൫൦. ഇദ്ധിവിധഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൦൧. ഇദ്ധിവിധഞാണനിദ്ദേസം ഇധ ഭിക്ഖൂതി ഇമസ്മിം സാസനേ ഭിക്ഖു. ഛന്ദസമാധിപധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതന്തി ഏത്ഥ ഛന്ദഹേതുകോ സമാധി, ഛന്ദാധികോ വാ സമാധി ഛന്ദസമാധി, കത്തുകമ്യതാഛന്ദം അധിപതിം കരിത്വാ പടിലദ്ധസമാധിസ്സേതം അധിവചനം. പധാനഭൂതാ സങ്ഖാരാ പധാനസങ്ഖാരാ, ചതുകിച്ചസാധകസ്സ സമ്മപ്പധാനവീരിയസ്സേതം അധിവചനം. ചതുകിച്ചസാധനവസേന ബഹുവചനം കതം. സമന്നാഗതന്തി ഛന്ദസമാധിനാ ച പധാനസങ്ഖാരേഹി ച ഉപേതം. ഇദ്ധിപാദന്തി നിപ്ഫത്തിപരിയായേന വാ ഇജ്ഝനട്ഠേന, ഇജ്ഝന്തി ഏതായ സത്താ ഇദ്ധാ വുദ്ധാ ഉക്കംസഗതാ ഹോന്തീതി ഇമിനാ വാ പരിയായേന ഇദ്ധീതി സങ്ഖം ഗതാനം ഉപചാരജ്ഝാനാദികുസലചിത്തസമ്പയുത്താനം ഛന്ദസമാധിപധാനസങ്ഖാരാനം അധിട്ഠാനട്ഠേന പാദഭൂതം സേസചിത്തചേതസികരാസിന്തി അത്ഥോ. വുത്തഞ്ഹി ഇദ്ധിപാദവിഭങ്ഗേ സുത്തന്തഭാജനീയേ ‘‘ഇദ്ധിപാദോതി തഥാഭൂതസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ’’തി (വിഭ. ൪൩൪). അഭിധമ്മഭാജനീയേ ച ‘‘ഇദ്ധിപാദോതി തഥാഭൂതസ്സ ഫസ്സോ വേദനാ…പേ… പഗ്ഗാഹോ അവിക്ഖേപോ’’തി (വിഭ. ൪൪൭) വുത്തം. തസ്മാ ‘‘സേസചിത്തചേതസികരാസി’’ന്തി ഏത്ഥ? ഛന്ദസമാധിപധാനസങ്ഖാരേസു ഏകേകം ഇദ്ധിം കത്വാ ദ്വീഹി ദ്വീഹി സഹ സേസവചനം കതന്തി വേദിതബ്ബം. ഏവഞ്ഹി ചത്താരോ ഖന്ധാ സബ്ബേ ച ഫസ്സാദയോ ധമ്മാ സങ്ഗഹിതാ ഹോന്തി. ഇമിനാ നയേന സേസേസുപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യഥേവ ഹി ഛന്ദം അധിപതിം കരിത്വാ പടിലദ്ധസമാധി ഛന്ദസമാധീതി വുത്തോ, ഏവം വീരിയം ചിത്തം വീമംസം അധിപതിം കരിത്വാ പടിലദ്ധസമാധി വീമംസാസമാധീതി വുച്ചതി. ഏവമേകേകസ്മിം ഇദ്ധിപാദേ ഛന്ദാദയോ വീരിയാദയോ ചിത്താദയോ വീമംസാദയോതി തയോ തയോ ധമ്മാ ഇദ്ധീപി ഹോന്തി ഇദ്ധിപാദാപി, സേസാ പന സമ്പയുത്തകാ ചത്താരോ ഖന്ധാ ഇദ്ധിപാദായേവ. യസ്മാ വാ ഇമേ തയോ തയോ ധമ്മാ സമ്പയുത്തകേഹി ചതൂഹി ഖന്ധേഹി സദ്ധിംയേവ ഇജ്ഝന്തി, ന വിനാ തേഹി, തസ്മാ തേന പരിയായേന സബ്ബേ ചത്താരോപി ഖന്ധാ ഇജ്ഝനട്ഠേന ഇദ്ധി നാമ ഹോന്തി, പതിട്ഠട്ഠേന പാദാ നാമാതിപി വേദിതബ്ബം.

വീരിയസമാധിപധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതന്തി ഏത്ഥ പന വീരിയന്തി ച പധാനസങ്ഖാരോതി ച ഏകോയേവ. കസ്മാ ദ്വിധാ വുത്തന്തി ചേ? വീരിയസ്സ അധിപതിഭാവദസ്സനവസേനേത്ഥ പഠമം വീരിയഗ്ഗഹണം കതം, തസ്സേവ ചതുകിച്ചസാധകത്തദസ്സനത്ഥം പധാനസങ്ഖാരവചനം കതം. ഏവം ദ്വിധാ വുത്തത്താ ഏവ ചേത്ഥാപി തയോ തയോ ധമ്മാതി വുത്തം. കേചി പന ‘‘വിഭങ്ഗേ ‘ഇദ്ധീതി യാ തേസം തേസം ധമ്മാനം ഇദ്ധി സമിദ്ധി ഇജ്ഝനാ സമിജ്ഝനാ’തി (വിഭ. ൪൩൪) വുത്തത്താ ഇദ്ധി നാമ അനിപ്ഫന്നാ, ഇദ്ധിപാദോ നിപ്ഫന്നോ’’തി വദന്തി. ഇധ പന ഇദ്ധിപി ഇദ്ധിപാദോപി നിപ്ഫന്നോ ലക്ഖണബ്ഭാഹതോതി സന്നിട്ഠാനം കതം. ഇദ്ധി സമിദ്ധീതിആദീഹി ഇജ്ഝനാകാരേന ധമ്മാ ഏവ വുത്താതി വേദിതബ്ബം.

ഭാവേതീതി ആസേവതി. സുത്തന്തഭാജനീയേ (വിഭ. ൪൩൧ ആദയോ) വിയ ഇധാപി ഇദ്ധിപാദഭാവനാ ലോകിയാ ഏവ. തസ്മാ ഇദ്ധിവിധം താവ സമ്പാദേതുകാമോ ലോകിയം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേന്തോ പഥവീകസിണാദീസു അട്ഠസു കസിണേസു അധികതവസിപ്പത്തഅട്ഠസമാപത്തികോ കസിണാനുലോമതോ കസിണപടിലോമതോ കസിണാനുലോമപടിലോമതോ ഝാനാനുലോമതോ ഝാനപടിലോമതോ ഝാനാനുലോമപടിലോമതോ ഝാനുക്കന്തികതോ കസിണുക്കന്തികതോ ഝാനകസിണുക്കന്തികതോ അങ്ഗസങ്കന്തികതോ ആരമ്മണസങ്കന്തികതോ അങ്ഗാരമ്മണസങ്കന്തികതോ അങ്ഗവവത്ഥാനതോ ആരമ്മണവവത്ഥാനതോതി ഇമേഹി ചുദ്ദസഹി ആകാരേഹി ചിത്തം പരിദമേത്വാ ഛന്ദസീസവീരിയസീസചിത്തസീസവീമംസാസീസവസേന പുനപ്പുനം ഝാനം സമാപജ്ജതി. അങ്ഗാരമ്മണവവത്ഥാനമ്പി കേചി ഇച്ഛന്തി. പുബ്ബഹേതുസമ്പന്നേന പന കസിണേസു ചതുക്കജ്ഝാനമത്തേ ചിണ്ണവസിനാപി കാതും വട്ടതീതി തം തം ഇദ്ധിപാദം സമാധിം ഭാവേന്തോ ‘‘അനുപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം അനുപ്പാദായാ’’തിആദികം (വിഭ. ൪൩൨) ചതുപ്പകാരം വീരിയം അധിട്ഠാതി, തസ്സ ച ഹാനിവുദ്ധിയോ ഞത്വാ വീരിയസമതം അധിട്ഠാതി. സോ ഏവം ചതൂസു ഇദ്ധിപാദേസു ചിത്തം പരിഭാവേത്വാ ഇദ്ധിവിധം സമ്പാദേതി.

സോ ഇമേസു ചതൂസു ഇദ്ധിപാദേസൂതിആദീസു സോതി സോ ഭാവിതചതുരിദ്ധിപാദോ ഭിക്ഖു. ചതൂസു ഇദ്ധിപാദേസു ചിത്തം പരിഭാവേതീതി പുനപ്പുനം ഛന്ദാദീസു ഏകേകം അധിപതിം കത്വാ ഝാനസമാപജ്ജനവസേന തേസു ചിത്തം പരിഭാവേതി നാമ, ഛന്ദാദിവാസനം ഗാഹാപേതീതി അത്ഥോ. പരിദമേതീതി നിബ്ബിസേവനം കരോതി. പുരിമം പച്ഛിമസ്സ കാരണവചനം. പരിഭാവിതഞ്ഹി ചിത്തം പരിദമിതം ഹോതീതി. മുദും കരോതീതി തഥാ ദന്തം ചിത്തം വസിപ്പത്തം കരോതി. വസേ വത്തമാനഞ്ഹി ചിത്തം ‘‘മുദൂ’’തി വുച്ചതി. കമ്മനിയന്തി കമ്മക്ഖമം കമ്മയോഗ്ഗം കരോതി. മുദു ഹി ചിത്തം കമ്മനിയം ഹോതി സുധന്തമിവ സുവണ്ണം, ഇധ പന ഇദ്ധിവിധകമ്മക്ഖമം. സോതി സോ പരിഭാവിതചിത്തോ ഭിക്ഖു. കായമ്പി ചിത്തേ സമോദഹതീതിആദി ഇദ്ധികരണകാലേ യഥാസുഖം ചിത്തചാരസ്സ ഇജ്ഝനത്ഥം യോഗവിധാനം ദസ്സേതും വുത്തം. തത്ഥ കായമ്പി ചിത്തേ സമോദഹതീതി അത്തനോ കരജകായമ്പി പാദകജ്ഝാനചിത്തേ സമോദഹതി പവേസേതി ആരോപേതി, കായം ചിത്താനുഗതികം കരോതീതി അത്ഥോ. ഏവം കരണം അദിസ്സമാനേന കായേന ഗമനസ്സ ഉപകാരായ ഹോതി. ചിത്തമ്പി കായേ സമോദഹതീതി പാദകജ്ഝാനചിത്തം അത്തനോ കരജകായേ സമോദഹതി ആരോപേതി, ചിത്തമ്പി കായാനുഗതികം കരോതീതി അത്ഥോ. ഏവം കരണം ദിസ്സമാനേന കായേന ഗമനസ്സ ഉപകാരായ ഹോതി. സമാദഹതീതിപി പാഠോ, പതിട്ഠാപേതീതി അത്ഥോ. കായവസേന ചിത്തം പരിണാമേതീതി പാദകജ്ഝാനചിത്തം ഗഹേത്വാ കരജകായേ ആരോപേതി കായാനുഗതികം കരോതി, ഇദം ചിത്തം കായേ സമോദഹനസ്സ വേവചനം. ചിത്തവസേന കായം പരിണാമേതീതി കരജകായം ഗഹേത്വാ പാദകജ്ഝാനചിത്തേ ആരോപേതി, ചിത്താനുഗതികം കരോതി, ഇദം കായം ചിത്തേ സമോദഹനസ്സ വേവചനം. അധിട്ഠാതീതി ‘‘ഏവം ഹോതൂ’’തി അധിട്ഠാതി. സമോദഹനസ്സ അത്ഥവിവരണത്ഥം പരിണാമോ വുത്തോ, പരിണാമസ്സ അത്ഥവിവരണത്ഥം അധിട്ഠാനം വുത്തം. യസ്മാ സമോദഹതീതി മൂലപദം, പരിണാമേതി അധിട്ഠാതീതി തസ്സ അത്ഥനിദ്ദേസപദാനി, തസ്മാ തേസം ദ്വിന്നംയേവ പദാനം വസേന പരിണാമേത്വാതി അധിട്ഠഹിത്വാതി വുത്തം, ന വുത്തം സമോദഹിത്വാതി.

സുഖസഞ്ഞഞ്ച ലഹുസഞ്ഞഞ്ച കായേ ഓക്കമിത്വാ വിഹരതീതി ചതുത്ഥജ്ഝാനേന സഹജാതസുഖസഞ്ഞഞ്ച ലഹുസഞ്ഞഞ്ച സമാപജ്ജനവസേന കരജകായേ ഓക്കമിത്വാ പവേസേത്വാ വിഹരതി. തായ സഞ്ഞായ ഓക്കന്തകായസ്സ പനസ്സ കരജകായോപി തൂലപിചു വിയ ലഹുകോ ഹോതി. സോതി സോ കതയോഗവിധാനോ ഭിക്ഖു. തഥാഭാവിതേന ചിത്തേനാതി ഇത്ഥമ്ഭൂതലക്ഖണേ കരണവചനം, ഹേതുഅത്ഥേ വാ, തഥാഭാവിതേന ചിത്തേന ഹേതുഭൂതേനാതി അത്ഥോ. പരിസുദ്ധേനാതി ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിഭാവതോ പരിസുദ്ധേന. പരിസുദ്ധത്തായേവ പരിയോദാതേന, പഭസ്സരേനാതി അത്ഥോ. ഇദ്ധിവിധഞാണായാതി ഇദ്ധികോട്ഠാസേ, ഇദ്ധിവികപ്പേ വാ ഞാണത്ഥായ. ചിത്തം അഭിനീഹരതീതി സോ ഭിക്ഖു വുത്തപ്പകാരവസേന തസ്മിം ചിത്തേ അഭിഞ്ഞാപാദകേ ജാതേ ഇദ്ധിവിധഞാണാധിഗമത്ഥായ പരികമ്മചിത്തം അഭിനീഹരതി, കസിണാരമ്മണതോ അപനേത്വാ ഇദ്ധിവിധാഭിമുഖം പേസേതി. അഭിനിന്നാമേതീതി അധിഗന്തബ്ബഇദ്ധിപോണം ഇദ്ധിപബ്ഭാരം കരോതി. സോതി സോ ഏവം കതചിത്താഭിനീഹാരോ ഭിക്ഖു. അനേകവിഹിതന്തി അനേകവിധം നാനപ്പകാരകം. ഇദ്ധിവിധന്തി ഇദ്ധികോട്ഠാസം, ഇദ്ധിവികപ്പം വാ. പച്ചനുഭോതീതി പച്ചനുഭവതി, ഫസ്സേതി സച്ഛികരോതി പാപുണാതീതി അത്ഥോ.

൧൦൨. ഇദാനിസ്സ അനേകവിഹിതഭാവം ദസ്സേന്തോ ഏകോപി ഹുത്വാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഏകോപി ഹുത്വാതി ഇദ്ധികരണതോ പുബ്ബേ പകതിയാ ഏകോപി ഹുത്വാ. ബഹുധാ ഹോതീതി ബഹുന്നം സന്തികേ ചങ്കമിതുകാമോ വാ, സജ്ഝായം വാ കത്തുകാമോ, പഞ്ഹം വാ പുച്ഛിതുകാമോ ഹുത്വാ സതമ്പി സഹസ്സമ്പി ഹോതി. കഥം പനായമേവം ഹോതി? ഇദ്ധിയാ ഭൂമിപാദപദമൂലഭൂതേ ധമ്മേ സമ്പാദേത്വാ അഭിഞ്ഞാപാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ സചേ സതം ഇച്ഛതി, ‘‘സതം ഹോമി സതം ഹോമീ’’തി പരികമ്മം കത്വാ പുന പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ അധിട്ഠാതി. അധിട്ഠാനചിത്തേന സഹേവ സതം ഹോതി. സഹസ്സാദീസുപി ഏസേവ നയോ. സചേ ഏവം ന ഇജ്ഝതി, പുന പരികമ്മം കത്വാ ദുതിയമ്പി സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ അധിട്ഠാതബ്ബം. സംയുത്തട്ഠകഥായഞ്ഹി ‘‘ഏകവാരം ദ്വേവാരം സമാപജ്ജിതും വട്ടതീ’’തി വുത്തം. തത്ഥ പാദകജ്ഝാനചിത്തം നിമിത്താരമ്മണം, പരികമ്മചിത്താനി സതാരമ്മണാനി വാ സഹസ്സാരമ്മണാനി വാ. താനി ച ഖോ വണ്ണവസേനേവ, നോ പണ്ണത്തിവസേന. അധിട്ഠാനചിത്തമ്പി തഥേവ സതാരമ്മണം വാ സഹസ്സാരമ്മണം വാ, തം പഠമപ്പനാചിത്തമിവ ഗോത്രഭുഅനന്തരം ഏകമേവ ഉപ്പജ്ജതി രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനികം. തത്ഥ യേ തേ ബഹൂ നിമ്മിതാ, തേ അനിയമേത്വാ നിമ്മിതത്താ ഇദ്ധിമതാ സദിസാവ ഹോന്തി. ഠാനനിസജ്ജാദീസു വാ ഭാസിതതുണ്ഹീഭാവാദീസു വാ യം യം ഇദ്ധിമാ കരോതി, തംതദേവ കരോന്തി. സചേ പന നാനാവണ്ണേ കാതുകാമോ ഹോതി, കേചി പഠമവയേ കേചി മജ്ഝിമവയേ കേചി പച്ഛിമവയേ, തഥാ ദീഘകേസേ ഉപഡ്ഢമുണ്ഡമുണ്ഡേ മിസ്സകകേസേ ഉപഡ്ഢരത്തചീവരേ പണ്ഡുകചീവരേ പദഭാണധമ്മകഥാസരഭഞ്ഞപഞ്ഹപുച്ഛനപഞ്ഹവിസ്സജ്ജനരജനപചനചീവരസിബ്ബനധോവനാദീനി കരോന്തേ, അപരേപി വാ നാനപ്പകാരകേ കാതുകാമോ ഹോതി, തേന പാദകജ്ഝാനതോ വുട്ഠായ ‘‘ഏത്തകാ ഭിക്ഖൂ പഠമവയാ ഹോന്തൂ’’തിആദിനാ നയേന പരികമ്മം കത്വാ പുന സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ അധിട്ഠാതബ്ബം. അധിട്ഠാനചിത്തേന സദ്ധിം ഇച്ഛിതപ്പകാരായേവ ഹോന്തീതി. ഏസ നയോ ‘‘ബഹുധാപി ഹുത്വാ ഏകോ ഹോതീ’’തിആദീസു. അയം പന വിസേസോ – ഇമിനാ ഹി ഭിക്ഖുനാ ഏവം ബഹുഭാവം നിമ്മിനിത്വാ പുന ‘‘ഏകോവ ഹുത്വാ ചങ്കമിസ്സാമി, സജ്ഝായം കരിസ്സാമി, പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ വാ ‘‘അയം വിഹാരോ അപ്പഭിക്ഖുകോ, സചേ കേചി ആഗമിസ്സന്തി, കുതോ ഇമേ ഏത്തകാ ഏകസദിസാ ഭിക്ഖൂ അദ്ധാ ഥേരസ്സ ഏസാനുഭാവോതി മം ജാനിസ്സന്തീ’’തി അപ്പിച്ഛതായ വാ അന്തരാവ ‘‘ഏകോ ഹോമീ’’തി ഇച്ഛന്തേന പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ‘‘ഏകോ ഹോമീ’’തി പരികമ്മം കത്വാ പുന സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ‘‘ഏകോ ഹോമീ’’തി അധിട്ഠാതബ്ബം. അധിട്ഠാനചിത്തേന സദ്ധിംയേവ ഏകോ ഹോതി. ഏവം അകരോന്തോ പന യഥാപരിച്ഛിന്നകാലവസേന സയമേവ ഏകോ ഹോതി.

ആവിഭാവന്തി പാകടഭാവം കരോതീതി അത്ഥോ. തിരോഭാവന്തി പടിച്ഛന്നഭാവം കരോതീതി അത്ഥോ. ആവിഭാവം പച്ചനുഭോതി, തിരോഭാവം പച്ചനുഭോതീതി പുരിമേന വാ സമ്ബന്ധോ. തത്രായം ഇദ്ധിമാ ആവിഭാവം കത്തുകാമോ അന്ധകാരം വാ ആലോകം കരോതി, പടിച്ഛന്നം വാ വിവടം കരോതി, അനാപാഥം വാ ആപാഥം കരോതി. കഥം? അയഞ്ഹി യഥാ പടിച്ഛന്നോപി ദൂരേ ഠിതോപി വാ ദിസ്സതി, ഏവം അത്താനം വാ പരം വാ കത്തുകാമോ പാദകജ്ഝാനതോ വുട്ഠായ ‘‘ഇദം അന്ധകാരം ആലോകജാതം ഹോതൂ’’തി വാ, ‘‘ഇദം പടിച്ഛന്നം വിവടം ഹോതൂ’’തി വാ, ‘‘ഇദം അനാപാഥം ആപാഥം ഹോതൂ’’തി വാ ആവജ്ജിത്വാ പരികമ്മം കത്വാ വുത്തനയേനേവ അധിട്ഠാതി. സഹ അധിട്ഠാനാ യഥാധിട്ഠിതമേവ ഹോതി. പരേ ദൂരേ ഠിതാപി പസ്സന്തി, സയമ്പി പസ്സിതുകാമോ പസ്സതി. തിരോഭാവം കത്തുകാമോ പന ആലോകം വാ അന്ധകാരം കരോതി, അപ്പടിച്ഛന്നം വാ പടിച്ഛന്നം, ആപാഥം വാ അനാപാഥം കരോതി. കഥം? അയഞ്ഹി യഥാ അപ്പടിച്ഛന്നോപി സമീപേ ഠിതോപി വാ ന ദിസ്സതി, ഏവം അത്താനം വാ പരം വാ കത്തുകാമോ പാദകജ്ഝാനാ വുട്ഠഹിത്വാ ‘‘ഇദം ആലോകട്ഠാനം അന്ധകാരം ഹോതൂ’’തി വാ, ‘‘ഇദം അപ്പടിച്ഛന്നം പടിച്ഛന്നം ഹോതൂ’’തി വാ, ‘‘ഇദം ആപാഥം അനാപാഥം ഹോതൂ’’തി വാ ആവജ്ജിത്വാ പരികമ്മം കത്വാ വുത്തനയേനേവ അധിട്ഠാതി. സഹ അധിട്ഠാനാ യഥാധിട്ഠിതമേവ ഹോതി. പരേ സമീപേ ഠിതാപി ന പസ്സന്തി, സയമ്പി അപസ്സിതുകാമോ ന പസ്സതി. അപിച സബ്ബമ്പി പാകടപാടിഹാരിയം ആവിഭാവോ നാമ, അപാകടപാടിഹാരിയം തിരോഭാവോ നാമ. തത്ഥ പാകടപാടിഹാരിയേ ഇദ്ധിപി പഞ്ഞായതി ഇദ്ധിമാപി. തം യമകപാടിഹാരിയേന ദീപേതബ്ബം. അപാകടപാടിഹാരിയേ ഇദ്ധിയേവ പഞ്ഞായതി, ന ഇദ്ധിമാ. തം മഹകസുത്തേന (സം. നി. ൪.൩൪൬) ച ബ്രഹ്മനിമന്തനികസുത്തേന (മ. നി. ൧.൫൦൧ ആദയോ) ച ദീപേതബ്ബം.

തിരോകുട്ടന്തി പരകുട്ടം, കുട്ടസ്സ പരഭാഗന്തി വുത്തം ഹോതി. ഏസ നയോ തിരോപാകാരതിരോപബ്ബതേസു. കുട്ടോതി ച ഗേഹഭിത്തി. പാകാരോതി ഗേഹവിഹാരഗാമാദീനം പരിക്ഖേപപാകാരോ. പബ്ബതോതി പംസുപബ്ബതോ വാ പാസാണപബ്ബതോ വാ. അസജ്ജമാനോതി അലഗ്ഗമാനോ. സേയ്യഥാപി ആകാസേതി ആകാസേ വിയ. ഏവം ഗന്തുകാമേന പന ആകാസകസിണം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ കുട്ടം വാ പാകാരം വാ പബ്ബതം വാ ആവജ്ജിത്വാ കതപരികമ്മേന ‘‘ആകാസോ ഹോതൂ’’തി അധിട്ഠാതബ്ബോ, ആകാസോവ ഹോതി. അധോ ഓതരിതുകാമസ്സ, ഉദ്ധം വാ ആരോഹിതുകാമസ്സ സുസിരോ ഹോതി, വിനിവിജ്ഝിത്വാ ഗന്തുകാമസ്സ ഛിദ്ദോ. സോ തത്ഥ അസജ്ജമാനോ ഗച്ഛതി. സചേ പനസ്സ ഭിക്ഖുനോ അധിട്ഠഹിത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സ അന്തരാ പബ്ബതോ വാ രുക്ഖോ വാ ഉട്ഠേതി, കിം പുന സമാപജ്ജിത്വാ അധിട്ഠാതബ്ബന്തി? ദോസോ നത്ഥി. പുന സമാപജ്ജിത്വാ അധിട്ഠാനഞ്ഹി ഉപജ്ഝായസ്സ സന്തികേ നിസ്സയഗ്ഗഹണസദിസം ഹോതി. ഇമിനാ പന ഭിക്ഖുനാ ‘‘ആകാസോ ഹോതൂ’’തി അധിട്ഠിതത്താ ആകാസോ ഹോതിയേവ. പുരിമാധിട്ഠാനബലേനേവ ചസ്സ അന്തരാ അഞ്ഞോ പബ്ബതോ വാ രുക്ഖോ വാ ഉതുമയോ ഉട്ഠഹിസ്സതീതി അട്ഠാനമേതം. അഞ്ഞേന ഇദ്ധിമതാ നിമ്മിതേ പന പഠമം നിമ്മാനം ബലവം ഹോതി. ഇതരേന തസ്സ ഉദ്ധം വാ അധോ വാ ഗന്തബ്ബം.

പഥവിയാപി ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജന്തി ഏത്ഥ ഉമ്മുജ്ജന്തി ഉട്ഠാനം, നിമുജ്ജന്തി സംസീദനം, ഉമ്മുജ്ജഞ്ച നിമുജ്ജഞ്ച ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം. ഏവം കത്തുകാമേന പന ആപോകസിണം സമാപജ്ജിത്വാ ഉട്ഠായ ‘‘ഏത്തകേ ഠാനേ പഥവീ ഉദകം ഹോതൂ’’തി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ പരികമ്മം കത്വാ വുത്തനയേനേവ അധിട്ഠാതബ്ബം. സഹ അധിട്ഠാനാ യഥാപരിച്ഛിന്നേ ഠാനേ പഥവീ ഉദകമേവ ഹോതി. സോ തത്ഥ ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം കരോതി സേയ്യഥാപി ഉദകേ. ന കേവലഞ്ച ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജമേവ, ന്ഹാനപാനമുഖധോവനഭണ്ഡകധോവനാദീസു യം യം ഇച്ഛതി, തം തം കരോതി. ന കേവലഞ്ച ഉദകമേവ കരോതി, സപ്പിതേലമധുഫാണിതാദീസുപി യം യം ഇച്ഛതി, തം തം ‘‘ഇദഞ്ചിദഞ്ച ഏത്തകം ഹോതൂ’’തി ആവജ്ജിത്വാ പരികമ്മം കത്വാ അധിട്ഠഹന്തസ്സ യഥാധിട്ഠിതമേവ ഹോതി. ഉദ്ധരിത്വാ ഭാജനഗതം കരോന്തസ്സ സപ്പി സപ്പിയേവ ഹോതി, തേലാദീനി തേലാദീനിയേവ, ഉദകം ഉദകമേവ. സോ തത്ഥ തേമിതുകാമോവ തേമേതി, ന തേമിതുകാമോ ന തേമേതി. തസ്സേവ ച സാ പഥവീ ഉദകം ഹോതി, സേസജനസ്സ പഥവീയേവ. തത്ഥ മനുസ്സാ പത്തികാപി ഗച്ഛന്തി, യാനാദീഹിപി ഗച്ഛന്തി, കസികമ്മാദീനിപി കരോന്തിയേവ. സചേ പനായം ‘‘തേസമ്പി ഉദകം ഹോതൂ’’തി ഇച്ഛതി, ഹോതിയേവ. പരിച്ഛിന്നകാലം പന അതിക്കമിത്വാ യം പകതിയാ ഘടതളാകാദീസു ഉദകം, തം ഠപേത്വാ അവസേസം പരിച്ഛിന്നട്ഠാനം പഥവീയേവ ഹോതി.

ഉദകേപി അഭിജ്ജമാനേ ഗച്ഛതീതി ഏത്ഥ യം ഉദകം അക്കമിത്വാ സംസീദതി, തം ഭിജ്ജമാനന്തി വുച്ചതി, വിപരീതം അഭിജ്ജമാനം. ഏവം ഗന്തുകാമേന പന പഥവീകസിണം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ‘‘ഏത്തകേ ഠാനേ ഉദകം പഥവീ ഹോതൂ’’തി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ പരികമ്മം കത്വാ വുത്തനയേനേവ അധിട്ഠാതബ്ബം. സഹ അധിട്ഠാനാ യഥാപരിച്ഛിന്നട്ഠാനേ ഉദകം പഥവീയേവ ഹോതി. സോ തത്ഥ ഗച്ഛതി സേയ്യഥാപി പഥവിയം. ന കേവലഞ്ച ഗച്ഛതി, യം യം ഇരിയാപഥം ഇച്ഛതി, തം തം കപ്പേതി. ന കേവലഞ്ച പഥവിമേവ കരോതി, മണിസുവണ്ണപബ്ബതരുക്ഖാദീസുപി യം യം ഇച്ഛതി, തം തം വുത്തനയേനേവ ആവജ്ജിത്വാ അധിട്ഠാതി, യഥാധിട്ഠിതമേവ ഹോതി. തസ്സേവ ച തം ഉദകം പഥവീ ഹോതി, സേസജനസ്സ ഉദകമേവ. മച്ഛകച്ഛപാ ച ഉദകകാകാദയോ ച യഥാരുചി വിചരന്തി. സചേ പനായം അഞ്ഞേസമ്പി മനുസ്സാനം തം പഥവിം കാതും ഇച്ഛതി, കരോതിയേവ. യഥാപരിച്ഛിന്നകാലാതിക്കമേന പന ഉദകമേവ ഹോതി.

ആകാസേപി പല്ലങ്കേന കമതീതി അന്തലിക്ഖേ സമന്തതോ ഊരുബദ്ധാസനേന ഗച്ഛതി. പക്ഖീ സകുണോതി പക്ഖേഹി യുത്തോ സകുണോ, ന അപരിപുണ്ണപക്ഖോ ലൂനപക്ഖോ വാ. താദിസോ ഹി ആകാസേ ഗന്തും ന സക്കോതി. ഏവമാകാസേ ഗന്തുകാമേന പന പഥവീകസിണം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ സചേ നിസിന്നോ ഗന്തുമിച്ഛതി, പല്ലങ്കപ്പമാണം ഠാനം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ പരികമ്മം കത്വാ വുത്തനയേനേവ അധിട്ഠാതബ്ബം. സചേ നിപന്നോ ഗന്തുകാമോ ഹോതി, മഞ്ചപ്പമാണം, സചേ പദസാ ഗന്തുകാമോ ഹോതി, മഗ്ഗപ്പമാണന്തി ഏവം യഥാനുരൂപം ഠാനം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ വുത്തനയേനേവ ‘‘പഥവീ ഹോതൂ’’തി അധിട്ഠാതബ്ബം. സഹ അധിട്ഠാനാ പഥവീയേവ ഹോതി. ആകാസേ ഗന്തുകാമേന ച ഭിക്ഖുനാ ദിബ്ബചക്ഖുലാഭിനാപി ഭവിതബ്ബം. കസ്മാ? യസ്മാ അന്തരാ ഉതുസമുട്ഠാനാ വാ പബ്ബതരുക്ഖാദയോ ഹോന്തി, നാഗസുപണ്ണാദയോ വാ ഉസൂയന്താ മാപേന്തി, തേസം ദസ്സനത്ഥം. തേ പന ദിസ്വാ കിം കാതബ്ബന്തി? പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ‘‘ആകാസോ ഹോതൂ’’തി പരികമ്മം കത്വാ അധിട്ഠാതബ്ബം. അപിച ഓകാസേ ഓരോഹണത്ഥമ്പി ഇമിനാ ദിബ്ബചക്ഖുലാഭിനാ ഭവിതബ്ബം. അയഞ്ഹി സചേ അനോകാസേ ന്ഹാനതിത്ഥേ വാ ഗാമദ്വാരേ വാ ഓരോഹതി, മഹാജനസ്സ പാകടോ ഹോതി, തസ്മാ ദിബ്ബചക്ഖുനാ പസ്സിത്വാ അനോകാസം വജ്ജേത്വാ ഓകാസേ ഓതരതീതി.

ഇമേപി ചന്ദിമസൂരിയേ ഏവംമഹിദ്ധികേ ഏവംമഹാനുഭാവേതി ഏത്ഥ ചന്ദിമസൂരിയാനം ദ്വാചത്താലീസയോജനസഹസ്സോപരിചരണേന മഹിദ്ധികതാ, തീസു ദീപേസു ഏകക്ഖണേ ആലോകകരണേന മഹാനുഭാവതാ വേദിതബ്ബാ, ഏവം ഉപരിചരണആലോകഫരണേഹി വാ മഹിദ്ധികേ, തേനേവ മഹിദ്ധികത്തേന മഹാനുഭാവേ. പരാമസതീതി പരിഗ്ഗണ്ഹാതി, ഏകദേസേ വാ ഫുസതി. പരിമജ്ജതീതി സമന്തതോ ആദാസതലം വിയ പരിമജ്ജതി. അയം പനസ്സ ഇദ്ധി അഭിഞ്ഞാപാദകജ്ഝാനവസേനേവ ഇജ്ഝതി, നത്ഥേത്ഥ കസിണസമാപത്തിനിയമോ. സ്വായം യദി ഇച്ഛതി ഗന്ത്വാ പരാമസിതും, ഗന്ത്വാ പരാമസതി. സചേ പന ഇധേവ നിസിന്നകോ വാ നിപന്നകോ വാ പരാമസിതുകാമോ ഹോതി, ‘‘ഹത്ഥപാസേ ഹോതൂ’’തി അധിട്ഠാതി. അധിട്ഠാനബലേന വണ്ടാ മുത്തതാലഫലം വിയ ആഗന്ത്വാ ഹത്ഥപാസേ ഠിതേ വാ പരാമസതി, ഹത്ഥം വാ വഡ്ഢേത്വാ പരാമസതി. ഹത്ഥം വഡ്ഢേന്തസ്സ പന കിം ഉപാദിന്നകം വഡ്ഢതി അനുപാദിന്നകം വാതി? ഉപാദിന്നകം നിസ്സായ അനുപാദിന്നകം വഡ്ഢതി. യോ ഏവം കത്വാ ന കേവലം ചന്ദിമസൂരിയേ പരാമസതി, സചേ ഇച്ഛതി, പാദകഥലികം കത്വാ പാദേ ഠപേതി, പീഠം കത്വാ നിസീദതി, മഞ്ചം കത്വാ നിപജ്ജതി, അപസ്സേനഫലകം കത്വാ അപസ്സയതി. യഥാ ഏകോ, ഏവം അപരോപി. അനേകേസുപി ഹി ഭിക്ഖുസതസഹസ്സേസു ഏവം കരോന്തേസു തേസഞ്ച ഏകമേകസ്സ തഥേവ ഇജ്ഝതി. ചന്ദിമസൂരിയാനഞ്ച ഗമനമ്പി ആലോകകരണമ്പി തഥേവ ഹോതി. യഥാ ഹി പാതിസഹസ്സേസു ഉദകപൂരേസു സബ്ബപാതീസു ചന്ദമണ്ഡലാനി ദിസ്സന്തി, പാകതികമേവ ചന്ദസ്സ ഗമനം ആലോകകരണഞ്ച ഹോതി, തഥൂപമമേതം പാടിഹാരിയം. യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേതീതി ബ്രഹ്മലോകം പരിച്ഛേദം കത്വാ ഏത്ഥന്തരേ അനേകവിധം അഭിഞ്ഞം കരോന്തോ അത്തനോ കായേന വസം ഇസ്സരിയം വത്തേതി. വിത്ഥാരോ പനേത്ഥ ഇദ്ധികഥായം ആവിഭവിസ്സതീതി.

ഇദ്ധിവിധഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.