൭. ഭങ്ഗാനുപസ്സനാഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൫൧. സോ ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനായം ഠിതോ യോഗാവചരോ മഗ്ഗാമഗ്ഗവവത്ഥാപനേന ഉപക്കിലേസവിമുത്തം വീഥിപടിപന്നം ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനാഞാണം ‘‘മഗ്ഗോ’’തി ഞത്വാ തിലക്ഖണസല്ലക്ഖണേന തസ്സേവ മഗ്ഗസ്സ സുവിസദകരണത്ഥം പുന ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനം ആരഭിത്വാ ഉദയബ്ബയേന പരിച്ഛിന്നേ സങ്ഖാരേ അനിച്ചാദിതോ വിപസ്സതി. ഏവം തസ്സ തം ഞാണം തിക്ഖം ഹുത്വാ വഹതി, സങ്ഖാരാ ലഹും ഉപട്ഠഹന്തി, ഞാണേ തിക്ഖേ വഹന്തേ സങ്ഖാരേസു ലഹും ഉപട്ഠഹന്തേസു ഉപ്പാദം അതിക്കമിത്വാ ഭങ്ഗേ ഏവ സതി സന്തിട്ഠതി. നിരോധാധിമുത്തത്താ വാ ഉദയം പഹായ ഭങ്ഗേയേവ സതിം ഉപട്ഠപേതി. ഏതസ്മിം ഠാനേ ഭങ്ഗാനുപസ്സനാഞാണം ഉപ്പജ്ജതി. ഇദാനി തസ്സ ഞാണസ്സ നിദ്ദേസേ രൂപാരമ്മണതാ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഭിജ്ജതീതി രൂപാരമ്മണം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഭിജ്ജതി. അഥ വാ രൂപാരമ്മണഭാവേ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഭിജ്ജതീതി അത്ഥോ. തം ആരമ്മണം പടിസങ്ഖാതി തം രൂപാരമ്മണം പടിസങ്ഖായ ജാനിത്വാ, ഖയതോ വയതോ ദിസ്വാതി അത്ഥോ. തസ്സ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗം അനുപസ്സതീതി യേന ചിത്തേന തം രൂപാരമ്മണം ഖയതോ വയതോ ദിട്ഠം, തസ്സ ചിത്തസ്സ അപരേന ചിത്തേന ഭങ്ഗം അനുപസ്സതീതി അത്ഥോ. തേനാഹു പോരാണാ – ‘‘ഞാതഞ്ച ഞാണഞ്ച ഉഭോ വിപസ്സതീ’’തി. ചിത്തന്തി ചേത്ഥ സസമ്പയുത്തചിത്തം അധിപ്പേതം.

അനുപസ്സതീതി അനു അനു പസ്സതി, അനേകേഹി ആകാരേഹി പുനപ്പുനം പസ്സതീതി അത്ഥോ. തേനാഹ അനുപസ്സതീതി കഥം അനുപസ്സതി, അനിച്ചതോ അനുപസ്സതീതിആദി. തത്ഥ യസ്മാ ഭങ്ഗോ നാമ അനിച്ചതായ പരമാ കോടി, തസ്മാ ഭങ്ഗാനുപസ്സകോ യോഗാവചരോ സബ്ബം രൂപഗതം അനിച്ചതോ അനുപസ്സതി, നോ നിച്ചതോ. തതോ അനിച്ചസ്സ ദുക്ഖത്താ, ദുക്ഖസ്സ ച അനത്തത്താ, തദേവ ദുക്ഖതോ അനുപസ്സതി, നോ സുഖതോ. അനത്തതോ അനുപസ്സതി, നോ അത്തതോ. യസ്മാ പന യം അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ, ന തം അഭിനന്ദിതബ്ബം. യഞ്ച ന അഭിനന്ദിതബ്ബം, ന തത്ഥ രജ്ജിതബ്ബം. തസ്മാ ഏസ തസ്മിം ഭങ്ഗാനുപസ്സനാനുസാരേന ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’’തി ദിട്ഠേ രൂപഗതേ നിബ്ബിന്ദതി, നോ നന്ദതി. വിരജ്ജതി, നോ രജ്ജതി. സോ ഏവം വിരജ്ജന്തോ ലോകികേനേവ താവ ഞാണേന രാഗം നിരോധേതി, നോ സമുദേതി, സമുദയം ന കരോതീതി അത്ഥോ. അഥ വാ സോ ഏവം വിരത്തോ യഥാ ദിട്ഠം രൂപഗതം, തഥാ അദിട്ഠമ്പി അന്വയഞാണവസേന നിരോധേതി, നോ സമുദേതി. നിരോധതോവ മനസി കരോതി, നിരോധമേവസ്സ പസ്സതി, നോ സമുദയന്തി അത്ഥോ. സോ ഏവം പടിപന്നോ പടിനിസ്സജ്ജതി, നോ ആദിയതി. കിം വുത്തം ഹോതി? അയമ്പി ഹി അനിച്ചാദിഅനുപസ്സനാ തദങ്ഗവസേന സദ്ധിം ഖന്ധാഭിസങ്ഖാരേഹി കിലേസാനം പരിച്ചജനതോ, സങ്ഖതദോസദസ്സനേന ച തബ്ബിപരീതേ നിബ്ബാനേ തന്നിന്നതായ പക്ഖന്ദനതോ പരിച്ചാഗപടിനിസ്സഗ്ഗോ ചേവ പക്ഖന്ദനപടിനിസ്സഗ്ഗോ ചാതി വുച്ചതി. തസ്മാ തായ സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു യഥാവുത്തേന നയേന കിലേസേ ച പരിച്ചജതി, നിബ്ബാനേ ച പക്ഖന്ദതി. നാപി നിബ്ബത്തനവസേന കിലേസേ ആദിയതി, ന അദോസദസ്സിതാവസേന സങ്ഖതാരമ്മണം. തേന വുച്ചതി പടിനിസ്സജ്ജതി, നോ ആദിയതീതി.

൫൨. ഇദാനിസ്സ തേഹി ഞാണേഹി യേസം ധമ്മാനം പഹാനം ഹോതി, തം ദസ്സേതും അനിച്ചതോ അനുപസ്സന്തോ നിച്ചസഞ്ഞം പജഹതീതിആദി വുത്തം. തത്ഥ നന്ദിന്തി സപ്പീതികം തണ്ഹം. രാഗന്തി സേസം തണ്ഹം. സമുദയന്തി രാഗസ്സ ഉപ്പത്തിം. അഥ വാ രൂപഗതസ്സ ഉദയം. ആദാനന്തി നിബ്ബത്തനവസേന കിലേസാനം ആദാനം. വേദനാരമ്മണതാതിആദീനി ഇധ ച ഹേട്ഠാ ച വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി.

ഗാഥാസു പന വത്ഥുസങ്കമനാതി രൂപാദീസു ഏകേകസ്സ ഭങ്ഗം ദിസ്വാ പുന യേന ചിത്തേന ഭങ്ഗോ ദിട്ഠോ, തസ്സാപി ഭങ്ഗദസ്സനവസേന പുരിമവത്ഥുതോ അഞ്ഞവത്ഥുസങ്കമനാ. പഞ്ഞായ ച വിവട്ടനാതി ഉദയം പഹായ വയേ സന്തിട്ഠനാ. ആവജ്ജനാ ബലഞ്ചേവാതി രൂപാദീസു ഏകേകസ്സ ഭങ്ഗം ദിസ്വാ പുന ഭങ്ഗാരമ്മണസ്സ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗദസ്സനത്ഥം അനന്തരമേവ ആവജ്ജനസമത്ഥതാ. പടിസങ്ഖാ വിപസ്സനാതി ഏസാ ആരമ്മണപടിസങ്ഖാ ഭങ്ഗാനുപസ്സനാ നാമ. ആരമ്മണഅന്വയേന ഉഭോ ഏകവവത്ഥനാതി പച്ചക്ഖതോ ദിട്ഠസ്സ ആരമ്മണസ്സ അന്വയേന അനുഗമനേന യഥാ ഇദം, തഥാ അതീതേപി സങ്ഖാരഗതം ഭിജ്ജി, അനാഗതേപി ഭിജ്ജിസ്സതീതി ഏവം ഉഭിന്നം ഏകസഭാവേനേവ വവത്ഥാപനന്തി അത്ഥോ. വുത്തമ്പി ചേതം പോരാണേഹി –

‘‘സംവിജ്ജമാനമ്ഹി വിസുദ്ധദസ്സനോ, തദന്വയം നേതി അതീതനാഗതേ;

സബ്ബേപി സങ്ഖാരഗതാ പലോകിനോ, ഉസ്സാവബിന്ദൂ സൂരിയേവ ഉഗ്ഗതേ’’തി.

നിരോധേ അധിമുത്തതാതി ഏവം ഉഭിന്നം ഭങ്ഗവസേന ഏകവവത്ഥാനം കത്വാ തസ്മിംയേവ ഭങ്ഗസങ്ഖാതേ നിരോധേ അധിമുത്തതാ തഗ്ഗരുതാ തന്നിന്നതാ തപ്പോണതാ തപ്പബ്ഭാരതാതി അത്ഥോ. വയലക്ഖണവിപസ്സനാതി ഏസാ വയലക്ഖണവിപസ്സനാ നാമാതി വുത്തം ഹോതി. ആരമ്മണഞ്ച പടിസങ്ഖാതി പുരിമഞ്ച രൂപാദിആരമ്മണം ജാനിത്വാ. ഭങ്ഗഞ്ച അനുപസ്സതീതി തസ്സാരമ്മണസ്സ ഭങ്ഗം ദിസ്വാ തദാരമ്മണസ്സ ചിത്തസ്സ ച ഭങ്ഗം അനുപസ്സതി. സുഞ്ഞതോ ച ഉപട്ഠാനന്തി തസ്സേവം ഭങ്ഗമനുപസ്സതോ ‘‘സങ്ഖാരാവ ഭിജ്ജന്തി, തേസം ഭേദോ മരണം, ന അഞ്ഞോ കോചി അത്ഥീ’’തി സുഞ്ഞതോ ഉപട്ഠാനം ഇജ്ഝതി. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘ഖന്ധാ നിരുജ്ഝന്തി ന ചത്ഥി അഞ്ഞോ, ഖന്ധാന ഭേദോ മരണന്തി വുച്ചതി;

തേസം ഖയം പസ്സതി അപ്പമത്തോ, മണിംവ വിജ്ഝം വജിരേന യോനിസോ’’തി.

അധിപഞ്ഞാ വിപസ്സനാതി യാ ച ആരമ്മണപടിസങ്ഖാ, യാ ച ഭങ്ഗാനുപസ്സനാ, യഞ്ച സുഞ്ഞതോ ഉപട്ഠാനം, അയം അധിപഞ്ഞാ വിപസ്സനാ നാമാതി വുത്തം ഹോതി. കുസലോ തീസു അനുപസ്സനാസൂതി അനിച്ചാനുപസ്സനാദീസു തീസു ഛേകോ ഭിക്ഖു. ചതസ്സോ ച വിപസ്സനാസൂതി നിബ്ബിദാദീസു ച ചതൂസു വിപസ്സനാസു. തയോ ഉപട്ഠാനേ കുസലതാതി ഖയതോ വയതോ സുഞ്ഞതോതി ഇമസ്മിഞ്ച തിവിധേ ഉപട്ഠാനേ കുസലതായ. നാനാദിട്ഠീസു ന കമ്പതീതി സസ്സതദിട്ഠിആദീസു നാനപ്പകാരാസു ദിട്ഠീസു ന വേധതി. സോ ഏവം അവേധമാനോ ‘‘അനിരുദ്ധമേവ നിരുജ്ഝതി, അഭിന്നമേവ ഭിജ്ജതീ’’തി പവത്തമനസികാരോ ദുബ്ബലഭാജനസ്സ വിയ ഭിജ്ജമാനസ്സ, സുഖുമരജസ്സേവ വിപ്പകിരിയമാനസ്സ, തിലാനം വിയ ഭജ്ജിയമാനാനം സബ്ബസങ്ഖാരാനം ഉപ്പാദട്ഠിതിപവത്തനിമിത്തം വിസ്സജ്ജേത്വാ ഭേദമേവ പസ്സതി. സോ യഥാ നാമ ചക്ഖുമാ പുരിസോ പോക്ഖരണീതീരേ വാ നദീതീരേ വാ ഠിതോ ഥൂലഫുസിതകേ ദേവേ വസ്സന്തേ ഉദകപിട്ഠേ മഹന്തമഹന്താനി ഉദകപുബ്ബുളാനി ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ സീഘം സീഘം ഭിജ്ജമാനാനി പസ്സേയ്യ, ഏവമേവ സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ഭിജ്ജന്തി ഭിജ്ജന്തീതി പസ്സതി. ഏവരൂപഞ്ഹി യോഗാവചരം സന്ധായ വുത്തം ഭഗവതാ –

‘‘യഥാ പുബ്ബുളകം പസ്സേ, യഥാ പസ്സേ മരീചികം;

ഏവം ലോകം അവേക്ഖന്തം, മച്ചുരാജാ ന പസ്സതീ’’തി. (ധ. പ. ൧൭൦);

തസ്സേവം ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ഭിജ്ജന്തി ഭിജ്ജന്തീ’’തി അഭിണ്ഹം പസ്സതോ അട്ഠാനിസംസപരിവാരം ഭങ്ഗാനുപസ്സനാഞാണം ബലപ്പത്തം ഹോതി. തത്രിമേ അട്ഠാനിസംസാ – ഭവദിട്ഠിപ്പഹാനം, ജീവിതനികന്തിപരിച്ചാഗോ, സദായുത്തപയുത്തതാ, വിസുദ്ധാജീവിതാ, ഉസ്സുക്കപ്പഹാനം, വിഗതഭയതാ, ഖന്തിസോരച്ചപടിലാഭോ, അരതിരതിസഹനതാതി. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘ഇമാനി അട്ഠഗ്ഗുണമുത്തമാനി, ദിസ്വാ തഹിം സമ്മസതീ പുനപ്പുനം;

ആദിത്തചേലസ്സിരസൂപമോ മുനി, ഭങ്ഗാനുപസ്സീ അമതസ്സ പത്തിയാ’’തി.

ഭങ്ഗാനുപസ്സനാഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.