഞ്ഞേ. ‘‘പഞ്ഞത്തിധമ്മാ നിരുത്തിധമ്മാ അധിവചനധമ്മാ’’തിആദീസു (ധ. സ. ദുകമാതികാ ൧൦൬-൧൦൮) പഞ്ഞത്തിയം. ‘‘പാരാജികാ ധമ്മാ സങ്ഘാദിസേസാ ധമ്മാ’’തിആദീസു (പാരാ. ൨൩൩-൨൩൪) ആപത്തിയം. ‘‘ഇധ ഭിക്ഖു ധമ്മം ജാനാതി സുത്തം ഗേയ്യം വേയ്യാകരണ’’ന്തിആദീസു (അ. നി. ൫.൭൩) പരിയത്തിയം. ‘‘തസ്മിം ഖോ പന സമയേ ധമ്മാ ഹോന്തി (ധ. സ. ൧൨൧). ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതീ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൩൭൩; മ. നി. ൧.൧൧൫) നിസ്സത്തതായം. ‘‘ജാതിധമ്മാ ജരാധമ്മാ മരണധമ്മാ’’തിആദീസു (അ. നി. ൧൦.൧൦൭) വികാരേ. ‘‘ഛന്നം ബുദ്ധധമ്മാന’’ന്തിആദീസു (മഹാനി. ൫൦) ഗുണേ. ‘‘ഹേതുമ്ഹി ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ’’തിആദീസു (വിഭ. ൭൨൦) പച്ചയേ. ‘‘ഠിതാവ സാ ധാതു ധമ്മട്ഠിതതാ ധമ്മനിയാമതാ’’തിആദീസു (സം. നി. ൨.൨൦; അ. നി. ൩.൧൩൭) പച്ചയുപ്പന്നേ. സ്വായമിധാപി പച്ചയുപ്പന്നേ ദട്ഠബ്ബോ. അത്ഥതോ പന അത്തനോ സഭാവം ധാരേന്തീതി വാ, പച്ചയേഹി ധാരീയന്തീതി വാ, അത്തനോ ഫലം ധാരേന്തീതി വാ, അത്തനോ പരിപൂരകം അപായേസു അപതമാനം ധാരേന്തീതി വാ, സകസകലക്ഖണേ ധാരേന്തീതി വാ, ചിത്തേന അവധാരീയന്തീതി വാ യഥായോഗം ധമ്മാതി വുച്ചന്തി. ഇധ പന അത്തനോ പച്ചയേഹി ധാരീയന്തീതി ധമ്മാ, പച്ചയസമുപ്പന്നാ ധമ്മാ തിട്ഠന്തി ഉപ്പജ്ജന്തി ചേവ പവത്തന്തി ച ഏതായാതി ധമ്മട്ഠിതി, പച്ചയധമ്മാനമേതം അധിവചനം. തസ്സം ധമ്മട്ഠിതിയം ഞാണം ധമ്മട്ഠിതിഞാണം. ഇദഞ്ഹി സമാധിഭാവനാമയഞാണേ വുത്തസമാധിനാ സമാഹിതേന ചിത്തേന യഥാഭൂതഞാണദസ്സനത്ഥായ യോഗമാരഭിത്വാ വവത്ഥാപിതനാമരൂപസ്സ തേസം നാമരൂപാനം പച്ചയപരിഗ്ഗഹപരിയായം ധമ്മട്ഠിതിഞാണം ഉപ്പജ്ജതി. ‘‘നാമരൂപവവത്ഥാനേ ഞാണ’’ന്തി അവത്വാ ഏവ കസ്മാ ‘‘ധമ്മട്ഠിതിഞാണ’’ന്തി വുത്തന്തി ചേ? പച്ചയപരിഗ്ഗഹേനേവ പച്ചയസമുപ്പന്നപരിഗ്ഗഹസ്സ സിദ്ധത്താ. പച്ചയസമുപ്പന്നേ ഹി അപരിഗ്ഗഹിതേ പച്ചയപരിഗ്ഗഹോ ന സക്കാ ഹോതി കാതും. തസ്മാ ധമ്മട്ഠിതിഞാണഗഹണേനേവ തസ്സ ഹേതുഭൂതം പുബ്ബേ സിദ്ധം നാമരൂപവവത്ഥാനഞാണം വുത്തമേവ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. കസ്മാ ദുതിയതതിയഞാണം വിയ ‘‘സമാദഹിത്വാ പച്ചയപരിഗ്ഗഹേ പഞ്ഞാ’’തി ന വുത്തന്തി ചേ? സമഥവിപസ്സനാനം യുഗനദ്ധത്താ.

‘‘സമാദഹിത്വാ യഥാ ചേ വിപസ്സതി, വിപസ്സമാനോ തഥാ ചേ സമാദഹേ;

വിപസ്സനാ ച സമഥോ തദാ അഹു, സമാനഭാഗാ യുഗനദ്ധാ വത്തരേ’’തി. –

ഹി വുത്തം. തസ്മാ സമാധിം അവിസ്സജ്ജേത്വാ സമാധിഞ്ച ഞാണഞ്ച യുഗനദ്ധം കത്വാ യാവ അരിയമഗ്ഗോ, താവ ഉസ്സുക്കാപേതബ്ബന്തി ഞാപനത്ഥം ‘‘പച്ചയപരിഗ്ഗഹേ പഞ്ഞാ ധമ്മട്ഠിതിഞാണ’’മിച്ചേവ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

൫. അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാനം ധമ്മാനം സങ്ഖിപിത്വാ വവത്ഥാനേ പഞ്ഞാതി ഏത്ഥ അത്തനോ സഭാവം, ഉപ്പാദാദിക്ഖണം വാ പത്വാ അതി ഇതാ അതിക്കന്താതി അതീതാ, തദുഭയമ്പി ന ആഗതാ ന സമ്പത്താതി അനാഗതാ, തം തം കാരണം പടിച്ച ഉപ്പാദാദിഉദ്ധം പന്നാ ഗതാ പവത്താതി പച്ചുപ്പന്നാ. അദ്ധാ സന്തതിഖണപച്ചുപ്പന്നേസു സന്തതിപച്ചുപ്പന്നം ഇധാധിപ്പേതം. തേസം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാനം പഞ്ചക്ഖന്ധധമ്മാനം ഏകേകക്ഖന്ധലക്ഖണേ സങ്ഖിപിത്വാ കലാപവസേന രാസിം കത്വാ വവത്ഥാനേ നിച്ഛയനേ സന്നിട്ഠാപനേ പഞ്ഞാ.

സമ്മസനേ ഞാണന്തി സമ്മാ ആമസനേ അനുമജ്ജനേ പേക്ഖണേ ഞാണം, കലാപസമ്മസനഞാണന്തി അത്ഥോ. ഇദഞ്ഹി നാമരൂപവവത്ഥാനഞാണാനന്തരം നാമരൂപപച്ചയപരിഗ്ഗഹേ ധമ്മട്ഠിതിഞാണേ ഠിതസ്സ ‘‘യംകിഞ്ചി രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികം വാ സുഖുമം വാ ഹീനം വാ പണീതം വാ യം ദൂരേ സന്തികേ വാ, സബ്ബം തം രൂപം അനിച്ചതോ വവത്ഥപേതി, ഏകം സമ്മസനം, ദുക്ഖതോ വവത്ഥപേതി, ഏകം സമ്മസനം, അനത്തതോ വവത്ഥപേതി, ഏകം സമ്മസന’’ന്തിആദിനാ (പടി. മ. ൧.൪൮) നയേന വുത്തസമ്മസനവസേന പുബ്ബേ വവത്ഥാപിതേ ഏകേകസ്മിം ഖന്ധേ തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ വിപസ്സന്തസ്സ കലാപസമ്മസനഞാണം ഉപ്പജ്ജതി.

൬. പച്ചുപ്പന്നാനം ധമ്മാനം വിപരിണാമാനുപസ്സനേ പഞ്ഞാതി സന്തതിവസേന പച്ചുപ്പന്നാനം അജ്ഝത്തം പഞ്ചക്ഖന്ധധമ്മാനം വിപരിണാമദസ്സനേ ഭങ്ഗദസ്സനേ പഞ്ഞാ. യസ്മാ ‘‘ഇമേ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഭിജ്ജന്തീ’’തി ഉദയം ഗഹേത്വാപി ഭേദേയേവ ചിത്തം ഠപേതി, തസ്മാ അവുത്തോപി ഉദയോ വുത്തോയേവ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ. പച്ചുപ്പന്നാനം ധമ്മാനം ദസ്സനേന വാ ഉദയദസ്സനസ്സ സിദ്ധത്താ ഉദയോ വുത്തോയേവ ഹോതി. ന ഹി ഉദയം വിനാ ധമ്മാനം ഉപ്പന്നത്തം സിജ്ഝതി, തസ്മാ ‘‘പച്ചുപ്പന്നാനം ധമ്മാനം ഉപ്പാദവിപരിണാമാനുപസ്സനേ പഞ്ഞാ’’തി അവുത്തേപി വുത്തമേവ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. ‘‘ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനേ ഞാണ’’ന്തി നിയമിതത്താ ച ഉദയദസ്സനം സിദ്ധമേവ ഹോതീതി അനന്തരം വുത്തസ്സ സമ്മസനഞാണസ്സ പാരം ഗന്ത്വാ തംസമ്മസനേയേവ പാകടീഭൂതേ ഉദയബ്ബയേ പരിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ സങ്ഖാരാനം പരിച്ഛേദകരണത്ഥം ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനം ആരഭന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതി ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനാഞാണം. തഞ്ഹി ഉദയബ്ബയേ അനുപസ്സനതോ ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനാതി വുച്ചതി.

൭. ആരമ്മണം പടിസങ്ഖാതി രൂപക്ഖന്ധാദിആരമ്മണം ഭങ്ഗതോ പടിസങ്ഖായ ജാനിത്വാ പസ്സിത്വാ. ഭങ്ഗാനുപസ്സനേ പഞ്ഞാ വിപസ്സനേ ഞാണന്തി തസ്സ ആരമ്മണം ഭങ്ഗതോ പടിസങ്ഖായ ഉപ്പന്നസ്സ ഞാണസ്സ ഭങ്ഗം അനുപസ്സനേ യാ പഞ്ഞാ, തം ‘‘വിപസ്സനേ ഞാണ’’ന്തി വുത്തം ഹോതി. വിപസ്സനാതി ച വിവിധാ പസ്സനാ വിപസ്സനാ. ആരമ്മണപടിസങ്ഖാതിപി പാഠോ. തസ്സത്ഥോ – ആരമ്മണസ്സ പടിസങ്ഖാ ജാനനാ പസ്സനാതി വുത്തനയേനേവ ആരമ്മണപടിസങ്ഖാ ‘‘ഭങ്ഗാനുപസ്സനേ പഞ്ഞാ വിപസ്സനേ ഞാണ’’ന്തി വുത്തം ഹോതി. യസ്മാ പന ഭങ്ഗാനുപസ്സനായ ഏവ വിപസ്സനാ സിഖം പാപുണാതി, തസ്മാ വിസേസേത്വാ ഇദമേവ ‘‘വിപസ്സനേ ഞാണ’’ന്തി വുത്തം. യസ്മാ ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനായ ഠിതസ്സ മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ തസ്സാ സിദ്ധായ തം സിദ്ധമേവ ഹോതീതി തം അവത്വാവ ഭങ്ഗാനുപസ്സനായ ഏവ വിപസ്സനാസിഖം ഞാണം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനായ സുപരിദിട്ഠഉദയബ്ബയസ്സ സുപരിച്ഛിന്നേസു സങ്ഖാരേസു ലഹും ലഹും ഉപട്ഠഹന്തേസു ഞാണേ തിക്ഖേ വഹന്തേ ഉദയം പഹായ ഭങ്ഗേ ഏവ സതി സന്തിട്ഠതി, തസ്സ ‘‘ഏവം ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഏവം നാമ സങ്ഖാരാ ഭിജ്ജന്തീ’’തി പസ്സതോ ഏതസ്മിം ഠാനേ ഭങ്ഗാനുപസ്സനാഞാണം ഉപ്പജ്ജതി.

൮. ഭയതുപട്ഠാനേ പഞ്ഞാതി ഉപ്പാദപവത്തനിമിത്തആയൂഹനാപടിസന്ധീനം ഭയതോ ഉപട്ഠാനേ പീളായോഗതോ സപ്പടിഭയവസേന ഗഹണൂപഗമനേ പഞ്ഞാതി അത്ഥോ. ഭയതോ ഉപട്ഠാതീതി ഭയതുപട്ഠാനം ആരമ്മണം, തസ്മിം ഭയതുപട്ഠാനേ. അഥ വാ ഭയതോ ഉപതിട്ഠതീതി ഭയതുപട്ഠാനം, പഞ്ഞാ, തം ‘‘ഭയതുപട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം ഹോതി.

ആദീനവേ ഞാണന്തി ഭുമ്മവചനമേവ. ‘‘യാ ച ഭയതുപട്ഠാനേ പഞ്ഞാ, യഞ്ച ആദീനവേ ഞാണം, യാ ച നിബ്ബിദാ, ഇമേ ധമ്മാ ഏകട്ഠാ, ബ്യഞ്ജനമേവ നാന’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൨൨൭) വുത്തത്താ ഏകമിവ വുച്ചമാനമ്പി അവത്ഥാഭേദേന മുഞ്ചിതുകമ്യതാദി വിയ തിവിധമേവ ഹോതി. തസ്മാ ഭയതുപട്ഠാനആദീനവാനുപസ്സനാസു സിദ്ധാസു നിബ്ബിദാനുപസ്സനാ സിദ്ധാ ഹോതീതി കത്വാ അവുത്താപി വുത്താവ ഹോതീതി വേദിതബ്ബാ.

സബ്ബസങ്ഖാരാനം ഭങ്ഗാരമ്മണം ഭങ്ഗാനുപസ്സനം ആസേവന്തസ്സ ഭാവേന്തസ്സ ബഹുലീകരോന്തസ്സ തിഭവചതുയോനിപഞ്ചഗതിസത്തവിഞ്ഞാണട്ഠിതിനവസത്താവാസേസു പഭേദകാ സങ്ഖാരാ സുഖേന ജീവിതുകാമസ്സ ഭീരുകപുരിസസ്സ സീഹബ്യഗ്ഘദീപിഅച്ഛതരച്ഛയക്ഖരക്ഖസചണ്ഡഗോണചണ്ഡകുക്കുരപഭിന്ന- മദചണ്ഡഹത്ഥിഘോരആസിവിസഅസനിവിചക്കസുസാനരണഭൂമിജലിതഅങ്ഗാരകാസുആദയോ വിയ മഹാഭയം ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹന്തി, തസ്സ ‘‘അതീതാ സങ്ഖാരാ നിരുദ്ധാ, പച്ചുപ്പന്നാ നിരുജ്ഝന്തി, അനാഗതാപി ഏവമേവ നിരുജ്ഝിസ്സന്തീ’’തി പസ്സതോ ഏതസ്മിം ഠാനേ ഭയതുപട്ഠാനം ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി. തസ്സ തം ഭയതുപട്ഠാനഞാണം ആസേവന്തസ്സ ഭാവേന്തസ്സ ബഹുലീകരോന്തസ്സ സബ്ബഭവയോനിഗതിഠിതിസത്താവാസേസു നേവ താണം ന ലേണം ന ഗതി ന പടിസരണം പഞ്ഞായതി, സബ്ബഭവയോനിഗതിഠിതിനിവാസഗതേസു സങ്ഖാരേസു ഏകസങ്ഖാരേപി പത്ഥനാ വാ പരാമാസോ വാ ന ഹോതി, തയോ ഭവാ വീതച്ചിതങ്ഗാരപുണ്ണാ അങ്ഗാരകാസുയോ വിയ, ചത്താരോ മഹാഭൂതാ ഘോരവിസാ ആസിവിസാ വിയ, പഞ്ചക്ഖന്ധാ ഉക്ഖിത്താസികാ വധകാ വിയ, ഛ അജ്ഝത്തികായതനാനി സുഞ്ഞഗാമോ വിയ, ഛ ബാഹിരായതനാനി ഗാമഘാതകചോരാ വിയ, സത്തവിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ നവ ച സത്താവാസാ ഏകാദസഹി അഗ്ഗീഹി ആദിത്താ സമ്പജ്ജലിതാ സജോതിഭൂതാ വിയ ച, സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ഗണ്ഡഭൂതാ രോഗഭൂതാ സല്ലഭൂതാ അഘഭൂതാ ആബാധഭൂതാ വിയ ച നിരസ്സാദാ നിരസാ മഹാആദീനവരാസിഭൂതാ ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹന്തി, സുഖേന ജീവിതുകാമസ്സ ഭീരുകപുരിസസ്സ രമണീയാകാരസണ്ഠിതമ്പി സവാളകമിവ വനഗഹനം, സസദ്ദൂലാ വിയ ഗുഹാ, സഗാഹരക്ഖസം വിയ ഉദകം, സമുസ്സിതഖഗ്ഗാ വിയ പച്ചത്ഥികാ, സവിസം വിയ ഭോജനം, സചോരോ വിയ മഗ്ഗോ, ആദിത്തമിവ അഗാരം, ഉയ്യുത്തസേനാ വിയ രണഭൂമി. യഥാ ഹി സോ പുരിസോ ഏതാനി സവാളകവനഗഹനാദീനി ആഗമ്മ ഭീതോ സംവിഗ്ഗോ ലോമഹട്ഠജാതോ സമന്തതോ ആദീനവമേവ പസ്സതി, ഏവമേവ സോ യോഗാവചരോ ഭങ്ഗാനുപസ്സനാവസേന സബ്ബസങ്ഖാരേസു ഭയതോ ഉപട്ഠിതേസു സമന്തതോ നിരസം നിരസ്സാദം ആദീനവമേവ പസ്സതി. തസ്സേവം പസ്സതോ ആദീനവാനുപസ്സനാഞാണം ഉപ്പജ്ജതി.

സോ ഏവം സബ്ബസങ്ഖാരേ ആദീനവതോ സമ്പസ്സന്തോ സബ്ബഭവയോനിഗതിവിഞ്ഞാണട്ഠിതിസത്താവാസഗതേ സഭേദകേ സങ്ഖാരഗതേ നിബ്ബിന്ദതി ഉക്കണ്ഠതി നാഭിരമതി. സേയ്യഥാപി നാമ ചിത്തകൂടപബ്ബതപാദാഭിരതോ സുവണ്ണരാജഹംസോ അസുചിമ്ഹി ചണ്ഡാലഗാമദ്വാരആവാടേ നാഭിരമതി, സത്തസു മഹാസരേസുയേവ അഭിരമതി, ഏവമേവ അയം യോഗീരാജഹംസോ സുപരിദിട്ഠാദീനവേ സഭേദകേ സങ്ഖാരഗതേ നാഭിരമതി, ഭാവനാരാമതായ പന ഭാവനാരതിയാ സമന്നാഗതത്താ സത്തസു അനുപസ്സനാസുയേവ അഭിരമതി. യഥാ ച സുവണ്ണപഞ്ജരേപി പക്ഖിത്തോ സീഹോ മിഗരാജാ നാഭിരമതി, തിയോജനസഹസ്സവിത്ഥതേ പന ഹിമവന്തേയേവ രമതി, ഏവമയമ്പി യോഗീസീഹോ തിവിധേ സുഗതിഭവേപി നാഭിരമതി, തീസു അനുപസ്സനാസുയേവ രമതി. യഥാ ച സബ്ബസേതോ സത്തപ്പതിട്ഠോ ഇദ്ധിമാ വേഹാസങ്ഗമോ ഛദ്ദന്തോ നാഗരാജാ നഗരമജ്ഝേ നാഭിരമതി, ഹിമവതി ഛദ്ദന്തരഹദേയേവ രമതി, ഏവമയം യോഗീവരവാരണോ സബ്ബസ്മിമ്പി സങ്ഖാരഗതേ നാഭിരമതി, ‘‘അനുപ്പാദോ ഖേമ’’ന്തിആദിനാ (പടി. മ. ൧.൫൩) നയേന നിദ്ദിട്ഠേ സന്തിപദേയേവ രമതി, തന്നിന്നതപ്പോണതപ്പബ്ഭാരമാനസോ ഹോതി. ഏത്താവതാ തസ്സ നിബ്ബിദാനുപസ്സനാഞാണം ഉപ്പന്നം ഹോതീതി.

൯. മുഞ്ചിതുകമ്യതാപടിസങ്ഖാസന്തിട്ഠനാ പഞ്ഞാ സങ്ഖാരുപേക്ഖാസു ഞാണന്തി മുഞ്ചിതും ചജിതും കാമേതി ഇച്ഛതീതി മുഞ്ചിതുകാമോ, മുഞ്ചിതുകാമസ്സ ഭാവോ മുഞ്ചിതുകമ്യതാ. പടിസങ്ഖാതി ഉപപരിക്ഖതീതി പടിസങ്ഖാ, പടിസങ്ഖാനം വാ പടിസങ്ഖാ. സന്തിട്ഠതി അജ്ഝുപേക്ഖതീതി സന്തിട്ഠനാ, സന്തിട്ഠനം വാ സന്തിട്ഠനാ. മുഞ്ചിതുകമ്യതാ ച സാ പടിസങ്ഖാ ച സന്തിട്ഠനാ ചാതി മുഞ്ചിതുകമ്യതാപടിസങ്ഖാസന്തിട്ഠനാ. ഇതി പുബ്ബഭാഗേ നിബ്ബിദാഞാണേന നിബ്ബിന്നസ്സ ഉപ്പാദാദീനി പരിച്ചജിതുകാമതാ മുഞ്ചിതുകമ്യതാ. മുഞ്ചനസ്സ ഉപായകരണത്ഥം മജ്ഝേ പടിസങ്ഖാനം പടിസങ്ഖാ. മുഞ്ചിത്വാ അവസാനേ അജ്ഝുപേക്ഖനം സന്തിട്ഠനാ. ഏവം അവത്ഥാഭേദേന തിപ്പകാരാ പഞ്ഞാ സങ്ഖാരാനം അജ്ഝുപേക്ഖനാസു ഞാണം, മുഞ്ചിതുകമ്യതാപടിസങ്ഖാസന്തിട്ഠനാസങ്ഖാതാനം അവത്ഥാഭേദേന ഭിന്നാനം തിസ്സന്നമ്പി പഞ്ഞാനം സങ്ഖാരുപേക്ഖതം ഇച്ഛന്തേന പന ‘‘പഞ്ഞാ’’തി ച ‘‘സങ്ഖാരുപേക്ഖാസൂ’’തി ച ബഹുവചനം കതം, അവത്ഥാഭേദേന ഭിന്നസ്സാപി ഏകത്താ ‘‘ഞാണ’’ന്തി ഏകവചനം കതന്തി വേദിതബ്ബം. വുത്തഞ്ച – ‘‘യാ ച മുഞ്ചിതുകമ്യതാ യാ ച പടിസങ്ഖാനുപസ്സനാ യാ ച സങ്ഖാരുപേക്ഖാ, ഇമേ ധമ്മാ ഏകട്ഠാ, ബ്യഞ്ജനമേവ നാന’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൨൨൭). കേചി പന ‘‘സങ്ഖാരുപേക്ഖാസൂതി ബഹുവചനം സമഥവിപസ്സനാവസേന സങ്ഖാരുപേക്ഖാനം ബഹുത്താ’’തിപി വദന്തി. സങ്ഖാരുപേക്ഖാസൂതി ച കിരിയാപേക്ഖന്തി വേദിതബ്ബം. അവത്ഥാഭേദേന പന തേന നിബ്ബിദാഞാണേന നിബ്ബിന്ദന്തസ്സ ഉക്കണ്ഠന്തസ്സ സബ്ബഭവയോനിഗതിവിഞ്ഞാണട്ഠിതിസത്താവാസഗതേസു സഭേദകേസു സങ്ഖാരേസു ചിത്തം ന സജ്ജതി ന ലഗ്ഗതി ന ബജ്ഝതി, സബ്ബസങ്ഖാരഗതം മുഞ്ചിതുകാമം ഛഡ്ഡേതുകാമം ഹോതി.

അഥ വാ യഥാ ജാലബ്ഭന്തരഗതോ മച്ഛോ, സപ്പമുഖഗതോ മണ്ഡൂകോ, പഞ്ജരപക്ഖിത്തോ വനകുക്കുടോ, ദള്ഹപാസവസംഗതോ മിഗോ, അഹിതുണ്ഡികഹത്ഥഗതോ സപ്പോ, മഹാപങ്കപക്ഖന്ദോ കുഞ്ജരോ, സുപണ്ണമുഖഗതോ നാഗരാജാ, രാഹുമുഖപവിട്ഠോ ചന്ദോ, സപത്തപരിക്ഖിത്തോ പുരിസോതിഏവമാദയോ തതോ തതോ മുച്ചിതുകാമാ നിസ്സരിതുകാമാവ ഹോന്തി, ഏവം തസ്സ യോഗിനോ ചിത്തം സബ്ബസ്മാ സങ്ഖാരഗതാ മുച്ചിതുകാമം നിസ്സരിതുകാമം ഹോതി. ഏവഞ്ഹി വുച്ചമാനേ ‘‘മുച്ചിതുകാമസ്സ മുച്ചിതുകമ്യതാ’’തി പാഠോ യുജ്ജതി. ഏവഞ്ച സതി ‘‘ഉപ്പാദം മുഞ്ചിതുകമ്യതാ’’തിആദീസു ‘‘ഉപ്പാദാ മുച്ചിതുകമ്യതാ’’തിആദി വത്തബ്ബം ഹോതി, തസ്മാ പുരിമോ ഏവ അത്ഥോ സുന്ദരതരോ. അഥസ്സ സബ്ബസങ്ഖാരേസു വിഗതാലയസ്സ സബ്ബസങ്ഖാരഗതം മുഞ്ചിതുകാമസ്സ മുഞ്ചിതുകമ്യതാഞാണം ഉപ്പജ്ജതി. സോ ഏവം സബ്ബഭവയോനിഗതിവിഞ്ഞാണട്ഠിതിസത്താവാസഗതേ സഭേദകേ സങ്ഖാരേ മുഞ്ചിതുകാമോ മുഞ്ചനസ്സ ഉപായസമ്പാദനത്ഥം പുന തേ ഏവ സങ്ഖാരേ പടിസങ്ഖാനുപസ്സനാഞാണേന തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ വിപസ്സതി. ഏവഞ്ഹി വിപസ്സതോ ചസ്സ അനിച്ചവസേന നിമിത്തം പടിസങ്ഖാഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, ദുക്ഖവസേന പവത്തം പടിസങ്ഖാഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, അനത്തവസേന നിമിത്തഞ്ച പവത്തഞ്ച പടിസങ്ഖാഞാണം ഉപ്പജ്ജതി. സോ പടിസങ്ഖാനുപസ്സനാഞാണേന ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ സുഞ്ഞാ’’തി ദിസ്വാ തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ സങ്ഖാരേ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ഭയഞ്ച നന്ദിഞ്ച വിപ്പഹായ ഭരിയായ ദോസം ദിസ്വാ വിസ്സട്ഠഭരിയോ വിയ പുരിസോ തസ്സാ ഭരിയായ സങ്ഖാരേസു ഉദാസീനോ ഹോതി മജ്ഝത്തോ, ‘‘അഹ’’ന്തി വാ ‘‘മമ’’ന്തി വാ ന ഗണ്ഹാതി. തസ്സ ഏവം ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ തീസു ഭവേസു ചിത്തം പതിലീയതി പടികുടതി പടിവത്തതി ന സമ്പസാരിയതി. സേയ്യഥാപി നാമ പദുമപലാസേ ഈസകം പോണേ ഉദകഫുസിതാനി പതിലീയന്തി പടികുടന്തി പടിവത്തന്തി ന സമ്പസാരിയന്തി. സേയ്യഥാപി വാ പന കുക്കുടപത്തം വാ ന്ഹാരുദദ്ദുലം വാ അഗ്ഗിമ്ഹി പക്ഖിത്തം പതിലീയതി പടികുടതി പടിവത്തതി ന സമ്പസാരിയതി, ഏവം തസ്സ തീസു ഭവേസു ചിത്തം പതിലീയതി പടികുടതി പടിവത്തതി ന സമ്പസാരിയതി, ഉപേക്ഖാ സണ്ഠാതി. ഏവമസ്സ സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണം ഉപ്പന്നം ഹോതി. ഇമിനാ സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണേന സദ്ധിം ഉപരി ഗോത്രഭുഞാണസ്സ സാധകം അനുലോമഞാണം പുബ്ബാപരഞാണേഹി അവുത്തമ്പി വുത്തമേവ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. വുത്തഞ്ഹി ഭഗവതാ –

‘‘സോ വത, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കഞ്ചി സങ്ഖാരം നിച്ചതോ സമനുപസ്സന്തോ അനുലോമികായ ഖന്തിയാ സമന്നാഗതോ ഭവിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി, അനുലോമികായ ഖന്തിയാ അസമന്നാഗതോ സമ്മത്തനിയാമം ഓക്കമിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി, സമ്മത്തനിയാമം അനോക്കമമാനോ സോതാപത്തിഫലം വാ സകദാഗാമിഫലം വാ അനാഗാമിഫലം വാ അരഹത്തഫലം വാ സച്ഛികരിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തിആദി (അ. നി. ൬.൯൮; പടി. മ. ൩.൩൬).

വുത്തഞ്ച ധമ്മസേനാപതിനാ –

‘‘കതിഹാകാരേഹി അനുലോമികം ഖന്തിം പടിലഭതി? കതിഹാകാരേഹി സമ്മത്തനിയാമം ഓക്കമതി? ചത്താലീസായ ആകാരേഹി അനുലോമികം ഖന്തിം പടിലഭതി, ചത്താലീസായ ആകാരേഹി സമ്മത്തനിയാമം ഓക്കമതീ’’തിആദി (പടി. മ. ൩.൩൭).

പട്ഠാനേ ചേതം വുത്തം ഭഗവതാ –

‘‘അനുലോമം ഗോത്രഭുസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ. അനുലോമം വോദാനസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൧൭).

തസ്സ ഹി തം സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണം ആസേവന്തസ്സ ഭാവേന്തസ്സ ബഹുലീകരോന്തസ്സ അധിമോക്ഖസദ്ധാ ബലവതരാ ഹോതി, വീരിയം സുപഗ്ഗഹിതം, സതി സൂപട്ഠിതാ, ചിത്തം സുസമാഹിതം, സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണം തിക്ഖതരം പവത്തതി. തസ്സ ഇദാനി മഗ്ഗോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി സങ്ഖാരുപേക്ഖായ സങ്ഖാരേ ‘‘അനിച്ചാ’’തി വാ ‘‘ദുക്ഖാ’’തി വാ ‘‘അനത്താ’’തി വാ സമ്മസിത്വാ ഭവങ്ഗം ഓതരതി. ഭവങ്ഗാനന്തരം സങ്ഖാരുപേക്ഖായ കതനയേനേവ സങ്ഖാരേ ‘‘അനിച്ചാ’’തി വാ ‘‘ദുക്ഖാ’’തി വാ ‘‘അനത്താ’’തി വാ ആരമ്മണം കുരുമാനം ഉപ്പജ്ജതി മനോദ്വാരാവജ്ജനം. തദനന്തരം തഥേവ സങ്ഖാരേ ആരമ്മണം കത്വാ ദ്വേ തീണി ചത്താരി വാ ജവനചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തി. തംസമ്പയുത്തം ഞാണം അനുലോമഞാണം. തഞ്ഹി പുരിമാനഞ്ച അട്ഠന്നം വിപസ്സനാഞാണാനം തഥകിച്ചതായ അനുലോമേതി, ഉപരി ച പത്തബ്ബാനം സത്തതിംസായ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാനം അനുലോമേതി. യഥാ ഹി ധമ്മികോ രാജാ വിനിച്ഛയട്ഠാനേ നിസിന്നോ അട്ഠന്നം വോഹാരികമഹാമത്താനം വിനിച്ഛയം സുത്വാ അഗതിഗമനം പഹായ മജ്ഝത്തോ ഹുത്വാ ‘‘ഏവം ഹോതൂ’’തി അനുമോദമാനോ തേസഞ്ച വിനിച്ഛയസ്സ അനുലോമേതി, പോരാണസ്സ ച രാജധമ്മസ്സ. തത്ഥ രാജാ വിയ അനുലോമഞാണം, അട്ഠ വോഹാരികമഹാമത്താ വിയ അട്ഠ വിപസ്സനാഞാണാനി, പോരാണരാജധമ്മോ വിയ സത്തതിംസ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ, യഥാ രാജാ ‘‘ഏവം ഹോതൂ’’തി അനുമോദമാനോ വോഹാരികാനഞ്ച വിനിച്ഛയസ്സ രാജധമ്മസ്സ ച അനുലോമേതി, ഏവമിദം അനിച്ചാദിവസേന സങ്ഖാരേ ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജമാനാനം അട്ഠന്നഞ്ച വിപസ്സനാഞാണാനം തഥകിച്ചതായ അനുലോമേതി, ഉപരി ച പത്തബ്ബാനം സത്തതിംസായ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാനം. തസ്മാ അനുലോമഞാണന്തി വുച്ചതി.

൧൦. ബഹിദ്ധാ വുട്ഠാനവിവട്ടനേ പഞ്ഞാ ഗോത്രഭുഞാണന്തി ഏത്ഥ ബഹിദ്ധാതി സങ്ഖാരനിമിത്തം. തഞ്ഹി അജ്ഝത്തചിത്തസന്താനേ അകുസലക്ഖന്ധേ ഉപാദായ ബഹിദ്ധാതി വുത്തം. തസ്മാ ബഹിദ്ധാ സങ്ഖാരനിമിത്തമ്ഹാ വുട്ഠാതി വിഗതം ഹുത്വാ ഉദ്ധം തിട്ഠതീതി വുട്ഠാനം, വിവട്ടതി പരാവട്ടതി പരമ്മുഖം ഹോതീതി വിവട്ടനം, വുട്ഠാനഞ്ച തം വിവട്ടനഞ്ചാതി വുട്ഠാനവിവട്ടനം. തേനേവാഹ –

‘‘ഗോത്രഭുഞാണം സമുദയസ്സ അസമുച്ഛിന്ദനതോ പവത്താ ന വുട്ഠാതി, നിബ്ബാനാരമ്മണതോ പന നിമിത്താ വുട്ഠാതീതി ഏകതോ വുട്ഠാനം ഹോതീ’’തി (വിസുദ്ധി. ൨.൮൨൭).

പുഥുജ്ജനഗോത്താഭിഭവനതോ അരിയഗോത്തഭാവനതോ ഗോത്രഭു. ഇദഞ്ഹി അനുലോമഞാണേഹി പദുമപലാസതോ ഉദകമിവ സബ്ബസങ്ഖാരതോ പതിലീയമാനചിത്തസ്സ അനുലോമഞാണസ്സ ആസേവനന്തേ അനിമിത്തം നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കുരുമാനം പുഥുജ്ജനഗോത്തം പുഥുജ്ജനസങ്ഖം പുഥുജ്ജനഭൂമിം അതിക്കമമാനം അരിയഗോത്തം അരിയസങ്ഖം അരിയഭൂമിം ഓക്കമമാനം നിബ്ബാനാരമ്മണേ പഠമാവത്തനപഠമാഭോഗപഠമസമന്നാഹാരഭൂതം മഗ്ഗസ്സ അനന്തരസമനന്തരാസേവനഉപനിസ്സയനത്ഥിവിഗതവസേന ഛഹി ആകാരേഹി പച്ചയഭാവം സാധയമാനം സിഖാപ്പത്തം വിപസ്സനായ മുദ്ധഭൂതം അപുനരാവത്തകം ഉപ്പജ്ജതി.

൧൧. ദുഭതോ വുട്ഠാനവിവട്ടനേ പഞ്ഞാ മഗ്ഗേ ഞാണന്തി ഏത്ഥ ദുഭതോതി ഉഭതോ, ദ്വയതോതി വാ വുത്തം ഹോതി. കിലേസാനം സമുച്ഛിന്ദനതോ കിലേസേഹി ച തദനുവത്തകക്ഖന്ധേഹി ച നിബ്ബാനാരമ്മണകരണതോ ബഹിദ്ധാ സബ്ബസങ്ഖാരനിമിത്തേഹി ച വുട്ഠാതി വിവട്ടതീതി ദുഭതോ വുട്ഠാനവിവട്ടനേ പഞ്ഞാ. തേനേവാഹ –

‘‘ചത്താരിപി മഗ്ഗഞാണാനി അനിമിത്താരമ്മണത്താ നിമിത്തതോ വുട്ഠഹന്തി, സമുദയസ്സ സമുച്ഛിന്ദനതോ പവത്താ വുട്ഠഹന്തീതി ദുഭതോ വുട്ഠാനാനി ഹോന്തീ’’തി (വിസുദ്ധി. ൨.൮൨൭).

മഗ്ഗേ ഞാണന്തി നിബ്ബാനം മഗ്ഗതി പേക്ഖതി, നിബ്ബാനത്ഥികേഹി വാ മഗ്ഗീയതി അന്വേസീയതി, കിലേസേ വാ മാരേന്തോ ഗച്ഛതി പവത്തതീതി മഗ്ഗോ, തസ്മിം മഗ്ഗേ ഞാണം. ജാതിഗ്ഗഹണേന ഏകവചനം കതം. തഞ്ഹി ഗോത്രഭുഞാണസ്സ അനന്തരം നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കുരുമാനം സയംവജ്ഝേ കിലേസേ നിരവസേസം സമുച്ഛിന്ദമാനം അനമതഗ്ഗസംസാരവട്ടദുക്ഖസമുദ്ദം സോസയമാനം സബ്ബാപായദ്വാരാനി പിദഹമാനം സത്തഅരിയധനസമ്മുഖീഭാവം കുരുമാനം അട്ഠങ്ഗികം മിച്ഛാമഗ്ഗം പജഹമാനം സബ്ബവേരഭയാനി വൂപസമയമാനം സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ഓരസപുത്തഭാവമുപനയമാനം അഞ്ഞാനി ച അനേകാനി ആനിസംസസതാനി പടിലാഭയമാനം മഗ്ഗഞാണം ഉപ്പജ്ജതി.

ഠാതും ഇച്ഛം പുരിസോ, ലങ്ഘിത്വാ മാതികായ പരതീരേ;

വേഗേനാഗമ്മ യഥാ, ഗണ്ഹിത്വാ ഓരിമതിരതരുബദ്ധം.

രജ്ജും വാ ദണ്ഡം വാ, ഉല്ലങ്ഘിത്വാന പാരനിന്നതനു;

പാരാപന്നോ പന തം, മുഞ്ചിയ വേധം പതിട്ഠഹതി പാരേ.

ഏവം യോഗാവചരോ, സക്കായമയമ്ഹി ഓരിമേ തീരേ;

ദിട്ഠഭയോ അഭയേ പന, ഠാതും ഇച്ഛം അമതപാരേ.

ഉദയബ്ബയാനുപസ്സ, പഭുതികവേഗേന ആഗതോ രജ്ജും;

രൂപാവ്ഹം ദണ്ഡം വാ, തദിതരഖന്ധാവ്ഹയം സമ്മാ.

ഗണ്ഹിത്വാ ആവജ്ജന, ചിത്തേന ഹി പുബ്ബവുത്തനയതോവ;

അനുലോമേഹുല്ലങ്ഘിയ, നിബ്ബുതിനിന്നോ തദാസനോപഗതോ.

തം മുഞ്ചിയ ഗോത്രഭുനാ, അലദ്ധആസേവനേന തു പവേധം;

പതിതോ സങ്ഖതപാരേ, തതോ പതിട്ഠാതി മഗ്ഗഞാണേന.

പസ്സിതുകാമോ ചന്ദം, ചന്ദേ ഛന്നമ്ഹി അബ്ഭപടലേഹി;

ഥുലകസുഖുമസുഖുമേസു, അബ്ഭേസു ഹടേസു വായുനാ കമതോ.

ചന്ദം പസ്സേയ്യ നരോ, യഥാ തഥേവാനുലോമഞാണേഹി കമാ;

സച്ചച്ഛാദകമോഹേ, വിനാസിതേ പേക്ഖതേ ഹി ഗോത്രഭു അമതം.

വാതാ വിയ തേ ചന്ദം, അമതം ന ഹി പേക്ഖരേനുലോമാനി;

പുരിസോ അബ്ഭാനി യഥാ, ഗോത്രഭു ന തമം വിനോദേതി.

ഭമിതമ്ഹി ചക്കയന്തേ, ഠിതോ നരോ അഞ്ഞദിന്നസഞ്ഞായ;

ഉസുപാതേ ഫലകസതം, അപേക്ഖമാനോ യഥാ വിജ്ഝേ.

ഏവമിധ മഗ്ഗഞാണം, ഗോത്രഭുനാ ദിന്നസഞ്ഞമവിഹായ;

നിബ്ബാനേ വത്തന്തം, ലോഭക്ഖന്ധാദികേ പദാലേതി.

സംസാരദുക്ഖജലധിം, സോസയതി പിദഹതി ദുഗ്ഗതിദ്വാരം;

കുരുതേ ച അരിയധനിനം, മിച്ഛാമഗ്ഗഞ്ച പജഹാതി.

വേരഭയാനി സമയതേ, കരോതി നാഥസ്സ ഓരസസുതത്തം;

അഞ്ഞേ ച അനേകസതേ, ആനീസംസേ ദദാതി ഞാണമിദന്തി.

൧൨. പയോഗപ്പടിപ്പസ്സദ്ധിപഞ്ഞാ ഫലേ ഞാണന്തി ഏത്ഥ പയോഗോതി ഭുസോ യോഗോ, ഫലസച്ഛികിരിയായ മഗ്ഗഭാവനായ ഉഭതോ വുട്ഠാനപയോഗോ, തസ്സ പയോഗസ്സ പടിപ്പസ്സമ്ഭനം നിട്ഠാനം പയോഗപടിപ്പസ്സദ്ധി. കിം തം? ചതുമഗ്ഗകിച്ചപരിയോസാനം. തസ്സാ പയോഗപടിപ്പസ്സദ്ധിയാ ഹേതുഭൂതായ പവത്താ ഫലേ പഞ്ഞാ പയോഗപ്പടിപ്പസ്സദ്ധിപഞ്ഞാ. ഫലതി വിപച്ചതീതി ഫലം, തസ്മിം ഫലേ തംസമ്പയുത്തം ഞാണം. ഏകേകസ്സ ഹി മഗ്ഗഞാണസ്സ അനന്തരാ തസ്സ തസ്സേവ വിപാകഭൂതാനി നിബ്ബാനാരമ്മണാനി തീണി വാ ദ്വേ വാ ഏകം വാ ഫലചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തി. അനന്തരവിപാകത്തായേവ ലോകുത്തരകുസലാനം ‘‘സമാധിമാനന്തരികഞ്ഞമാഹൂ’’തി (ഖു. പാ. ൬.൫; സു. നി. ൨൨൮) ച, ‘‘ദന്ധം ആനന്തരികം പാപുണാതി ആസവാനം ഖയായാ’’തി (അ. നി. ൪.൧൬൨) ച ആദി വുത്തം. യസ്സ ദ്വേ അനുലോമാനി, തസ്സ തതിയം ഗോത്രഭു, ചതുത്ഥം മഗ്ഗചിത്തം, തീണി ഫലചിത്താനി ഹോന്തി. യസ്സ തീണി അനുലോമാനി, തസ്സ ചതുത്ഥം ഗോത്രഭു, പഞ്ചമം മഗ്ഗചിത്തം, ദ്വേ ഫലചിത്താനി ഹോന്തി. യസ്സ ചത്താരി അനുലോമാനി, തസ്സ പഞ്ചമം ഗോത്രഭു, ഛട്ഠം മഗ്ഗചിത്തം, ഏകം ഫലചിത്തം ഹോതി. ഇദം മഗ്ഗവീഥിയം ഫലം. കാലന്തരഫലം പന സമാപത്തിവസേന ഉപ്പജ്ജമാനം നിരോധാ വുട്ഠഹന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജമാനഞ്ച ഏതേനേവ സങ്ഗഹിതം.

൧൩. ഛിന്നവടുമാനുപസ്സനേ പഞ്ഞാതി തേന തേന അരിയമഗ്ഗേന സമുച്ഛിന്നം തം തം ഉപക്കിലേസം പച്ഛാ പസ്സനേ പഞ്ഞാ. വിമുത്തിഞാണന്തി വിമുത്തിയാ ഞാണം. വിമുത്തീതി ച ഉപക്കിലേസേഹി വിമുത്തം പരിസുദ്ധം ചിത്തം, വിമുത്തഭാവോ വാ. തസ്സാ വിമുത്തിയാ ജാനനം ഞാണം വിമുത്തിഞാണം. കിലേസേഹി വിമുത്തം ചിത്തസന്തതിമ്പി കിലേസേഹി വിമുത്തഭാവമ്പി പച്ചവേക്ഖന്തോ കിലേസേഹി ന വിനാ പച്ചവേക്ഖതീതി ഏതേന പഹീനകിലേസപച്ചവേക്ഖണം വുത്തം ഹോതി. ‘‘വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതീ’’തി (മഹാവ. ൨൩; ദീ. നി. ൧.൨൪൮) ഹി ഇദമേവ സന്ധായ വുത്തം. അവസിട്ഠകിലേസപച്ചവേക്ഖണം പന അവുത്തമ്പി ഇമിനാവ വുത്തം ഹോതീതി ഗഹേതബ്ബം. വുത്തഞ്ച –

‘‘വുത്തമ്ഹി ഏകധമ്മേ, യേ ധമ്മാ ഏകലക്ഖണാ തേന;

വുത്താ ഭവന്തി സബ്ബേ, ഇതി വുത്തോ ലക്ഖണോ ഹാരോ’’തി. (നേത്തി. ൪.൫ നിദ്ദേസവാര);

അഥ വാ അരഹതോ അവസിട്ഠകിലേസപച്ചവേക്ഖണാഭാവാ ചതുന്നം അരിയാനം ലബ്ഭമാനം പഹീനകിലേസപച്ചവേക്ഖണമേവ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

൧൪. തദാ സമുദാഗതേ ധമ്മേ പസ്സനേ പഞ്ഞാതി തദാ മഗ്ഗക്ഖണേ ഫലക്ഖണേ ച സമുദാഗതേ പടിലാഭവസേന ച പടിവേധവസേന ച സമാഗതേ സമ്പത്തേ സമങ്ഗിഭൂതേ മഗ്ഗഫലധമ്മേ ചതുസച്ചധമ്മേ ച പസ്സനാ പേക്ഖണാ പജാനനാ പഞ്ഞാ. പച്ചവേക്ഖണേ ഞാണന്തി നിവത്തിത്വാ ഭുസം പസ്സനം ജാനനം ഞാണം. ഇമിനാ ച ഞാണദ്വയേന പച്ചവേക്ഖണഞാണാനി വുത്താനി ഹോന്തി. സോതാപന്നസ്സ ഹി മഗ്ഗവീഥിയം സോതാപത്തിഫലപരിയോസാനേ ചിത്തം ഭവങ്ഗം ഓതരതി, തതോ ഭവങ്ഗം ഉപച്ഛിന്ദിത്വാ മഗ്ഗപച്ചവേക്ഖണത്ഥായ മനോദ്വാരാവജ്ജനം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മിം നിരുദ്ധേ പടിപാടിയാ സത്ത മഗ്ഗപച്ചവേക്ഖണജവനാനീതി. പുന ഭവങ്ഗം ഓതരിത്വാ തേനേവ നയേന ഫലാദീനം പച്ചവേക്ഖണത്ഥായ ആവജ്ജനാദീനി ഉപ്പജ്ജന്തി. യേസം ഉപ്പത്തിയാ ഏസ മഗ്ഗം പച്ചവേക്ഖതി, ഫലം പച്ചവേക്ഖതി, പഹീനകിലേസേ പച്ചവേക്ഖതി, അവസിട്ഠകിലേസേ പച്ചവേക്ഖതി, നിബ്ബാനം പച്ചവേക്ഖതി. സോ ഹി ‘‘ഇമിനാ വതാഹം മഗ്ഗേന ആഗതോ’’തി മഗ്ഗം പച്ചവേക്ഖതി, തതോ ‘‘അയം മേ ആനിസംസോ ലദ്ധോ’’തി ഫലം പച്ചവേക്ഖതി, തതോ ‘‘ഇമേ നാമ മേ കിലേസാ പഹീനാ’’തി പഹീനകിലേസേ പച്ചവേക്ഖതി, തതോ ‘‘ഇമേ നാമ മേ കിലേസാ അവസിട്ഠാ’’തി ഉപരിമഗ്ഗവജ്ഝേ കിലേസേ പച്ചവേക്ഖതി, അവസാനേ ‘‘അയം മേ ധമ്മോ ആരമ്മണതോ പടിലദ്ധോ’’തി അമതം നിബ്ബാനം പച്ചവേക്ഖതി. ഇതി സോതാപന്നസ്സ അരിയസാവകസ്സ പഞ്ച പച്ചവേക്ഖണാനി ഹോന്തി. യഥാ ച സോതാപന്നസ്സ, ഏവം സകദാഗാമിഅനാഗാമീനമ്പി. അരഹതോ പന അവസിട്ഠകിലേസപച്ചവേക്ഖണം നാമ നത്ഥീതി ചത്താരിയേവ പച്ചവേക്ഖണാനി. ഏവം സബ്ബാനി ഏകൂനവീസതി പച്ചവേക്ഖണഞാണാനി. ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദോയേവ ചേസോ. പഹീനാവസിട്ഠകിലേസപച്ചവേക്ഖണം സേക്ഖാനം ഹോതി വാ ന വാ. തസ്സ ഹി അഭാവതോയേവ മഹാനാമോ സക്കോ ഭഗവന്തം പുച്ഛി ‘‘കോസു നാമ മേ ധമ്മോ അജ്ഝത്തം അപ്പഹീനോ, യേന മേ ഏകദാ ലോഭധമ്മാപി ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠന്തീ’’തിആദി (മ. നി. ൧.൧൭൫).

ഏത്ഥ ധമ്മട്ഠിതിഞാണാദീനം ഏകാദസന്നം ഞാണാനം വിഭാവനത്ഥായ അയം ഉപമാ വേദിതബ്ബാ – യഥാ പുരിസോ ‘‘മച്ഛേ ഗഹേസ്സാമീ’’തി മച്ഛഖിപ്പം ഗഹേത്വാ തദനുരൂപേ ഉദകേ ഓസാരേത്വാ ഖിപ്പമുഖേന ഹത്ഥം ഓതാരേത്വാ അന്തോഉദകേ കണ്ഹസപ്പം മച്ഛസഞ്ഞായ ഗീവായ ദള്ഹം ഗഹേത്വാ ‘‘മഹാ വത മയാ മച്ഛോ ലദ്ധോ’’തി തുട്ഠോ ഉക്ഖിപിത്വാ പസ്സന്തോ സോവത്ഥികത്തയദസ്സനേന ‘‘സപ്പോ’’തി സഞ്ജാനിത്വാ ഭീതോ ആദീനവം ദിസ്വാ ഗഹണേ നിബ്ബിന്നോ മുഞ്ചിതുകാമോ ഹുത്വാ മുഞ്ചനസ്സ ഉപായം കരോന്തോ അഗ്ഗനങ്ഗുട്ഠതോ പട്ഠായ ഹത്ഥം നിബ്ബേഠേത്വാ ബാഹം ഉക്ഖിപിത്വാ ഉപരിസീസേ ദ്വേ തയോ വാരേ പരിബ്ഭമേത്വാ സപ്പം ദുബ്ബലം കത്വാ ‘‘ഗച്ഛ രേ ദുട്ഠസപ്പാ’’തി നിസ്സജ്ജിത്വാ വേഗേന ഥലം ആരുയ്ഹ ഠിതോവ ‘‘മഹന്തസ്സ വത ഭോ സപ്പസ്സ മുഖതോ മുത്തോമ്ഹീ’’തി ഹട്ഠോ ആഗതമഗ്ഗം ഓലോകേയ്യ.

തത്ഥ തസ്സ പുരിസസ്സ മച്ഛസഞ്ഞായ കണ്ഹസപ്പം ദള്ഹം ഗഹേത്വാ തുസ്സനം വിയ ഇമസ്സ യോഗിനോ ആദിതോ ബാലപുഥുജ്ജനസ്സ അനിച്ചതാദിവസേന ഭയാനകം ഖന്ധപഞ്ചകം നിച്ചാദിസഞ്ഞായ ‘‘അഹം മമാ’’തി ദിട്ഠിതണ്ഹാഹി ദള്ഹം ഗഹേത്വാ തുസ്സനം, തസ്സ ഖിപ്പമുഖതോ സപ്പം നീഹരിത്വാ സോവത്ഥികത്തയം ദിസ്വാ ‘‘സപ്പോ’’തി സഞ്ജാനനം വിയ സപ്പച്ചയനാമരൂപപരിഗ്ഗഹേന ഘനവിനിബ്ഭോഗം കത്വാ കലാപസമ്മസനാദീഹി ഞാണേഹി ഖന്ധപഞ്ചകസ്സ അനിച്ചതാദിലക്ഖണത്തയം ദിസ്വാ ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’’തി തസ്സ വവത്ഥാപനം, തസ്സ ഭായനം വിയ ഇമസ്സ ഭയതുപട്ഠാനഞാണം, സപ്പേ ആദീനവദസ്സനം വിയ ആദീനവാനുപസ്സനാഞാണം, സപ്പഗഹണേ നിബ്ബിന്ദനം വിയ നിബ്ബിദാനുപസ്സനാഞാണം, സപ്പം മുഞ്ചിതുകാമതാ വിയ മുഞ്ചിതുകമ്യതാഞാണം, മുഞ്ചനസ്സ ഉപായകരണം വിയ പടിസങ്ഖാനുപസ്സനാഞാണം, സപ്പം പരിബ്ഭമേത്വാ ദുബ്ബലം കത്വാ നിവത്തിത്വാ ഡംസിതും അസമത്ഥഭാവപാപനം വിയ തിലക്ഖണാരോപനേന സങ്ഖാരുപേക്ഖാനുലോമഞാണേഹി സങ്ഖാരേ പരിബ്ഭമേത്വാ ദുബ്ബലം കത്വാ പുന നിച്ചസുഖത്താകാരേന ഉപട്ഠാതും അസമത്ഥതാപാപനം, സപ്പവിസ്സജ്ജനം വിയ ഗോത്രഭുഞാണം, സപ്പം വിസ്സജ്ജേത്വാ ഥലം ആരുയ്ഹ ഠാനം വിയ നിബ്ബാനഥലം ആരുയ്ഹ ഠിതം മഗ്ഗഫലഞാണം, ഹട്ഠസ്സ ആഗതമഗ്ഗോലോകനം വിയ മഗ്ഗാദിപച്ചവേക്ഖണഞാണന്തി.

ഇമേസഞ്ച സുതമയഞാണാദീനം ചുദ്ദസന്നം ഞാണാനം ഉപ്പത്തിക്കമേന പടിപത്തിക്കമേന ച ദേസനക്കമസ്സ കതത്താ പച്ചവേക്ഖണേസു പഠമം കിലേസപച്ചവേക്ഖണം ഹോതി, തതോ മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനപച്ചവേക്ഖണാനീതി വേദിതബ്ബം.

‘‘ലോകുത്തരം ഝാനം ഭാവേതി നിയ്യാനികം അപചയഗാമിം ദിട്ഠിഗതാനം പഹാനായ, കാമരാഗബ്യാപാദാനം തനുഭാവായ, കാമരാഗബ്യാപാദാനം അനവസേസപ്പഹാനായ, രൂപരാഗഅരൂപരാഗമാനഉദ്ധച്ചഅവിജ്ജാനം അനവസേസപ്പഹാനായാ’’തി (ധ. സ. ൨൭൭, ൩൬൧-൩൬൩) ച കിലേസപ്പഹാനംയേവ അധികം കത്വാ മഗ്ഗപടിപത്തിയാ വുത്തത്താ പടിപത്താനുരൂപേനേവ കിലേസപച്ചവേക്ഖണസ്സ ആദിഭാവോ യുജ്ജതി, അട്ഠകഥായം വുത്തക്കമോ പന ദസ്സിതോയേവ. സോ പന കമോ പഞ്ചവിധോ ഉപ്പത്തിക്കമോ പഹാനക്കമോ പടിപത്തിക്കമോ ഭൂമിക്കമോ ദേസനക്കമോതി.

‘‘പഠമം കലലം ഹോതി, കലലാ ഹോതി അബ്ബുദം;

അബ്ബുദാ ജായതേ പേസി, പേസി നിബ്ബത്തതീ ഘനോ’’തി. (സം. നി. ൧.൨൩൫) –

ഏവമാദി ഉപ്പത്തിക്കമോ. ‘‘ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ ധമ്മാ, ഭാവനായ പഹാതബ്ബാ ധമ്മാ’’തി (ധ. സ. തികമാതികാ ൮) ഏവമാദി പഹാനക്കമോ. ‘‘സീലവിസുദ്ധി ചിത്തവിസുദ്ധി ദിട്ഠിവിസുദ്ധി കങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധി മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി പടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധീ’’തി ഏവമാദി പടിപത്തിക്കമോ. ‘‘കാമാവചരാ ധമ്മാ, രൂപാവചരാ ധമ്മാ, അരൂപാവചരാ ധമ്മാ’’തി (ധ. സ. ദുകമാതികാ ൯൩-൯൫) ഏവമാദി ഭൂമിക്കമോ. ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി പഞ്ച ബലാനി സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ’’തി (മ. നി. ൩.൪൩; മഹാനി. ൧൯൧; ചൂളനി. മേത്തഗൂമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൨൨) വാ, ‘‘അനുപുബ്ബികഥം കഥേസി. സേയ്യഥിദം – ദാനകഥം സീലകഥം സഗ്ഗകഥം കാമാനം ആദീനവം ഓകാരം സംകിലേസം നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസം പകാസേസീ’’തി (മഹാവ. ൩൧; ദീ. നി. ൧.൨൯൮; ൨.൮൩) വാ ഏവമാദി ദേസനക്കമോ. ഇധ പന ചുദ്ദസന്നം ഞാണാനം ഉപ്പത്തിക്കമോ പടിപത്തിക്കമോ ച തദുഭയവസേന പടിപാടിയാ ദേസിതത്താ ദേസനക്കമോ ചാതി തയോ കമാ വേദിതബ്ബാ.

൧൫. ഇദാനി യസ്മാ ഹേട്ഠാ സരൂപേന നാമരൂപവവത്ഥാനഞാണം ന വുത്തം, തസ്മാ പഞ്ചധാ നാമരൂപപ്പഭേദം ദസ്സേതും അജ്ഝത്തവവത്ഥാനേ പഞ്ഞാ വത്ഥുനാനത്തേ ഞാണന്തിആദീനി പഞ്ച ഞാണാനി ഉദ്ദിട്ഠാനി. സകലേ ഹി നാമരൂപേ വുത്തേ യം പരിഗ്ഗഹേതും സക്കാ, യഞ്ച പരിഗ്ഗഹേതബ്ബം, തം പരിഗ്ഗഹേസ്സതി. ലോകുത്തരനാമഞ്ഹി പരിഗ്ഗഹേതുഞ്ച ന സക്കാ അനധിഗതത്താ, ന ച പരിഗ്ഗഹേതബ്ബം അവിപസ്സനൂപഗത്താ. തത്ഥ അജ്ഝത്തവവത്ഥാനേതി ‘‘ഏവം പവത്തമാനാ മയം അത്താതി ഗഹണം ഗമിസ്സാമാ’’തി ഇമിനാ വിയ അധിപ്പായേന അത്താനം അധികാരം കത്വാ പവത്താതി അജ്ഝത്താ. അജ്ഝത്തസദ്ദോ പനായം ഗോചരജ്ഝത്തേ നിയകജ്ഝത്തേ അജ്ഝത്തജ്ഝത്തേ വിസയജ്ഝത്തേതി ചതൂസു അത്ഥേസു ദിസ്സതി. ‘‘തേന, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനാ തസ്മിംയേവ പുരിമസ്മിം സമാധിനിമിത്തേ അജ്ഝത്തമേവ ചിത്തം സണ്ഠപേതബ്ബം, അജ്ഝത്തരതോ സമാഹിതോ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൩൬൨) ഹി അയം ഗോചരജ്ഝത്തേ ദിസ്സതി. ‘‘അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം (ദീ. നി. ൧.൨൨൮; ധ. സ. ൧൬൧), അജ്ഝത്തം വാ ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതീ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൩൭൩) നിയകജ്ഝത്തേ. ‘‘ഛ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനി, അജ്ഝത്തികാ ധമ്മാ’’തിആദീസു (ധ. സ. തികമാതികാ ൨൦) അജ്ഝത്തജ്ഝത്തേ. ‘‘അയം ഖോ, പനാനന്ദ, വിഹാരോ തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധോ യദിദം സബ്ബനിമിത്താനം അമനസികാരാ അജ്ഝത്തം സുഞ്ഞതം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൧൮൭) വിസയജ്ഝത്തേ, ഇസ്സരിയട്ഠാനേതി അത്ഥോ. ഫലസമാപത്തി ഹി ബുദ്ധാനം ഇസ്സരിയട്ഠാനം നാമ. ഇധ പന അജ്ഝത്തജ്ഝത്തേ ദട്ഠബ്ബോ. തേസം അജ്ഝത്താനം വവത്ഥാനേ അജ്ഝത്തവവത്ഥാനേ. വത്ഥുനാനത്തേതി വത്ഥൂനം നാനാഭാവേ, നാനാവത്ഥൂസൂതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ജവനമനോവിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയഭൂതോ ഭവങ്ഗമനോപി ചക്ഖാദിപഞ്ചകം വിയ ഉപ്പത്തിട്ഠാനത്താ വത്ഥൂതി വുത്തോ. ആവജ്ജനമ്പി തന്നിസ്സിതമേവ കാതബ്ബം.

൧൬. ബഹിദ്ധാതി ഛഹി അജ്ഝത്തജ്ഝത്തേഹി ബഹിഭൂതേസു തേസം വിസയേസു. ഗോചരനാനത്തേതി വിസയനാനത്തേ.

൧൭. ചരിയാവവത്ഥാനേതി വിഞ്ഞാണചരിയാഅഞ്ഞാണചരിയാഞാണചരിയാവസേന ചരിയാനം വവത്ഥാനേ. ‘‘ചരിയവവത്ഥാനേ’’തി രസ്സം കത്വാപി പഠന്തി.

൧൮. ചതുധമ്മവവത്ഥാനേതി കാമാവചരഭൂമിആദീനം ചുദ്ദസന്നം ചതുക്കാനം വസേന ചതുന്നം ചതുന്നം ധമ്മാനം വവത്ഥാനേ. ഭൂമീതി ച ‘‘ഭൂമിഗതഞ്ച വേഹാസട്ഠഞ്ചാ’’തിആദീസു (സം. നി. ൧.൧൩൬) പഥവിയം വത്തതി. ‘‘അഭൂമിം താത, മാ സേവാ’’തിആദീസു (ജാ. ൧.൬.൩൪) വിസയേ. ‘‘സുഖഭൂമിയം കാമാവചരേ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൯൮൮) ഉപ്പജ്ജനട്ഠാനേ. ഇധ പന കോട്ഠാസേ വത്തതി. പരിച്ഛേദേതിപി വദന്തി.

൧൯. നവധമ്മവവത്ഥാനേതി കാമാവചരകുസലാദിവസേന പാമോജ്ജമൂലകവസേന യോനിസോ മനസികാരമൂലകവസേന ച നവന്നം നവന്നം ധമ്മാനം വവത്ഥാനേ. ഇമേസു ച പഞ്ചസു ഞാണേസു പഠമം അജ്ഝത്തധമ്മാ വവത്ഥാപേതബ്ബാതി വത്ഥുനാനത്തേ ഞാണം പഠമം വുത്തം, തതോ തേസം വിസയാ വവത്ഥാപേതബ്ബാതി തദനന്തരം ഗോചരനാനത്തേ ഞാണം വുത്തം, തതോ പരാനി തീണി ഞാണാനി തിണ്ണം ചതുന്നം നവന്നം വസേന ഗണനാനുലോമേന വുത്താനി.

൨൦. ഇദാനി യസ്മാ നാമരൂപസ്സേവ പഭേദതോ വവത്ഥാപനഞാണം ഞാതപരിഞ്ഞാ, തദനന്തരം തീരണപരിഞ്ഞാ, തദനന്തരം പഹാനപരിഞ്ഞാതി തിസ്സോ പരിഞ്ഞാ. തംസമ്ബന്ധാ ച ഭാവനാസച്ഛികിരിയാ ഹോന്തി, തസ്മാ ധമ്മനാനത്തഞാണാനന്തരം ഞാതട്ഠേ ഞാണാദീനി പഞ്ച ഞാണാനി ഉദ്ദിട്ഠാനി. തിസ്സോ ഹി പരിഞ്ഞാ ഞാതപരിഞ്ഞാ തീരണപരിഞ്ഞാ പഹാനപരിഞ്ഞാ ച. തത്ഥ ‘‘രുപ്പനലക്ഖണം രൂപം, വേദയിതലക്ഖണാ വേദനാ’’തി ഏവം തേസം തേസം ധമ്മാനം പച്ചത്തലക്ഖണസല്ലക്ഖണവസേന പവത്താ പഞ്ഞാ ഞാതപരിഞ്ഞാ നാമ. ‘‘രൂപം അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താ, വേദനാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ അനത്താ’’തിആദിനാ നയേന തേസം തേസം ധമ്മാനം സാമഞ്ഞലക്ഖണം ആരോപേത്വാ പവത്താ ലക്ഖണാരമ്മണികവിപസ്സനാപഞ്ഞാ തീരണപരിഞ്ഞാ നാമ. തേസുയേവ പന ധമ്മേസു നിച്ചസഞ്ഞാദിപജഹനവസേന പവത്താ ലക്ഖണാരമ്മണികവിപസ്സനാവ പഹാനപരിഞ്ഞാ നാമ.

തത്ഥ സങ്ഖാരപരിച്ഛേദതോ പട്ഠായ യാവ പച്ചയപരിഗ്ഗഹാ ഞാതപരിഞ്ഞായ ഭൂമി. ഏതസ്മിഞ്ഹി അന്തരേ ധമ്മാനം പച്ചത്തലക്ഖണപടിവേധസ്സേവ ആധിപച്ചം ഹോതി. കലാപസമ്മസനതോ പട്ഠായ യാവ ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനാ തീരണപരിഞ്ഞായ ഭൂമി. ഏതസ്മിഞ്ഹി അന്തരേ സാമഞ്ഞലക്ഖണപടിവേധസ്സേവ ആധിപച്ചം ഹോതി. ഭങ്ഗാനുപസ്സനം ആദിം കത്വാ ഉപരി പഹാനപരിഞ്ഞായ ഭൂമി. തതോ പട്ഠായ ഹി ‘‘അനിച്ചതോ അനുപസ്സന്തോ നിച്ചസഞ്ഞം പജഹതി, ദുക്ഖതോ അനുപസ്സന്തോ സുഖസഞ്ഞം പജഹതി, അനത്തതോ അനുപസ്സന്തോ അത്തസഞ്ഞം പജഹതി, നിബ്ബിന്ദന്തോ നന്ദിം പജഹതി, വിരജ്ജന്തോ രാഗം പജഹതി, നിരോധേന്തോ സമുദയം പജഹതി, പടിനിസ്സജ്ജന്തോ ആദാനം പജഹതീ’’തി (പടി. മ. ൧.൫൨) ഏവം നിച്ചസഞ്ഞാദിപഹാനസാധികാനം സത്തന്നം അനുപസ്സനാനം ആധിപച്ചം ഹോതി.

തത്ഥ അഭിഞ്ഞാപഞ്ഞാതി ധമ്മാനം രുപ്പനാദിസഭാവേന ജാനനപഞ്ഞാ. സാ ഹി സോഭനട്ഠേന അഭിസദ്ദേന ‘‘തേസം തേസം ധമ്മാനം സഭാവജാനനവസേന സോഭനം ജാനന’’ന്തി കത്വാ അഭിഞ്ഞാതി വുച്ചതി. ഞാതട്ഠേ ഞാണന്തി ജാനനസഭാവം ഞാണം.

൨൧. പരിഞ്ഞാപഞ്ഞാതി ജാനനപഞ്ഞാ. സാ ഹി ബ്യാപനട്ഠേന പരിസദ്ദേന ‘‘അനിച്ചാദിസാമഞ്ഞലക്ഖണവസേന സകിച്ചസമാപനവസേന വാ ബ്യാപിതം ജാനന’’ന്തി കത്വാ പരിഞ്ഞാതി വുച്ചതി. തീരണട്ഠേ ഞാണന്തി ഉപപരിക്ഖണസഭാവം, സമ്മസനസഭാവം വാ ഞാണം.

൨൨. പഹാനേ പഞ്ഞാതി നിച്ചസഞ്ഞാദീനം പജഹനാ പഞ്ഞാ, പജഹതീതി വാ, പജഹന്തി ഏതേനാതി വാ പഹാനം. പരിച്ചാഗട്ഠേ ഞാണന്തി പരിച്ചജനസഭാവം ഞാണം.

൨൩. ഭാവനാപഞ്ഞാതി വഡ്ഢനപഞ്ഞാ. ഏകരസട്ഠേ ഞാണന്തി ഏകകിച്ചസഭാവം ഞാണം, വിമുത്തിരസേന വാ ഏകരസസഭാവം ഞാണം.

൨൪. സച്ഛികിരിയാപഞ്ഞാതി പടിവേധവസേന പടിലാഭവസേന വാ പച്ചക്ഖകരണപഞ്ഞാ. ഫസ്സനട്ഠേ ഞാണന്തി തദുഭയവസേനേവ വിന്ദനസഭാവം ഞാണം.

൨൫-൨൮. ഇദാനി യസ്മാ പഹാനഭാവനാസച്ഛികിരിയഞാണാനി അരിയമഗ്ഗഫലസമ്പയുത്താനിപി ഹോന്തി, തസ്മാ തദനന്തരം അരിയപുഗ്ഗലാനംയേവ ലബ്ഭമാനാനി ചത്താരി പടിസമ്ഭിദാഞാണാനി ഉദ്ദിട്ഠാനി. തത്ഥാപി പച്ചയുപ്പന്നോ അത്ഥോ ദുക്ഖസച്ചം വിയ പാകടോ സുവിഞ്ഞേയ്യോ ചാതി പഠമം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാഞാണം ഉദ്ദിട്ഠം, തസ്സ അത്ഥസ്സ ഹേതുധമ്മവിസയത്താ തദനന്തരം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാഞാണം, തദുഭയസ്സ നിരുത്തിവിസയത്താ തദനന്തരം നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാഞാണം, തേസു തീസുപി ഞാണേസു പവത്തനതോ തദനന്തരം പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാഞാണം. പ-കാരം ദീഘം കത്വാ ച പഠന്തി.

൨൯-൩൧. ഇതോ പരാനി വിഹാരട്ഠേ ഞാണാദീനി തീണി ഞാണാനി അരിയാനംയേവ സമ്ഭവതോ പടിസമ്ഭിദാപഭേദതോ ച പടിസമ്ഭിദാഞാണാനന്തരം ഉദ്ദിട്ഠാനി. വിഹാരട്ഠേ ഞാണഞ്ഹി ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ ഹോതി, സമാപത്തട്ഠേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ. ധമ്മസഭാവേ ഞാണഞ്ഹി പടിസമ്ഭിദാകഥായം (പടി. മ. ൨.൩൦) ധമ്മപടിസമ്ഭിദാതി വുത്തം. നിബ്ബാനേ ഞാണം പന അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ ഏവ. തത്ഥ വിഹാരനാനത്തേതി അനിച്ചാനുപസ്സനാദിവസേന നാനാവിപസ്സനാവിഹാരേ. വിഹാരട്ഠേതി വിപസ്സനാവിഹാരസഭാവേ. വിഹാരോതി ച സസമ്പയുത്താ വിപസ്സനാ ഏവ. സമാപത്തിനാനത്തേതി അനിമിത്താദിവസേന നാനാഫലസമാപത്തിയം. സമാപത്തീതി ച ലോകുത്തരഫലഭൂതാ ചിത്തചേതസികധമ്മാ. വിഹാരസമാപത്തിനാനത്തേതി ഉഭയവസേന വുത്തം.

൩൨. തതോ വിഹാരസമാപത്തിഞാണസാധകസ്സ ‘‘ദുഭതോ വുട്ഠാനവിവട്ടനേ പഞ്ഞാ’’തി പുബ്ബേ വുത്തസ്സാപി മഗ്ഗഞാണസ്സ ആസവസമുച്ഛേദസമത്ഥതം അനന്തരഫലദായകത്തഞ്ച കാരണേന വിസേസേത്വാ അപരേനാകാരേന വത്തുകാമേന തദേവ ‘‘ആനന്തരികസമാധിമ്ഹി ഞാണ’’ന്തി ഉദ്ദിട്ഠം. തത്ഥ അവിക്ഖേപപരിസുദ്ധത്താതി വിക്ഖിപതി തേന ചിത്തന്തി വിക്ഖേപോ, ഉദ്ധച്ചസ്സേതം നാമം. ന വിക്ഖേപോ അവിക്ഖേപോ, ഉദ്ധച്ചപടിപക്ഖസ്സ സമാധിസ്സേതം നാമം. പരിസുദ്ധസ്സ ഭാവോ പരിസുദ്ധത്തം, അവിക്ഖേപസ്സ പരിസുദ്ധത്തം അവിക്ഖേപപരിസുദ്ധത്തം, തസ്മാ അവിക്ഖേപപരിസുദ്ധത്താ സമാധിസ്സ പരിസുദ്ധഭാവേനാതി അത്ഥോ. ഇദഞ്ഹി ആസവസമുച്ഛേദസ്സ അനന്തരഫലദായകത്തസ്സ ച കാരണവചനം. ആസവസമുച്ഛേദേതി ഏത്ഥ ആസവന്തീതി ആസവാ, ചക്ഖുതോപി…പേ… മനതോപി സന്ദന്തി പവത്തന്തീതി വുത്തം ഹോതി. ധമ്മതോ യാവ ഗോത്രഭും, ഓകാസതോ യാവ ഭവഗ്ഗം സവന്തീതി വാ ആസവാ, ഏതം ധമ്മം ഏതഞ്ച ഓകാസം അന്തോകരിത്വാ പവത്തന്തീതി അത്ഥോ. അന്തോകരണത്ഥോ ഹി അയം ആ-കാരോ. ചിരപാരിവാസികട്ഠേന മദിരാദയോ ആസവാ വിയാതിപി ആസവാ. ലോകസ്മിഞ്ഹി ചിരപാരിവാസികാ മദിരാദയോ ആസവാതി വുച്ചന്തി. യദി ച ചിരപാരിവാസികട്ഠേന ആസവാ, ഏതേയേവ ഭവിതുമരഹന്തി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘പുരിമാ, ഭിക്ഖവേ, കോടി ന പഞ്ഞായതി അവിജ്ജായ, ഇതോ പുബ്ബേ അവിജ്ജാ നാഹോസി, അഥ പച്ഛാ സമഭവീ’’തിആദി.

ആയതം വാ സംസാരദുക്ഖം സവന്തി പസവന്തീതിപി ആസവാ, സമുച്ഛിജ്ജതി ഏതേനാതി സമുച്ഛേദോ. പഞ്ഞാതി കാമാസവാദീനം ചതുന്നം ആസവാനം സമുച്ഛേദേ പഞ്ഞാ.

ആനന്തരികസമാധിമ്ഹി ഞാണന്തി അത്തനോ പവത്തിസമനന്തരം നിയമേനേവ ഫലപ്പദാനതോ ആനന്തരികോതി ലദ്ധനാമോ മഗ്ഗസമാധി. ന ഹി മഗ്ഗസമാധിമ്ഹി ഉപ്പന്നേ തസ്സ ഫലുപ്പത്തിനിസേധകോ കോചി അന്തരായോ അത്ഥി. യഥാഹ –

‘‘അയഞ്ച പുഗ്ഗലോ സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോ അസ്സ, കപ്പസ്സ ച ഉഡ്ഡയ്ഹനവേലാ അസ്സ, നേവ താവ കപ്പോ ഉഡ്ഡയ്ഹേയ്യ, യാവായം പുഗ്ഗലോ ന സോതാപത്തിഫലം സച്ഛികരോതി, അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ഠിതകപ്പീ. സബ്ബേപി മഗ്ഗസമങ്ഗിനോ പുഗ്ഗലാ ഠിതകപ്പിനോ’’തി (പു. പ. ൧൭).

ഇദം തേന ആനന്തരികസമാധിനാ സമ്പയുത്തം ഞാണം.

൩൩. ഇമിനാ മഗ്ഗഞാണേന ഫലപ്പത്താനം അരിയാനംയേവ സമ്ഭവതോ ഇമസ്സ ഞാണസ്സ അനന്തരം അരണവിഹാരഞാണാദീനി ചത്താരി ഞാണാനി ഉദ്ദിട്ഠാനി. തത്രാപി ച അരഹതോയേവ സതതമേവ ച സമ്ഭവതോ അരണവിഹാരേ ഞാണം പഠമം ഉദ്ദിട്ഠം, തദനന്തരം നിരോധസ്സ അനാഗാമിഅരഹന്താനം സമ്ഭവേപി ബഹുസമ്ഭാരത്താ വിസേസേന ച നിരോധസ്സ നിബ്ബാനസമ്മതത്താ ച നിരോധസമാപത്തിയാ ഞാണം ഉദ്ദിട്ഠം, തദനന്തരം പരിനിബ്ബാനസ്സ കാലന്തരേ പരിനിബ്ബാനകാലം ആഹച്ച ഠിതത്താ ദീഘകാലികന്തി പരിനിബ്ബാനേ ഞാണം ഉദ്ദിട്ഠം, തദനന്തരം സമസീസട്ഠസ്സ സബ്ബകിലേസഖയാനന്തരം പരിനിബ്ബാനകാലം ആഹച്ച ഠിതത്താ രസ്സകാലികന്തി സമസീസട്ഠേ ഞാണം ഉദ്ദിട്ഠം. തത്ഥ സന്തോ ചാതി ച-കാരോ ദസ്സനാധിപതേയ്യഞ്ച സന്തോ വിഹാരാധിഗമോ ച പണീതാധിമുത്തതാ ചാതി തീഹിപി പദേഹി സമ്ബന്ധിതബ്ബോ. ദസ്സനന്തി വിപസ്സനാഞാണം, അധിപതിയേവ ആധിപതേയ്യം, അധിപതിതോ വാ ആഗതത്താ ആധിപതേയ്യം, ദസ്സനഞ്ച തം ആധിപതേയ്യഞ്ചാതി ദസ്സനാധിപതേയ്യം. വിഹരതീതി വിഹാരോ, വിഹരന്തി തേന വാതി വിഹാരോ, അധിഗമ്മതി പാപുണീയതീതി അധിഗമോ, വിഹാരോ ഏവ അധിഗമോ വിഹാരാധിഗമോ. സോ ച കിലേസപരിളാഹവിരഹിതത്താ നിബ്ബുതോതി സന്തോ. സോ ച അരഹത്തഫലസമാപത്തിപഞ്ഞാ. ഉത്തമട്ഠേന അതപ്പകട്ഠേന ച പണീതോ, പധാനഭാവം നീതോതി വാ പണീതോ, പണീതേ അധിമുത്തോ വിസട്ഠചിത്തോ തപ്പരമോ പണീതാധിമുത്തോ, തസ്സ ഭാവോ പണീതാധിമുത്തതാ. സാ ച ഫലസമാപത്താധിമുത്താ പുബ്ബഭാഗപഞ്ഞാ ഏവ.

അരണവിഹാരേതി നിക്കിലേസവിഹാരേ. രാഗാദയോ ഹി രണന്തി സത്തേ ചുണ്ണേന്തി പീളേന്തീതി രണാ, രണന്തി ഏതേഹി സത്താ കന്ദന്തി പരിദേവന്തീതി വാ രണാ. വുത്തോ തിവിധോപി വിഹാരോ. നത്ഥി ഏതസ്സ രണാതി അരണോ. വിവിധേ പച്ചനീകധമ്മേ ഹരന്തി ഏതേനാതി വിഹാരോ. തസ്മിം അരണേ വിഹാരേ. നിദ്ദേസവാരേ (പടി. മ. ൧.൮൨) വുത്തപഠമജ്ഝാനാദീനി ച പണീതാധിമുത്തതായ ഏവ സങ്ഗഹിതാനി. ഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജിതുകാമതായ ഹി പഠമജ്ഝാനാദിം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ഝാനസമ്പയുത്തധമ്മേ വിപസ്സതി, യാ ച അരണവിഭങ്ഗസുത്തന്തേ (മ. നി. ൩.൩൨൩ ആദയോ) ഭഗവതാ ദേസിതാ അരണപടിപദാ, സാപി ഇമിനാവ സങ്ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ ഭഗവതാ –

‘‘അരണവിഭങ്ഗം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി…പേ… ന കാമസുഖം അനുയുഞ്ജേയ്യ ഹീനം ഗമ്മം പോഥുജ്ജനികം അനരിയം അനത്ഥസംഹിതം, ന ച അത്തകിലമഥാനുയോഗം അനുയുഞ്ജേയ്യ ദുക്ഖം അനരിയം അനത്ഥസംഹിതം. ഏതേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഉഭോ അന്തേ അനുപഗമ്മ മജ്ഝിമാ പടിപദാ തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധാ ചക്ഖുകരണീ ഞാണകരണീ ഉപസമായ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തതി. ഉസ്സാദനഞ്ച ജഞ്ഞാ, അപസാദനഞ്ച ജഞ്ഞാ, ഉസ്സാദനഞ്ച ഞത്വാ അപസാദനഞ്ച ഞത്വാ നേവുസ്സാദേയ്യ ന അപസാദേയ്യ, ധമ്മമേവ ദേസേയ്യ. സുഖവിനിച്ഛയം ജഞ്ഞാ, സുഖവിനിച്ഛയം ഞത്വാ അജ്ഝത്തം സുഖമനുയുഞ്ജേയ്യ, രഹോവാദം ന ഭാസേയ്യ, സമ്മുഖാ ന ഖീണം ഭണേ, അതരമാനോവ ഭാസേയ്യ നോ തരമാനോ, ജനപദനിരുത്തിം നാഭിനിവേസേയ്യ, സമഞ്ഞം നാതിധാവേയ്യാതി. അയമുദ്ദേസോ അരണവിഭങ്ഗസ്സ …പേ… തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യോ കാമപടിസന്ധിസുഖിനോ സോമനസ്സാനുയോഗം അനനുയോഗോ ഹീനം…പേ… അനത്ഥസംഹിതം, അദുക്ഖോ ഏസോ ധമ്മോ അവിഘാതോ അനുപായാസോ അപരിളാഹോ സമ്മാപടിപദാ. തസ്മാ ഏസോ ധമ്മോ അരണോ…പേ… തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യോ അത്തകിലമഥാനുയോഗം അനനുയോഗോ ദുക്ഖം അനരിയം അനത്ഥസംഹിതം. അദുക്ഖോ ഏസോ ധമ്മോ …പേ… തസ്മാ ഏസോ ധമ്മോ അരണോ. തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യായം മജ്ഝിമാ പടിപദാ തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധാ…പേ… അദുക്ഖോ ഏസോ ധമ്മോ…പേ… തസ്മാ ഏസോ ധമ്മോ അരണോ…പേ… തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യായം നേവുസ്സാദനാ ന അപസാദനാ ധമ്മദേസനാ ച, അദുക്ഖോ ഏസോ ധമ്മോ…പേ… തസ്മാ ഏസോ ധമ്മോ അരണോ…പേ… തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യദിദം നേക്ഖമ്മസുഖം പവിവേകസുഖം ഉപസമസുഖം സമ്ബോധിസുഖം, അദുക്ഖോ ഏസോ ധമ്മോ…പേ… തസ്മാ ഏസോ ധമ്മോ അരണോ…പേ… തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യ്വായം രഹോവാദോ ഭൂതോ തച്ഛോ അത്ഥസംഹിതോ, അദുക്ഖോ ഏസോ ധമ്മോ…പേ… തസ്മാ ഏസോ ധമ്മോ അരണോ …പേ… തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യ്വായം സമ്മുഖാ ഖീണവാദോ ഭൂതോ തച്ഛോ അത്ഥസംഹിതോ, അദുക്ഖോ ഏസോ ധമ്മോ…പേ… തസ്മാ ഏസോ ധമ്മോ അരണോ…പേ… തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യദിദം അതരമാനസ്സ ഭാസിതം, അദുക്ഖോ ഏസോ ധമ്മോ…പേ… തസ്മാ ഏസോ ധമ്മോ അരണോ…പേ… തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യ്വായം ജനപദനിരുത്തിയാ ച അനഭിനിവേസോ സമഞ്ഞായ ച അനതിസാരോ, അദുക്ഖോ ഏസോ ധമ്മോ…പേ… തസ്മാ ഏസോ ധമ്മോ അരണോതി. തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, സരണഞ്ച ധമ്മം ജാനിസ്സാമ, അരണഞ്ച ധമ്മം ജാനിസ്സാമ. സരണഞ്ച ധമ്മം ഞത്വാ അരണഞ്ച ധമ്മം ഞത്വാ അരണം പടിപദം പടിപജ്ജിസ്സാമാതി ഏവഞ്ഹി വോ, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖിതബ്ബം. സുഭൂതി ച പന, ഭിക്ഖവേ, കുലപുത്തോ അരണപടിപദം പടിപന്നോ’’തി.

തത്ഥ മജ്ഝിമാ പടിപദാ ദസ്സനാധിപതേയ്യേന ച സന്തേന വിഹാരാധിഗമേന ച സങ്ഗഹിതാ. കാമസുഖം അത്തകിലമഥം അനനുയോഗോ മജ്ഝിമാ പടിപദാ ഏവ. അരഹതോ ഹി വിപസ്സനാപുബ്ബഭാഗമജ്ഝിമാ പടിപദാ ഹോതി, അരഹത്തഫലസമാപത്തി അട്ഠങ്ഗമഗ്ഗവസേന മജ്ഝിമാ പടിപദാ ച. സേസാ പന പണീതാധിമുത്തതായ ഏവ സങ്ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബാ. കിഞ്ചാപി സബ്ബേപി അരഹന്തോ അരണവിഹാരിനോ, അഞ്ഞേ അരഹന്തോ ധമ്മം ദേസേന്താ ‘‘സമ്മാപടിപന്നേ സമ്മാപടിപന്നാ’’തി ‘‘മിച്ഛാപടിപന്നേ മിച്ഛാപടിപന്നാ’’തി പുഗ്ഗലവസേനാപി ഉസ്സാദനാപസാദനാനി കത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തി. സുഭൂതിത്ഥേരോ പന ‘‘അയം മിച്ഛാപടിപദാ, അയം സമ്മാപടിപദാ’’തി ധമ്മവസേനേവ ധമ്മം ദേസേസി. തേനേവ ഭഗവാ തംയേവ അരണപടിപദം പടിപന്നോതി ച വണ്ണേസി, ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം അരണവിഹാരീനം യദിദം സുഭൂതീ’’തി (അ. നി. ൧.൧൯൮, ൨൦൧) ച അരണവിഹാരീനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

൩൪. ദ്വീഹി ബലേഹീതി സമഥബലവിപസ്സനാബലേഹി. സമന്നാഗതത്താതി യുത്തത്താ പരിപുണ്ണത്താ വാ. തയോ ചാതി വിഭത്തിവിപല്ലാസോ, തിണ്ണഞ്ചാതി വുത്തം ഹോതി. സങ്ഖാരാനന്തി വചീസങ്ഖാരകായസങ്ഖാരചിത്തസങ്ഖാരാനം. പടിപ്പസ്സദ്ധിയാതി പടിപ്പസ്സദ്ധത്ഥം നിരോധത്ഥം, അപ്പവത്തത്ഥന്തി വുത്തം ഹോതി. സോളസഹീതി അനിച്ചാനുപസ്സനാദീനി അട്ഠ, മഗ്ഗഫലാനി അട്ഠാതി സോളസഹി. ഞാണചരിയാഹീതി ഞാണപ്പവത്തീഹി. നവഹീതി രൂപാരൂപാവചരസമാധി തദുപചാരോ ചാതി നവഹി. വസിഭാവതാ പഞ്ഞാതി ലഹുതാ, യഥാസുഖവത്തനം ഇസ്സരിയം വസോ, സോ അസ്സ അത്ഥീതി വസീ, വസിനോ ഭാവോ വസിഭാവോ, വസിഭാവോ ഏവ വസിഭാവതാ, യഥാ പാടികുല്യമേവ പാടികുല്യതാ. ഏവംവിധാ പഞ്ഞാ വസിഭാവതായ പഞ്ഞാതി വാ അത്ഥോ. സി-കാരം ദീഘം കത്വാ ച പഠന്തി. സമന്നാഗതത്താ ച പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ ച ഞാണചരിയാഹി ച സമാധിചരിയാഹി ചാതി ച-കാരോ സമ്ബന്ധിതബ്ബോ.

നിരോധസമാപത്തിയാ ഞാണന്തി അനാഗാമിഅരഹന്താനം നിരോധസമാപത്തിനിമിത്തം ഞാണം, യഥാ അജിനമ്ഹി ഹഞ്ഞതേ ദീപീതി. നിരോധസമാപത്തീതി ച നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസ്സ അഭാവമത്തം, ന കോചി ധമ്മോ, പഞ്ഞത്തിമത്തം അഭാവമത്തത്താ നിരോധോതി ച. സമാപജ്ജന്തേന സമാപജ്ജീയതി നാമാതി സമാപത്തീതി ച വുച്ചതി.

൩൫. സമ്പജാനസ്സാതി സമ്മാ പകാരേഹി ജാനാതീതി സമ്പജാനോ. തസ്സ സമ്പജാനസ്സ. പവത്തപരിയാദാനേതി പവത്തനം പവത്തം, സമുദാചാരോതി അത്ഥോ. കിലേസപവത്തം ഖന്ധപവത്തഞ്ച. തസ്സ പവത്തസ്സ പരിയാദാനം പരിക്ഖയോ അപ്പവത്തി പവത്തപരിയാദാനം. തസ്മിം പവത്തപരിയാദാനേ. പരിനിബ്ബാനേ ഞാണന്തി അരഹതോ കാമച്ഛന്ദാദീനം പരിനിബ്ബാനം അപ്പവത്തം അനുപാദിസേസപരിനിബ്ബാനഞ്ച പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ തസ്മിം കിലേസപരിനിബ്ബാനേ ഖന്ധപരിനിബ്ബാനേ ച പവത്തം ഞാണം.

൩൬. സബ്ബധമ്മാനന്തി സബ്ബേസം തേഭൂമകധമ്മാനം. സമ്മാ സമുച്ഛേദേതി സന്തതിസമുച്ഛേദവസേന സുട്ഠു നിരോധേ. നിരോധേ ച അനുപട്ഠാനതാതി നിരോധേ ഗതേ പുന ന ഉപട്ഠാനതായ, പുന അനുപ്പത്തിയന്തി അത്ഥോ. സമ്മാസമുച്ഛേദേ ച നിരോധേ ച അനുപട്ഠാനതാ ചാതി ച-കാരോ സമ്ബന്ധിതബ്ബോ.

സമസീസട്ഠേ ഞാണന്തി നേക്ഖമ്മാദീനി സത്തതിംസ സമാനി, തണ്ഹാദീനി തേരസ സീസാനി. പച്ചനീകധമ്മാനം സമിതത്താ സമാനി, യഥായോഗം പധാനത്താ ച കോടിത്താ ച സീസാനി. ഏകസ്മിം ഇരിയാപഥേ വാ ഏകസ്മിം രോഗേ വാ സഭാഗസന്തതിവസേന ഏകസ്മിം ജീവിതിന്ദ്രിയേ വാ നേക്ഖമ്മാദീനി സമാനി ച സദ്ധാദീനി സീസാനി ച അസ്സ സന്തീതി സമസീസീ, സമസീസിസ്സ അത്ഥോ സമസീസട്ഠോ. തസ്മിം സമസീസട്ഠേ, സമസീസിഭാവേതി അത്ഥോ. ഏകസ്മിം ഇരിയാപഥേ രോഗേ വാ സഭാഗസന്തതിവസേന ജീവിതേ വാ വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ തസ്മിംയേവ ഇരിയാപഥേ രോഗേ സഭാഗജീവിതേ വാ ചത്താരി മഗ്ഗഫലാനി പത്വാ, തസ്മിംയേവ പരിനിബ്ബായന്തസ്സ അരഹതോയേവ സമസീസിഭാവോ ഹോതീതി തസ്മിം സമസീസിഭാവേ ഞാണന്തി വുത്തം ഹോതി. വുത്തഞ്ച പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിയം (പു. പ. ൧൬), തസ്സാ ച അട്ഠകഥായം (പു. പ. അട്ഠ. ൧൬) –

‘‘കതമോ ച പുഗ്ഗലോ സമസീസീ? യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അപുബ്ബം അചരിമം ആസവപരിയാദാനഞ്ച ഹോതി ജീവിതപരിയാദാനഞ്ച. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ സമസീസീ’’തി (പു. പ. ൧൬).

‘‘സമസീസിനിദ്ദേസേ അപുബ്ബം അചരിമന്തി അപുരേ അപച്ഛാ, സന്തതിപച്ചുപ്പന്നവസേന ഏകവാരംയേവ, ഏകകാലംയേവാതി അത്ഥോ. പരിയാദാനന്തി പരിക്ഖയോ. അയന്തി അയം പുഗ്ഗലോ സമസീസീ നാമ വുച്ചതി. സോ പനേസ തിവിധോ ഹോതി ഇരിയാപഥസമസീസീ രോഗസമസീസീ ജീവിതസമസീസീതി. തത്ഥ യോ ചങ്കമന്തോവ വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ അരഹത്തം പത്വാ ചങ്കമന്തോവ പരിനിബ്ബാതി, യോ ഠിതകോവ വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ അരഹത്തം പത്വാ ഠിതകോവ പരിനിബ്ബാതി, യോ നിസിന്നോവ വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ അരഹത്തം പത്വാ നിസിന്നോവ പരിനിബ്ബാതി, യോ നിപന്നോവ വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ അരഹത്തം പത്വാ നിപന്നോവ പരിനിബ്ബാതി, അയം ഇരിയാപഥസമസീസീ നാമ. യോ പന ഏകം രോഗം പത്വാ അന്തോരോഗേയേവ വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ അരഹത്തം പത്വാ തേനേവ രോഗേന പരിനിബ്ബാതി, അയം രോഗസമസീസീ നാമ. കതരോ ജീവിതസമസീസീ? തേരസ സീസാനി. തത്ഥ കിലേസസീസം അവിജ്ജം അരഹത്തമഗ്ഗോ പരിയാദിയതി, പവത്തസീസം ജീവിതിന്ദ്രിയം ചുതിചിത്തം പരിയാദിയതി, അവിജ്ജാപരിയാദായകം ചിത്തം ജീവിതിന്ദ്രിയം പരിയാദാതും ന സക്കോതി, ജീവിതിന്ദ്രിയപരിയാദായകം ചിത്തം അവിജ്ജം പരിയാദാതും ന സക്കോതി. അവിജ്ജാപരിയാദായകം ചിത്തം അഞ്ഞം, ജീവിതിന്ദ്രിയപരിയാദായകം ചിത്തം അഞ്ഞം. യസ്സ ചേതം സീസദ്വയം സമം പരിയാദാനം ഗച്ഛതി, സോ ജീവിതസമസീസീ നാമ. കഥമിദം സമം ഹോതീതി? വാരസമതായ. യസ്മിഞ്ഹി വാരേ മഗ്ഗവുട്ഠാനം ഹോതി. സോതാപത്തിമഗ്ഗേ പഞ്ച പച്ചവേക്ഖണാനി, സകദാഗാമിമഗ്ഗേ പഞ്ച, അനാഗാമിമഗ്ഗേ പഞ്ച, അരഹത്തമഗ്ഗേ ചത്താരീതി ഏകൂനവീസതിമേ പച്ചവേക്ഖണഞാണേ പതിട്ഠായ ഭവങ്ഗം ഓതരിത്വാ പരിനിബ്ബായതി. ഇമായ വാരസമതായ ഏവ ഉഭയസീസപരിയാദാനമ്പി സമം ഹോതി നാമ. തേനായം പുഗ്ഗലോ ‘ജീവിതസമസീസീ’തി വുച്ചതി. അയമേവ ച ഇധ അധിപ്പേതോ’’തി.

൩൭. ഇദാനി യസ്മാ സുതമയസീലമയഭാവനാമയഞാണാനി വട്ടപാദകാനി സല്ലേഖാ നാമ ന ഹോന്തി, ലോകുത്തരപാദകാനേവ ഏതാനി ച അഞ്ഞാനി ച ഞാണാനി സല്ലേഖാതി വുച്ചന്തി, തസ്മാ പച്ചനീകസല്ലേഖനാകാരേന പവത്താനി ഞാണാനി ദസ്സേതും സമസീസട്ഠേ ഞാണാനന്തരം സല്ലേഖട്ഠേ ഞാണം ഉദ്ദിട്ഠം. തത്ഥ പുഥുനാനത്തതേജപരിയാദാനേ പഞ്ഞാതി ലോകുത്തരേഹി അസമ്മിസ്സട്ഠേന പുഥൂനം രാഗാദീനഞ്ച നാനത്താനം നാനാസഭാവാനം കാമച്ഛന്ദാദീനഞ്ച സന്താപനട്ഠേന ‘‘തേജാ’’തി ലദ്ധനാമാനം ദുസ്സീല്യാദീനഞ്ച പരിയാദാനേ ഖേപനേ പഞ്ഞാ, നേക്ഖമ്മാദിമ്ഹി സത്തതിംസഭേദേ ധമ്മേ പഞ്ഞാതി വുത്തം ഹോതി. അഥ വാ പുഥുഭൂതാ നാനത്തഭൂതാ ച തേജാ ഏവ തേസം പുഥുഭൂതാനം നാനത്തഭൂതാനം ദുസ്സീല്യാദീനം പഞ്ചന്നം തേജാനം പരിയാദാനേ പഞ്ഞാതി അത്ഥോ. തേജേഹിയേവ പുഥൂനം നാനത്താനഞ്ച സങ്ഗഹം നിദ്ദേസവാരേ പകാസയിസ്സാമ.

സല്ലേഖട്ഠേ ഞാണന്തി പച്ചനീകധമ്മേ സല്ലേഖതി സമുച്ഛിന്ദതീതി സല്ലേഖോ, തസ്മിം നേക്ഖമ്മാദികേ സത്തതിംസപ്പഭേദേ സല്ലേഖസഭാവേ ഞാണം. ‘‘പരേ വിഹിംസകാ ഭവിസ്സന്തി, മയമേത്ഥ അവിഹിംസകാ ഭവിസ്സാമാതി സല്ലേഖോ കരണീയോ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൮൩) നയേന ഭഗവതാ സല്ലേഖസുത്തന്തേ വുത്തോ ചതുചത്താലീസഭേദോപി സല്ലേഖോ ഇമിനാ സങ്ഗഹിതോയേവാതി വേദിതബ്ബോ.

൩൮. ഇദാനി സല്ലേഖേ ഠിതേന കത്തബ്ബം സമ്മപ്പധാനവീരിയം ദസ്സേതും തദനന്തരം വീരിയാരമ്ഭേ ഞാണം ഉദ്ദിട്ഠം. തത്ഥ അസല്ലീനത്തപഹിതത്തപഗ്ഗഹട്ഠേതി കോസജ്ജവസേന അസല്ലീനോ അസങ്കുചിതോ അത്താ അസ്സാതി അസല്ലീനത്തോ. അത്താതി ചിത്തം. യഥാഹ –

‘‘ഉദകഞ്ഹി നയന്തി നേത്തികാ, ഉസുകാരാ നമയന്തി തേജനം;

ദാരും നമയന്തി തച്ഛകാ, അത്താനം ദമയന്തി പണ്ഡിതാ’’തി. ആദി (ധ. പ. ൮൦-൮൨) –

കായേ ച ജീവിതേ ച അനപേക്ഖതായ പഹിതോ പേസിതോ വിസ്സട്ഠോ അത്താ ഏതേനാതി പഹിതത്തോ. അത്താതി അത്തഭാവോ. യഥാഹ – ‘‘യാ പന ഭിക്ഖുനീ അത്താനം വധിത്വാ വധിത്വാ രോദേയ്യാ’’തിആദി (പാചി. ൮൮൦). അസല്ലീനത്തോ ച സോ പഹിതത്തോ ചാതി അസല്ലീനത്തപഹിതത്തോ. സഹജാതധമ്മേ പഗ്ഗണ്ഹാതി ഉപത്ഥമ്ഭേതീതി പഗ്ഗഹോ, പഗ്ഗഹോ ഏവ അത്ഥോ പഗ്ഗഹട്ഠോ, പഗ്ഗഹസഭാവോതി അത്ഥോ. അസല്ലീനത്തപഹിതത്തസ്സ പഗ്ഗഹട്ഠോ അസല്ലീനത്തപഹിതത്തപഗ്ഗഹട്ഠോ. തസ്മിം അസല്ലീനത്തപഹിതത്തപഗ്ഗഹട്ഠേ. ‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹേപി അപ്പടിവാനം പദഹേയ്യാഥ. കാമം തചോ ച ന്ഹാരു ച അട്ഠി ച അവസിസ്സതു, ഉപസുസ്സതു സരീരേ മംസലോഹിതം. യം തം പുരിസഥാമേന പുരിസവീരിയേന പുരിസപരക്കമേന പത്തബ്ബം, ന തം അപാപുണിത്വാ വീരിയസ്സ സണ്ഠാനം ഭവിസ്സതീ’’തി (അ. നി. ൨.൫) വുത്തത്താ അസല്ലീനത്തപഹിതത്തവചനേന പധാനസ്മിം അപ്പടിവാനിതാ അനിവത്തനതാ വുത്താ. പഗ്ഗഹട്ഠവചനേന പന കോസജ്ജുദ്ധച്ചവിമുത്തം സമപ്പവത്തം വീരിയം വുത്തം.

വീരിയാരമ്ഭേ ഞാണന്തി വീരഭാവോ വീരിയം, വീരാനം വാ കമ്മം, വിധിനാ വാ നയേന ഉപായേന ഈരയിതബ്ബം പവത്തയിതബ്ബന്തി വീരിയം. തദേതം ഉസ്സാഹലക്ഖണം, സഹജാതാനം ധമ്മാനം ഉപത്ഥമ്ഭനരസം, അസംസീദനഭാവപച്ചുപട്ഠാനം, ‘‘സംവിഗ്ഗോ യോനിസോ പദഹതീ’’തി (അ. നി. ൪.൧൧൩) വചനതോ സംവേഗപദട്ഠാനം, വീരിയാരമ്ഭവത്ഥുപദട്ഠാനം വാ. സമ്മാ ആരദ്ധം സബ്ബസമ്പത്തീനം മൂലം ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. വീരിയസങ്ഖാതോ ആരമ്ഭോ വീരിയാരമ്ഭോ. ഇമിനാ സേസാരമ്ഭേ പടിക്ഖിപതി. അയഞ്ഹി ആരമ്ഭസദ്ദോ കമ്മേ ആപത്തിയം കിരിയായം വീരിയേ ഹിംസായം വികോപനേതി അനേകേസു അത്ഥേസു ആഗതോ.

‘‘യംകിഞ്ചി ദുക്ഖം സമ്ഭോതി, സബ്ബം ആരമ്ഭപച്ചയാ;

ആരമ്ഭാനം നിരോധേന, നത്ഥി ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവോ’’തി. (സു. നി. ൭൪൯) –

ഏത്ഥ ഹി കമ്മം ആരമ്ഭോതി ആഗതം. ‘‘ആരമ്ഭതി ച വിപ്പടിസാരീ ച ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൫.൧൪൨; പു. പ. ൧൯൧) ഏത്ഥ ആപത്തി. ‘‘മഹായഞ്ഞാ മഹാരമ്ഭാ, ന തേ ഹോന്തി മഹപ്ഫലാ’’തി (അ. നി. ൪.൩൯; സം. നി. ൧.൧൨൦) ഏത്ഥ യൂപുസ്സാപനാദികിരിയാ. ‘‘ആരമ്ഭഥ നിക്കമഥ, യുഞ്ജഥ ബുദ്ധസാസനേ’’തി (സം. നി. ൧.൧൮൫) ഏത്ഥ വീരിയം. ‘‘സമണം ഗോതമം ഉദ്ദിസ്സ പാണം ആരമ്ഭന്തീ’’തി (മ. നി. ൨.൫൧-൫൨) ഏത്ഥ ഹിംസാ. ‘‘ബീജഗാമഭൂതഗാമസമാരമ്ഭാ പടിവിരതോ ഹോതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൦; മ. നി. ൧.൨൯൩) ഏത്ഥ ഛേദനഭഞ്ജനാദികം വികോപനം. ഇധ പന വീരിയമേവ അധിപ്പേതം. തേന വുത്തം ‘‘വീരിയസങ്ഖാതോ ആരമ്ഭോ വീരിയാരമ്ഭോ’’തി. വീരിയഞ്ഹി ആരഭനകവസേന ആരമ്ഭോതി വുച്ചതി. തസ്മിം വീരിയാരമ്ഭേ ഞാണം. അസല്ലീനത്താ പഹിതത്താതിപി പഠന്തി, അസല്ലീനഭാവേന പഹിതഭാവേനാതി അത്ഥോ. പുരിമപാഠോയേവ സുന്ദരോ. കേചി പന ‘‘സതിധമ്മവിചയവീരിയപീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാനം സമതാ അസല്ലീനത്തതാ, സതിസമാധിപസ്സദ്ധിഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാനം സമതാ പഹിതത്തതാ, സത്തന്നം സമ്ബോജ്ഝങ്ഗാനം സമതാ പഗ്ഗഹട്ഠോ’’തി വണ്ണയന്തി.

൩൯. ഇദാനി സമ്മാവായാമസിദ്ധം മഗ്ഗഫലം പത്തേന ലോകഹിതത്ഥം ധമ്മദേസനാ കാതബ്ബാതി ദസ്സേതും തദനന്തരം അത്ഥസന്ദസ്സനേ ഞാണം ഉദ്ദിട്ഠം. തത്ഥ നാനാധമ്മപ്പകാസനതാതി സബ്ബസങ്ഖതാസങ്ഖതവസേന നാനാധമ്മാനം പകാസനതാ ദീപനതാ ദേസനതാ. പകാസനതാതി ച പകാസനാ ഏവ. അത്ഥസന്ദസ്സനേതി നാനാഅത്ഥാനം പരേസം സന്ദസ്സനേ. ധമ്മാ ച അത്ഥാ ച തേ ഏവ.

൪൦. ഇദാനി പരേസം ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേന്തസ്സ തസ്സ അരിയപുഗ്ഗലസ്സ യഥാസഭാവധമ്മദേസനാകാരണം ദസ്സനവിസുദ്ധിം ദസ്സേതും തദനന്തരം ദസ്സനവിസുദ്ധിഞാണം ഉദ്ദിട്ഠം. തത്ഥ സബ്ബധമ്മാനം ഏകസങ്ഗഹതാ നാനത്തേകത്തപടിവേധേതി സബ്ബേസം സങ്ഖതാസങ്ഖതധമ്മാനം ഏകസങ്ഗഹതായ ച കാമച്ഛന്ദാദീനം നാനത്തസ്സ ച നേക്ഖമ്മാദീനം ഏകത്തസ്സ ച പടിവേധോ, അഭിസമയോതി അത്ഥോ. സോ പന മഗ്ഗപഞ്ഞാ ഫലപഞ്ഞാ ച. മഗ്ഗപഞ്ഞാ സച്ചാഭിസമയക്ഖണേ സച്ചാഭിസമയവസേന പടിവിജ്ഝതീതി പടിവേധോ, ഫലപഞ്ഞാ പടിവിദ്ധത്താ പടിവേധോ. ഏകസങ്ഗഹതാതി ഏത്ഥ ജാതിസങ്ഗഹോ, സഞ്ജാതിസങ്ഗഹോ, കിരിയാസങ്ഗഹോ, ഗണനസങ്ഗഹോതി ചതുബ്ബിധോ സങ്ഗഹോ. തത്ഥ ‘‘സബ്ബേ ഖത്തിയാ ആഗച്ഛന്തു, സബ്ബേ ബ്രാഹ്മണാ, സബ്ബേ വേസ്സാ, സബ്ബേ സുദ്ദാ ആഗച്ഛന്തു’’, ‘‘യാ, ചാവുസോ വിസാഖ, സമ്മാവാചാ, യോ ച സമ്മാകമ്മന്തോ, യോ ച സമ്മാആജീവോ, ഇമേ ധമ്മാ സീലക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹിതാ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൨) അയം ജാതിസങ്ഗഹോ നാമ. ‘‘ഏകജാതികാ ആഗച്ഛന്തൂ’’തി വുത്തട്ഠാനേ വിയ ഹി ഇധ സബ്ബേ ജാതിയാ ഏകസങ്ഗഹിതാ. ‘‘സബ്ബേ കോസലകാ ആഗച്ഛന്തു, സബ്ബേ മാഗധികാ, സബ്ബേ ഭാരുകച്ഛകാ ആഗച്ഛന്തു’’, ‘‘യോ, ചാവുസോ വിസാഖ, സമ്മാവായാമോ, യാ ച സമ്മാസതി, യോ ച സമ്മാസമാധി, ഇമേ ധമ്മാ സമാധിക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹിതാ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൨) അയം സഞ്ജാതിസങ്ഗഹോ നാമ. ‘‘ഏകട്ഠാനേ ജാതാ സംവഡ്ഢാ ആഗച്ഛന്തൂ’’തി വുത്തട്ഠാനേ വിയ ഹി ഇധ സബ്ബേ ജാതിട്ഠാനേന നിവുത്ഥോകാസേന ഏകസങ്ഗഹിതാ. ‘‘സബ്ബേ ഹത്ഥാരോഹാ ആഗച്ഛന്തു, സബ്ബേ അസ്സാരോഹാ ആഗച്ഛന്തു, സബ്ബേ രഥികാ ആഗച്ഛന്തു’’, ‘‘യാ, ചാവുസോ വിസാഖ, സമ്മാദിട്ഠി, യോ ച സമ്മാസങ്കപ്പോ, ഇമേ ധമ്മാ പഞ്ഞാക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹിതാ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൨) അയം കിരിയാസങ്ഗഹോ നാമ. സബ്ബേവ ഹി തേ അത്തനോ കിരിയാകരണേന ഏകസങ്ഗഹിതാ. ‘‘ചക്ഖായതനം കതമം ഖന്ധഗണനം ഗച്ഛതി, ചക്ഖായതനം രൂപക്ഖന്ധഗണനം ഗച്ഛതി. ഹഞ്ചി ചക്ഖായതനം രൂപക്ഖന്ധഗണനം ഗച്ഛതി, തേന വത രേ വത്തബ്ബേ ചക്ഖായതനം രൂപക്ഖന്ധേന സങ്ഗഹിത’’ന്തി (കഥാ. ൪൭൧) അയം ഗണനസങ്ഗഹോ നാമ. അയമിധ അധിപ്പേതോ. തഥട്ഠാദീസു ദ്വാദസസു ആകാരേസു വിസും വിസും ഏകേന സങ്ഗഹോ ഗണനപരിച്ഛേദോ ഏതേസന്തി ഏകസങ്ഗഹാ, ഏകസങ്ഗഹാനം ഭാവോ ഏകസങ്ഗഹതാ.

ദസ്സനവിസുദ്ധിഞാണന്തി മഗ്ഗഫലഞാണം ദസ്സനം. ദസ്സനമേവ വിസുദ്ധി ദസ്സനവിസുദ്ധി, ദസ്സനവിസുദ്ധി ഏവ ഞാണം ദസ്സനവിസുദ്ധിഞാണം. മഗ്ഗഞാണം വിസുജ്ഝതീതി ദസ്സനവിസുദ്ധി, ഫലഞാണം വിസുദ്ധത്താ ദസ്സനവിസുദ്ധി.