൫. സമ്മസനഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൪൮. സമ്മസനഞാണനിദ്ദേസേ യം കിഞ്ചീതി അനവസേസപരിയാദാനം. രൂപന്തി അതിപ്പസങ്ഗനിയമനം. ഏവം പദദ്വയേനാപി രൂപസ്സ അസേസപരിഗ്ഗഹോ കതോ ഹോതി. അഥസ്സ അതീതാദിനാ വിഭാഗം ആരഭതി. തഞ്ഹി കിഞ്ചി അതീതം കിഞ്ചി അനാഗതാദിഭേദന്തി. ഏസ നയോ വേദനാദീസുപി. തത്ഥ രൂപം താവ അദ്ധാസന്തതിസമയഖണവസേന ചതുധാ അതീതം നാമ ഹോതി, തഥാ അനാഗതപച്ചുപ്പന്നം. തത്ഥ അദ്ധാവസേന താവ ഏകസ്സ ഏകസ്മിം ഭവേ പടിസന്ധിതോ പുബ്ബേ അതീതം, ചുതിതോ ഉദ്ധം അനാഗതം, ഉഭിന്നമന്തരേ പച്ചുപ്പന്നം. സന്തതിവസേന സഭാഗഏകഉതുസമുട്ഠാനം ഏകാഹാരസമുട്ഠാനഞ്ച പുബ്ബാപരിയഭാവേന വത്തമാനമ്പി പച്ചുപ്പന്നം, തതോ പുബ്ബേ വിസഭാഗഉതുആഹാരസമുട്ഠാനം അതീതം, പച്ഛാ അനാഗതം. ചിത്തജം ഏകവീഥിഏകജവനഏകസമാപത്തിസമുട്ഠാനം പച്ചുപ്പന്നം, തതോ പുബ്ബേ അതീതം, പച്ഛാ അനാഗതം, കമ്മസമുട്ഠാനസ്സ പാടിയേക്കം സന്തതിവസേന അതീതാദിഭേദോ നത്ഥി, തേസഞ്ഞേവ പന ഉതുആഹാരചിത്തസമുട്ഠാനാനം ഉപത്ഥമ്ഭനവസേന തസ്സ അതീതാദിഭാവോ വേദിതബ്ബോ. സമയവസേന ഏകമുഹുത്തപുബ്ബണ്ഹസായന്ഹരത്തിന്ദിവാദീസു സമയേസു സന്താനവസേന പവത്തമാനം തം തം സമയം പച്ചുപ്പന്നം നാമ, തതോ പുബ്ബേ അതീതം, പച്ഛാ അനാഗതം. ഖണവസേന ഉപ്പാദാദിഖണത്തയപരിയാപന്നം പച്ചുപ്പന്നം, തതോ പുബ്ബേ അനാഗതം, പച്ഛാ അതീതം. അപിച അതിക്കന്തഹേതുപച്ചയകിച്ചം അതീതം, നിട്ഠിതഹേതുകിച്ചമനിട്ഠിതപച്ചയകിച്ചം പച്ചുപ്പന്നം, ഉഭയകിച്ചമസമ്പത്തം അനാഗതം. സകിച്ചക്ഖണേ വാ പച്ചുപ്പന്നം, തതോ പുബ്ബേ അനാഗതം, പച്ഛാ അതീതം. ഏത്ഥ ച ഖണാദികഥാവ നിപ്പരിയായാ സേസാ സപരിയായാ.

അജ്ഝത്തന്തി പഞ്ചസുപി ഖന്ധേസു ഇധ നിയകജ്ഝത്തം അധിപ്പേതം, തസ്മാ അത്തനോ സന്താനേ പവത്തം പാടിപുഗ്ഗലികം രൂപം അജ്ഝത്തന്തി വേദിതബ്ബം. തതോ ബഹിഭൂതം പന ഇന്ദ്രിയബദ്ധം വാ അനിന്ദ്രിയബദ്ധം വാ രൂപം ബഹിദ്ധാ നാമ. ഓളാരികന്തി ചക്ഖുസോതഘാനജിവ്ഹാകായരൂപസദ്ദഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബസങ്ഖാതാ പഥവീതേജോവായോ ചാതി ദ്വാദസവിധം രൂപം ഘട്ടനവസേന ഗഹേതബ്ബതോ ഓളാരികം. സേസം പന ആപോധാതു ഇത്ഥിന്ദ്രിയം പുരിസിന്ദ്രിയം ജീവിതിന്ദ്രിയം ഹദയവത്ഥു ഓജാ ആകാസധാതു കായവിഞ്ഞത്തി വചീവിഞ്ഞത്തി രൂപസ്സ ലഹുതാ മുദുതാ കമ്മഞ്ഞതാ ഉപചയോ സന്തതി ജരതാ അനിച്ചതാതി സോളസവിധം രൂപം ഘട്ടനവസേന അഗഹേതബ്ബതോ സുഖുമം. ഹീനം വാ പണീതം വാതി ഏത്ഥ ഹീനപണീതഭാവോ പരിയായതോ നിപ്പരിയായതോ ച. തത്ഥ അകനിട്ഠാനം രൂപതോ സുദസ്സീനം രൂപം ഹീനം, തദേവ സുദസ്സാനം രൂപതോ പണീതം. ഏവം യാവ നരകസത്താനം രൂപം, താവ പരിയായതോ ഹീനപണീതതാ വേദിതബ്ബാ. നിപ്പരിയായതോ പന യത്ഥ അകുസലവിപാകം ഉപ്പജ്ജതി, തം ഹീനം. യത്ഥ കുസലവിപാകം, തം പണീതം. യം ദൂരേ സന്തികേ വാതി ഏത്ഥ യം സുഖുമം, തദേവ ദുപ്പടിവിജ്ഝസഭാവത്താ ദൂരേ. യം ഓളാരികം, തദേവ സുപ്പടിവിജ്ഝസഭാവത്താ സന്തികേ.

സബ്ബം രൂപം അനിച്ചതോ വവത്ഥേതി ഏകം സമ്മസനം, ദുക്ഖതോ വവത്ഥേതി ഏകം സമ്മസനം, അനത്തതോ വവത്ഥേതി ഏകം സമ്മസനന്തി ഏത്ഥ അയം ഭിക്ഖു ‘‘യം കിഞ്ചി രൂപ’’ന്തി ഏവം അനിയമനിദ്ദിട്ഠം സബ്ബമ്പി രൂപം അതീതത്തികേന ചേവ ചതൂഹി അജ്ഝത്താദിദുകേഹി ചാതി ഏകാദസഹി ഓകാസേഹി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ സബ്ബം രൂപം അനിച്ചതോ വവത്ഥേതി അനിച്ചന്തി സമ്മസതി. കഥം? പരതോ വുത്തനയേന. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അനിച്ചം ഖയട്ഠേനാ’’തി (പടി. മ. ൧.൪൮). തസ്മാ ഏസ യം അതീതം രൂപം, തം യസ്മാ അതീതേയേവ ഖീണം, നയിമം ഭവം സമ്പത്തന്തി അനിച്ചം ഖയട്ഠേന, യം അനാഗതം രൂപം അനന്തരഭവേ നിബ്ബത്തിസ്സതി, തമ്പി തത്ഥേവ ഖീയിസ്സതി, ന തതോ പരം ഭവം ഗമിസ്സതീതി അനിച്ചം ഖയട്ഠേന, യം പച്ചുപ്പന്നം രൂപം, തം ഇധേവ ഖീയതി, ന ഇതോ ഗച്ഛതീതി അനിച്ചം ഖയട്ഠേന, യം അജ്ഝത്തം രൂപം, തമ്പി അജ്ഝത്തമേവ ഖീയതി, ന ബഹിദ്ധാഭാവം ഗച്ഛതീതി അനിച്ചം ഖയട്ഠേന, യം ബഹിദ്ധാ ഓളാരികം സുഖുമം ഹീനം പണീതം ദൂരേ സന്തികേ, തമ്പി ഏത്ഥേവ ഖീയതി, ന ദൂരഭാവം ഗച്ഛതീതി അനിച്ചം ഖയട്ഠേനാതി സമ്മസതി. ഇദം സബ്ബമ്പി ‘‘അനിച്ചം ഖയട്ഠേനാ’’തി ഏതസ്സ വസേന ഏകം സമ്മസനം, പഭേദതോ പന ഏകാദസവിധം ഹോതി.

സബ്ബമേവ ചേതം ദുക്ഖം ഭയട്ഠേനാതി സമ്മസതി. ഭയട്ഠേനാതി സപ്പടിഭയതായ. യഞ്ഹി അനിച്ചം, തം ഭയാവഹം ഹോതി സീഹോപമസുത്തേ (അ. നി. ൪.൩൩; സം. നി. ൩.൭൮) ദേവാനം വിയ. ഇതി ഇദമ്പി ‘‘ദുക്ഖം ഭയട്ഠേനാ’’തി ഏതസ്സ വസേന ഏകം സമ്മസനം, പഭേദതോ പന ഏകാദസവിധം ഹോതി.

യഥാ ച ദുക്ഖം, ഏവം സബ്ബമ്പി തം അനത്താ അസാരകട്ഠേനാതി സമ്മസതി. അസാരകട്ഠേനാതി ‘‘അത്താ നിവാസീ കാരകോ വേദകോ സയംവസീ’’തി ഏവം പരികപ്പിതസ്സ അത്തസാരസ്സ അഭാവേന. യഞ്ഹി അനിച്ചം ദുക്ഖം, അത്തനോപി അനിച്ചതം വാ ഉദയബ്ബയപീളനം വാ വാരേതും ന സക്കോതി, കുതോ തസ്സ കാരകാദിഭാവോ. തേനാഹ – ‘‘രൂപഞ്ച ഹിദം, ഭിക്ഖവേ, അത്താ അഭവിസ്സ, നയിദം രൂപം ആബാധായ സംവത്തേയ്യാ’’തിആദി (സം. നി. ൩.൫൯). ഇതി ഇദം ‘‘അനത്താ അസാരകട്ഠേനാ’’തി ഏതസ്സ വസേന ഏകം സമ്മസനം, പഭേദതോ പന ഏകാദസവിധം ഹോതി. ഏസേവ നയോ വേദനാദീസു. ഇതി ഏകേകസ്മിം ഖന്ധേ ഏകാദസ ഏകാദസ കത്വാ പഞ്ചസു ഖന്ധേസു പഞ്ചപഞ്ഞാസ സമ്മസനാനി ഹോന്തി, അനിച്ചതോ പഞ്ചപഞ്ഞാസ, ദുക്ഖതോ പഞ്ചപഞ്ഞാസ, അനത്തതോ പഞ്ചപഞ്ഞാസാതി തിവിധാനുപസ്സനാവസേന സബ്ബാനി പഞ്ചസട്ഠിസതസമ്മസനാനി ഹോന്തി.

കേചി പന ‘‘സബ്ബം രൂപം, സബ്ബം വേദനം, സബ്ബം സഞ്ഞം, സബ്ബേ സങ്ഖാരേ, സബ്ബം വിഞ്ഞാണന്തി പദമ്പി പക്ഖിപിത്വാ ഏകേകസ്മിം ഖന്ധേ ദ്വാദസ ദ്വാദസ കത്വാ പഞ്ചസു സട്ഠി, അനുപസ്സനാതോ അസീതിസതസമ്മസനാനീ’’തി വദന്തി.

അതീതാദിവിഭാഗേ പനേത്ഥ സന്തതിവസേന ഖണാദിവസേന ച വേദനായ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നഭാവോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ സന്തതിവസേന ഏകവീഥിഏകജവനഏകസമാപത്തിപരിയാപന്നാ ഏകവിധവിസയസമായോഗപ്പവത്താ ച പച്ചുപ്പന്നാ, തതോ പുബ്ബേ അതീതാ, പച്ഛാ അനാഗതാ. ഖണാദിവസേന ഖണത്തയപരിയാപന്നാ പുബ്ബന്താപരന്തമജ്ഝഗതാ സകിച്ചഞ്ച കുരുമാനാ വേദനാ പച്ചുപ്പന്നാ, തതോ പുബ്ബേ അതീതാ, പച്ഛാ അനാഗതാ. അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാഭേദോ നിയകജ്ഝത്തവസേനേവ വേദിതബ്ബോ.

ഓളാരികസുഖുമഭാവോ ‘‘അകുസലാ വേദനാ ഓളാരികാ, കുസലാബ്യാകതാ വേദനാ സുഖുമാ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൪) നയേന വിഭങ്ഗേ വുത്തേന ജാതിസഭാവപുഗ്ഗലലോകിയലോകുത്തരവസേന വേദിതബ്ബോ. ജാതിവസേന താവ അകുസലാ വേദനാ സാവജ്ജകിരിയഹേതുതോ, കിലേസസന്താപഭാവതോ ച അവൂപസന്തവുത്തീതി കുസലവേദനായ ഓളാരികാ, സബ്യാപാരതോ സഉസ്സാഹതോ സവിപാകതോ കിലേസസന്താപഭാവതോ സാവജ്ജതോ ച വിപാകാബ്യാകതായ ഓളാരികാ, സവിപാകതോ കിലേസസന്താപഭാവതോ സബ്യാബജ്ഝതോ സാവജ്ജതോ ച കിരിയാബ്യാകതായ ഓളാരികാ. കുസലാബ്യാകതാ പന വുത്തവിപരിയായതോ അകുസലായ വേദനായ സുഖുമാ. ദ്വേപി കുസലാകുസലാ വേദനാ സബ്യാപാരതോ സഉസ്സാഹതോ സവിപാകതോ ച യഥായോഗം ദുവിധായപി അബ്യാകതായ ഓളാരികാ, വുത്തവിപരിയായേന ദുവിധാപി അബ്യാകതാ താഹി സുഖുമാ. ഏവം താവ ജാതിവസേന ഓളാരികസുഖുമതാ വേദിതബ്ബാ.

സഭാവവസേന പന ദുക്ഖാ വേദനാ നിരസ്സാദതോ സവിപ്ഫാരതോ ഖോഭകരണതോ ഉബ്ബേജനീയതോ അഭിഭവനതോ ച ഇതരാഹി ദ്വീഹി ഓളാരികാ, ഇതരാ പന ദ്വേ സാതതോ സന്തതോ പണീതതോ മനാപതോ മജ്ഝത്തതോ ച യഥായോഗം ദുക്ഖായ സുഖുമാ. ഉഭോ പന സുഖദുക്ഖാ സവിപ്ഫാരതോ ഉബ്ബേജനീയതോ ഖോഭകരണതോ പാകടതോ ച അദുക്ഖമസുഖായ ഓളാരികാ, സാ വുത്തവിപരിയായേന തദുഭയതോ സുഖുമാ. ഏവം സഭാവവസേന ഓളാരികസുഖുമതാ വേദിതബ്ബാ.

പുഗ്ഗലവസേന പന അസമാപന്നസ്സ വേദനാ നാനാരമ്മണേ വിക്ഖിത്തഭാവതോ സമാപന്നസ്സ വേദനായ ഓളാരികാ, വിപരിയായേന ഇതരാ സുഖുമാ. ഏവം പുഗ്ഗലവസേന ഓളാരികസുഖുമതാ വേദിതബ്ബാ.

ലോകിയലോകുത്തരവസേന പന സാസവാ വേദനാ ലോകിയാ, സാ ആസവുപ്പത്തിഹേതുതോ ഓഘനിയതോ യോഗനിയതോ ഗന്ഥനിയതോ നീവരണിയതോ ഉപാദാനിയതോ സംകിലേസികതോ പുഥുജ്ജനസാധാരണതോ ച അനാസവായ ഓളാരികാ, അനാസവാ ച വിപരിയായേന സാസവായ സുഖുമാ. ഏവം ലോകിയലോകുത്തരവസേന ഓളാരികസുഖുമതാ വേദിതബ്ബാ.

തത്ഥ ജാതിആദിവസേന സമ്ഭേദോ പരിഹരിതബ്ബോ. അകുസലവിപാകകായവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്താ ഹി വേദനാ ജാതിവസേന അബ്യാകതത്താ സുഖുമാപി സമാനാ സഭാവാദിവസേന ഓളാരികാ ഹോതി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘അബ്യാകതാ വേദനാ സുഖുമാ, ദുക്ഖാ വേദനാ ഓളാരികാ. സമാപന്നസ്സ വേദനാ സുഖുമാ, അസമാപന്നസ്സ വേദനാ ഓളാരികാ. അനാസവാ വേദനാ സുഖുമാ, സാസവാ വേദനാ ഓളാരികാ’’തി (വിഭ. ൧൧).

യഥാ ച ദുക്ഖാ വേദനാ, ഏവം സുഖാദയോപി. താപി ഹി ജാതിവസേന ഓളാരികാ, സഭാവാദിവസേന സുഖുമാ ഹോന്തി. തസ്മാ യഥാ ജാതിആദിവസേന സമ്ഭേദോ ന ഹോതി, തഥാ വേദനാനം ഓളാരികസുഖുമതാ വേദിതബ്ബാ. സേയ്യഥിദം, അബ്യാകതാ ജാതിവസേന കുസലാകുസലാഹി സുഖുമാ. തത്ഥ കതമാ അബ്യാകതാ? കിം ദുക്ഖാ? കിം സുഖാ? കിം സമാപന്നസ്സ? കിം അസമാപന്നസ്സ? കിം സാസവാ? കിം അനാസവാതി? ഏവം സഭാവാദിഭേദോ ന പരാമസിതബ്ബോ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ.

അപിച ‘‘തം തം വാ പന വേദനം ഉപാദായുപാദായ വേദനാ ഓളാരികാ സുഖുമാ ദട്ഠബ്ബാ’’തി വചനതോ അകുസലാദീസുപി ലോഭസഹഗതായ ദോസസഹഗതാ വേദനാ അഗ്ഗി വിയ നിസ്സയദഹനതോ ഓളാരികാ, ലോഭസഹഗതാ സുഖുമാ. ദോസസഹഗതാപി നിയതാ ഓളാരികാ, അനിയതാ സുഖുമാ. നിയതാപി കപ്പട്ഠിതികാ ഓളാരികാ, ഇതരാ സുഖുമാ. കപ്പട്ഠിതികാസുപി അസങ്ഖാരികാ ഓളാരികാ, ഇതരാ സുഖുമാ. ലോഭസഹഗതാ പന ദിട്ഠിസമ്പയുത്താ ഓളാരികാ, ഇതരാ സുഖുമാ. സാപി നിയതാ കപ്പട്ഠിതികാ അസങ്ഖാരികാ ഓളാരികാ, ഇതരാ സുഖുമാ. അവിസേസേന ച അകുസലാ ബഹുവിപാകാ ഓളാരികാ, അപ്പവിപാകാ സുഖുമാ. കുസലാ പന അപ്പവിപാകാ ഓളാരികാ, ബഹുവിപാകാ സുഖുമാ.

അപിച കാമാവചരകുസലാ ഓളാരികാ, രൂപാവചരാ സുഖുമാ, തതോ അരൂപാവചരാ, തതോ ലോകുത്തരാ. കാമാവചരാ ച ദാനമയാ ഓളാരികാ, സീലമയാ സുഖുമാ. സീലമയാപി ഓളാരികാ, തതോ ഭാവനാമയാ സുഖുമാ. ഭാവനാമയാപി ദുഹേതുകാ ഓളാരികാ, തിഹേതുകാ സുഖുമാ. തിഹേതുകാപി സസങ്ഖാരികാ ഓളാരികാ, അസങ്ഖാരികാ സുഖുമാ. രൂപാവചരാ ച പഠമജ്ഝാനികാ ഓളാരികാ…പേ… പഞ്ചമജ്ഝാനികാ സുഖുമാവ. അരൂപാവചരാ ച ആകാസാനഞ്ചായതനസമ്പയുത്താ ഓളാരികാ…പേ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമ്പയുത്താ സുഖുമാവ. ലോകുത്തരാ ച സോതാപത്തിമഗ്ഗസമ്പയുത്താ ഓളാരികാ…പേ… അരഹത്തമഗ്ഗസമ്പയുത്താ സുഖുമാവ. ഏസ നയോ തംതംഭൂമിവിപാകകിരിയാവേദനാസു ദുക്ഖാദിഅസമാപന്നാദിസാസവാദിവസേന വുത്തവേദനാസു ച. ഓകാസവസേന വാപി നിരയേ ദുക്ഖാ ഓളാരികാ, തിരച്ഛാനയോനിയം സുഖുമാ…പേ… പരനിമ്മിതവസവത്തീസു സുഖുമാവ. യഥാ ച ദുക്ഖാ, ഏവം സുഖാപി സബ്ബത്ഥ യഥാനുരൂപം യോജേതബ്ബാ. വത്ഥുവസേന ചാപി ഹീനവത്ഥുകാ യാ കാചി വേദനാ ഓളാരികാ, പണീതവത്ഥുകാ സുഖുമാ. ഹീനപണീതഭേദേ യാ ഓളാരികാ, സാ ഹീനാ. യാ ച സുഖുമാ, സാ പണീതാതി ദട്ഠബ്ബാ.

ദൂരസന്തികപദേ പന ‘‘അകുസലാ വേദനാ കുസലാബ്യാകതാഹി വേദനാഹി ദൂരേ, അകുസലാ വേദനാ അകുസലായ വേദനായ സന്തികേ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൧൩) നയേന വിഭങ്ഗേ വിഭത്താ. തസ്മാ അകുസലാ വേദനാ വിസഭാഗതോ അസംസട്ഠതോ അസരിക്ഖതോ ച കുസലാബ്യാകതാഹി ദൂരേ, തഥാ കുസലാബ്യാകതാ അകുസലായ. ഏസ നയോ സബ്ബവാരേസു. അകുസലാ പന വേദനാ സഭാഗതോ സംസട്ഠതോ സരിക്ഖതോ ച അകുസലായ സന്തികേതി ഇദം വേദനായ അതീതാദിവിഭാഗേ വിത്ഥാരകഥാമുഖം. തംതംവേദനാസമ്പയുത്താനം പന സഞ്ഞാദീനമ്പി ഏതം ഏവമേവ വേദിതബ്ബം.

യേ പനേത്ഥ വേദനാദീസു ചക്ഖു…പേ… ജരാമരണന്തി പേയ്യാലേന സംഖിത്തേസു ച ധമ്മേസു ലോകുത്തരധമ്മാ ആഗതാ, തേ അസമ്മസനൂപഗത്താ ഇമസ്മിം അധികാരേ ന ഗഹേതബ്ബാ. തേ പന കേവലം തേന തേന പദേന സങ്ഗഹിതധമ്മദസ്സനവസേന ച അഭിഞ്ഞേയ്യനിദ്ദേസേ ആഗതനയേന ച വുത്താ. യേപി ച സമ്മസനൂപഗാ, തേസു യേ യസ്സ പാകടാ ഹോന്തി, സുഖേന പരിഗ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി, തേസു തേന സമ്മസനം ആരഭിതബ്ബം. ജാതിജരാമരണവസേന വിസും സമ്മസനാഭാവേപി ജാതിജരാമരണവന്തേസുയേവ പന സമ്മസിതേസു താനിപി സമ്മസിതാനി ഹോന്തീതി പരിയായേന തേസമ്പി വസേന സമ്മസനം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അനിച്ചതോ വവത്ഥേതീതിആദിനാ നയേന അതീതത്തികസ്സേവ ച വസേന സമ്മസനസ്സ വുത്തത്താ അജ്ഝത്താദിഭേദം അനാമസിത്വാപി അതീതത്തികസ്സേവ വസേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാപി അനിച്ചാദിതോ സമ്മസനം കാതബ്ബമേവ.

യം പന അനിച്ചം, തം യസ്മാ നിയമതോ സങ്ഖതാദിഭേദം ഹോതി, തേനസ്സ പരിയായദസ്സനത്ഥം, നാനാകാരേഹി വാ മനസികാരപ്പവത്തിദസ്സനത്ഥം രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അനിച്ചം സങ്ഖതന്തിആദിമാഹ. തഞ്ഹി ഹുത്വാ അഭാവട്ഠേന അനിച്ചം, അനിച്ചന്തികതായ ആദിഅന്തവന്തതായ വാ അനിച്ചം. പച്ചയേഹി സമാഗന്ത്വാ കതത്താ സങ്ഖതം. പച്ചയേ പടിച്ച നിസ്സായ സമം, സഹ വാ ഉപ്പന്നത്താ പടിച്ചസമുപ്പന്നം. ഏതേന പച്ചയേഹി കതേപി പച്ചയാനം അബ്യാപാരതം ദസ്സേതി. ഖയധമ്മന്തി ഖീയനധമ്മം ഖീയനപകതികം. വയധമ്മന്തി നസ്സനധമ്മം. നയിദം മന്ദീഭാവക്ഖയവസേന ഖയധമ്മം, കേവലം വിഗമനപകതികം. പഹൂതസ്സ മന്ദീഭാവോപി ഹി ലോകേ ഖയോതി വുച്ചതി. വിരാഗധമ്മന്തി നയിദം കുഹിഞ്ചി ഗമനവസേന വയധമ്മം, കേവലം സഭാവാതിക്കമനപകതികം. ‘‘വിരാഗോ നാമ ജിഗുച്ഛനം വാ സമതിക്കമോ വാ’’തി ഹി വുത്തം. നിരോധധമ്മന്തി നയിദം സഭാവാതിക്കമേന പുനരാവത്തിധമ്മം, കേവലം അപുനരാവത്തിനിരോധേന നിരുജ്ഝനപകതികന്തി പുരിമപുരിമപദസ്സ അത്ഥവിവരണവസേന പച്ഛിമപച്ഛിമപദം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

അഥ വാ ഏകഭവപരിയാപന്നരൂപഭങ്ഗവസേന ഖയധമ്മം, ഏകസന്തതിപരിയാപന്നരൂപക്ഖയവസേന വയധമ്മം, രൂപസ്സ ഖണഭങ്ഗവസേന വിരാഗധമ്മം, തിണ്ണമ്പി അപുനപ്പവത്തിവസേന നിരോധധമ്മന്തിപി യോജേതബ്ബം.

ജരാമരണം അനിച്ചന്തിആദീസു ജരാമരണം ന അനിച്ചം, അനിച്ചസഭാവാനം പന ഖന്ധാനം ജരാമരണത്താ അനിച്ചം നാമ ജാതം. സങ്ഖതാദീസുപി ഏസേവ നയോ. അന്തരപേയ്യാലേ ജാതിയാപി അനിച്ചാദിതായ ഏസേവ നയോ.

ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണന്തിആദി ന വിപസ്സനാവസേന വുത്തം, കേവലം പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ ഏകേകഅങ്ഗവസേന സങ്ഖിപിത്വാ വവത്ഥാനതോ സമ്മസനഞാണം നാമ ഹോതീതി പരിയായേന വുത്തം. ന പനേതം കലാപസമ്മസനഞാണം ധമ്മട്ഠിതിഞാണമേവ തം ഹോതീതി. അസതി ജാതിയാതി ലിങ്ഗവിപല്ലാസോ കതോ, അസതിയാ ജാതിയാതി വുത്തം ഹോതി. അസതി സങ്ഖാരേസൂതി വചനവിപല്ലാസോ കതോ, അസന്തേസു സങ്ഖാരേസൂതി വുത്തം ഹോതി. ഭവപച്ചയാ ജാതി, അസതീതിആദി ‘‘ഭവപച്ചയാ ജാതി, അസതി ഭവേ നത്ഥി ജാതീ’’തിആദിനാ നയേന യോജേതബ്ബം.

സമ്മസനഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.